*zbekiston respublikasi



Yüklə 1,26 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/47
tarix14.04.2023
ölçüsü1,26 Mb.
#97782
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47
zbekiston respublikasi

5. Psixika va aks ettirish 
Psixika - bu yuksak darajada tashkil topgan materiyaning sistemali xossasi 
(xususiyati), sub'ekt tomonidan ob'ektiv borliqni faol aks ettirish, mazkur borliq 
manzalarini sub'ekt o’zidan uzoqlashtirmay ifodalashi, xuddi shu asnoda o’z 
xulqini va faoliyatini shaxsan boshqarishdir. Psixikada o’tmishning, hozirgi davr 
va kelasi zamonning hodisalari ifodalangan, tartibga solingandir. O’tmish 
hodisalari inson xotirasida mujassamlashib, shaxsiy tajribalarda namoyon bo’ladi. 
Hozirgi zamon aqliy jarayonlar, hissiy kechinmalar, obrazlar va tasavvurlar 
majmuasida ifodalanadi. Kelajak esa turtkilarda, maqsad, ezgu niyatlarda, 
shuningdek, fantaziya, vijdon azobi, armon va tushlarda aks etadi. Inson psixikasi 
ham anglanilmagan, ham anglanilgan xususiyatga ega bo’lib, anglanilmagan 
psixika o’z navbatida hayvon psixikasidan sifat jihatidan keskin tafovutga va 
ustuvorlikka ega. 
Tashqi ob'ektlarning psixika shaklida maxsus tana a'zolari qurilmasining faol 
va ilgarilab in'ikos etishi harofati bilan mazkur ob'ektlarning xususiyatiga mutlaqo 
mutanosib harakatlarni amalga oshirish imkoniyati yuzaga keladi. Shu bilan birga 
psixikaning vaziyat ustuvorligi va qidiruv faolligi tufayli organizmning tarkiblari 
o’rtasida yashash uchun kurash ro’yobga chiqadi. 
Xuddi shu boisdan psixikani aniqlovchi asosiy belgilari mavjuddir: predmet 
muhiti obrazini aks ettirish, tirik tana a'zolarining harakat qilish, ularning mazkur 
muhitda orientatsiyasi, u bilan aloqaga kirishish eshtiyojidan qoniqish, to’g’ri 
aloqalar teskari aloqa qilish printsipi bo’yicha aks ettirish to’g’riligini nazorat 


qilish kabilar. Insonning nazorat instantsiyasi sifatida ijtimoiy amaliyot xizmat 
qiladi. Teskari aloqa harofati tufayli obraz bilan harakat natijasini taqqoslash 
amalga oshiriladi, paydo bo’luvchi holat bu natijasidan oldinroq sodir bo’ladi, 
chunki u borliqning o’ziga xos modeli sifatida yuzaga kelish imkoniyatiga ega. 
Genetik kelib chiqishiga binoan, psixika o’zining reflektor tipiga va tarixiga ega 
bo’lgan alohida siklli tizim sifatida ro’yobga chiqqan. Reflektorlik organizm 
hayotining ob'ektiv haroitlari birlamchiligini bildiradi.
Idrok qilinuvchi mazkur tizimning tarkibiy qismlari ijro etuvchanligi, 
harakatlarning maqsadga yo’nalganligiga, obraz ta'siriga "teskari" qonuniy o’tish 
jarayoni hisoblanadi. Psixikaning reflektor tabiatining birinchi shunday ilmiy 
talqini rus fiziologi I.M.Sechenov tomonidan amalga
oshirilgan bo’lib, bir qacha asrlar davomida psixika alohida tanasiz narsa, 
uni harakatga keltiruvchi, uni nerv jarayoni bilan almashtiruvchi, unga 
tenglashtiruvchi mexanik materialistik yo’nalishga kuchli zarba edi. Psixikaning 
faolligi reallik bilan bevosita muloqotga kirishish jarayonida namoyon bo’ladi, 
chunki nerv apparatlarida harakatlanuvchi fizikaviy, kimyoviy qo’zg’atuvchilarni 
qayta qurish ko’zda tutildi. Qo’zg’ovchilarda, ularning doirasidagi xatti-
harakatlarga kuch-quvvat beruvchi, uzluksiz ravishda intiluvchi, xulq-atvor dasturi 
bajarilishini ta'minlovchi, unga qidiruv jarayoni va variantlar tanlashni o’zida 
qamrab oluvchi faollikning xususiyatlaridir. Psixika biologik evolyutsiyaning 
ma'lum bir bosqichida vujudga kelgan bo’lib, uning o’zi omillarning biri sifatida 
organizmni ularning yashash haroitiga tobora kuchayib boruvchi moslashuvni 
ta'minlab turadi. Psixikaning insonda paydo bo’lishi sifat jihatdan mutlaqo yangi 
tuzilishga ega, chunki u ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning qonuniyatlari bilan 
hartlangandir. Faoliyat regulyatsiyasining yuksak darajasi sifatida ong vujudga 
keladi, psixika faolligining yuksak ko’rinishi manbai tariqasida esa shaxs 
shakllanadi. 
Bizningcha, metodologik nuqtai nazardan psixika tahlil qilinganda, albatta 
biosferik va neosferik aloqalar natijalari, ularning ta'sirchanlik kuchi, vaziyat, 
muhit hamda holatlar (hodisalar) fazoviy joylashuvi, "sun'iy miya"ning vujudga 
kelishi imkoniyati yuzasidan fikr bildirish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega. 
Chunki, inson aql-zakovatining quvvati yetmaydigan, payqash imkoniyatiga ega 
bo’lmagan borliqning mo'jizalari, sirlari mavjuddir, uni hisobga olmasdan ilojimiz 
yo’q. Shuningdek, qarama-qarshilik mavjud ekanligini tan olish bilan birga, 
murosa-yu madora, xaotik (betartib) harakatlar hukm surishini unutmaslik 
lozim.Aks ettirish materiyaning umumiy xususiyatidan iborat bo’lib, ob'ektlarning 
belgilari va alomatlarini turli darajada adekvat (to’g’ri) idrok qilishga 
qobiliyatliligi, boshqa ob'ektlarning munosabatlari va tuzilishining tavsiflarini 
ifodalaydi. 
In'ikosning xususiyati materiyaning tashkil topganlik darajasiga bog’liq, 
chunki u organik va noorganik tabiatda, hayvonot olamida, ijtimoiy hayotda o’ta 
sodda va yuksak tashkil topgan tizimda sifat jihatdan xilma-xildir. Organizmda 
dastlabki aks ettirishning vujudga kelishi tirik tananing ichki va tashqi 
stimullarining javob reaktsiyasiga tanlab munosabatda bo’lish manbaidan kelib 
chiquvchi seskanuvchanlikdan boshlanadi. Bu psixikaga bo’lgan aks ettirishning 


