Azərbaycan Respublikasının daxili və xarici siyasətinə, beynəlxalq münasibətlərə dair analitik jurnal



Yüklə 3,02 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/25
tarix06.09.2017
ölçüsü3,02 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
1
STRATEJİ 
TƏHLİL 
Azərbaycan Respublikasının daxili və xarici siyasətinə
beynəlxalq münasibətlərə dair analitik jurnal
Say 1 (12) • 2015

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
2 
Mərkəzin qeydiyyat sayı: 1107-Q19-2445
Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi
Jurnalın qeydiyyat sayı: 3236
Tiraj: 500
Sifariş: 117
ISSN: 2078-8037
Elmi redaktor: 
Tahirə ALLAHYAROVA 
fəlsəfə üzrə elmlər doktoru
Redaktor: 
Aqşin MƏMMƏDOV
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Dizayner:
İntiqam MƏHƏMMƏDLİ
NƏŞRİYYAT:
CBS PP MMC
STRATEJİ ARAŞDIRMALAR MƏRKƏZİNİN NƏŞRİ
Redaksiyanın ünvanı:
Strateji Araşdırmalar Mərkəzi,
Azərbaycan, Bakı şəhəri, AZ 1005 | M. İbrahimov küçəsi 8 | Tel.: (+99412) 596 82 36
Faks: (+99412) 437 34 58 | E-poçt: strateji_tehlil@sam.gov.az | Veb ünvan: www.stj.sam.az
© Strateji Araşdırmalar Mərkəzi, 2015

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
3
Redaksiya Heyəti
Redaksiya Heyətinin sədri:
RAMİZ MEHDİYEV  
AMEA-nın akademiki
Redaksiya Heyətinin  üzvləri: 
URXAN ƏLƏKBƏROV   
AMEA-nın akademiki
ZİYAD SƏMƏDZADƏ  
AMEA-nın akademiki
BƏXTİYAR ƏLİYEV  
AMEA-nın müxbir üzvü
ƏLİ HƏSƏNOV      
tarix üzrə elmlər doktoru, professor
RƏBİYYƏT ASLANOVA   
fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor
SƏMƏD SEYİDOV  
psixologiya üzrə elmlər doktoru, professor
NOVRUZ MƏMMƏDOV
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
HİCRAN HÜSEYNOVA 
siyasi elmlər doktoru, professor
MUSA QASIMLI  
tarix üzrə elmlər doktoru, professor
FƏRHAD MƏMMƏDOV
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru
ZİYAFƏT ƏSGƏROV     
hüquq üzrə fəlsəfə doktoru 
RASİM MUSABƏYOV  
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru
GÜLŞƏN PAŞAYEVA  
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
STRATEJİ TƏHLİL 

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
4 
MİLLİ  İNKİŞAFIN STRATEJİ  PRİORİTETLƏRİ
Musa QASIMLI
Erməni silahlı dəstələrinin hazırlanması və fəaliyyətləri  
(1914-cü il avqust – 1915-ci il aprel)
Aydın MİRZƏZADƏ
Azərbaycan Respublikasının sosial və iqtisadi inkişaf strategiyasının  
həyata keçirilməsinə Ermənistanla münaqişənin təsiri
Gülşən PAŞAYEVA
Azərbaycanda beynəlxalq dillərin işlədilməsi
ERMƏNİSTAN-AZƏRBAYCAN DAĞLIQ QARABAĞ MÜNAQİŞƏSİ 
“ERMƏNİ MƏSƏLƏSİ”  KONTEKSTİNDƏ
Lətifə ƏLİYEVA 
Ermənilər tərəfindən soyqırıma məruz qalmış Azərbaycan qadınları 
(1918-1920-ci illər)
Füzuli  İBRAHİMZADƏ
Behbud Şahtaxtinski və “erməni məsələsi”
Ziyad ƏMRAHOV
Osmanlı dövlətinin 24 aprel 1915-ci il tarixli “Təhcir qanunu”nun  
tarixi və siyasi aspektləri
Esmira ORUCOVA
Xocalı soyqırımı: əsir, girov, itkin problemi
9
33
43
59
71
79
89
MÜNDƏRİCAT  |  CONTENTS  |  СОДЕРЖАНИЕ

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
5
105
123
135
151
165
179
  
191
205
XARİCİ  SİYASƏT VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏRİN APARICI  MEYİLLƏRİ
Nurlan ƏLİYEV 
Qara dəniz regionu: müasir geosiyasi vəziyyət
MÜASİR DÖVLƏT QURUCULUĞU
Səadət MƏMMƏDOVA
Dövlətin sosial siyasətinin həyata keçirilməsində sosial institutların rolu
Anar FƏRMAYILOV
Turizmin inkişafı Azərbaycan xalqının sosial rifahının yüksəlməsi aspektində
Vüqar RƏHİMZADƏ
KİV-in fəaliyyətinin hüquqi tənzimlənməsinə nəzəri-politoloji baxış
XARİCİ  SİYASƏT  VƏ DİPLOMATİYA TARİXİ