sodda ko’rinishi bo’lib, u organik dunyoni rivojlanish jarayonida sezuvchanlik 
qobiliyatiga ega bo’lgani tufayli sezgi vazifasini bajaruvchi birlamchi psixologik 
obrazlar paydo bo’la boshlaydi, ular organizm harakati ehtiyojini, fazoviy 
chamalash (mo’ljallash) maqsadini amalga oshirish uchun xizmat qiladi. Xuddi ana 
shu davrdan boshlab muhitga, ekologiyaga to’g’ri moslashish va harakatni idora 
qilish funktsiyalari yuzaga keladi. Aks ettirishning sodda shakllari murakkabroq 
shakllarining rivojlanishi uchun zarur hart-haroitlar sifatida xizmat qiladi.
Organik dunyoning keyingi evolyutsion taraqqiyot davrida voqelikning ham 
sensor, ham aqliy obrazlarni qamrab oluvchi sodda sababiy aloqalar va vaqtni 
idrok qilish yuzaga keladi, buning natijasida xatti-harakatni to’g’ri ifodalash 
imkoni va faollik xususiyati tug’iladi. Bevosita harakat qiluvchi qo’zg’atuvchi 
organizmning to’g’ridan to’g’ri reaksiyasiga javobi oldindan, ilgarilab aks 
ettirishni keltirib chiqaradi. Inson faoliyatining ijtimoiy hartlanganligi tufayli 
in'ikos faolligi oshibgina qolmay, balki u sifat jihatidan mutlaqo boshqa xususiyat 
kasb eta boshlaydi. Aks ettirishning tanlovchanlik va maqsadga yo’nalganlik 
xususiyatlari hamkorlik faoliyati jarayonida mehnat quroli orqali tabiatni 
o’zgartirish ehtiyoji darajasi ko’rsatkichi aniqlanadi. Mazkur jarayonlarda psixik 
aks ettirish nafaqat hissiy obrazlarni, balki mantiqiy tafakkur, madaniyat mahsulini 
o’zida ifodalovchi ijodiy fantaziya,o’z navbatida til tarkibiga kiruvchi belgilar, 
alomatlar tizimining mohiyatiga qorishib, yaratuvchi sifatida aks ettirishning 
tubdan, radikal o’zgarishga olib keladi. Bunday toifadagi in'ikosning oqibatida 
ideal obrazning paydo bo’lishiga puxta zamin hozirlaydi, imkoniyatlarning 
ro’yobga chiqishi uchun barcha hart-haroitlar yaratadi. Aks ettirishning to’g’riligi, 
adekvatligi o’zini kelib chiqish manbaga ko’ra, mazkur manbaning moddiy tavsifi 
bilan miyada nerv impulslarini qayta ishlash o’rtasidagi qiyosiy jarayonni 
mujassamlashtiradi va sub'ektning psixologik jihatidan namoyon bo’lishi, 
rivojlanishi, o’zgarishi, takomillashishi kabi holatlarni ham bevosita, ham bilvosita 
usullar yordami bilan turlicha shaklda, tarzida, ko’rinishda ifodalaydi. 
Psixologiya fanida aks ettirishning quyidagi ko’rinishlari tan olinadi: fizik, 
fiziologik, psixik, ong, o’zini anglash. 

Yüklə 1,26 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin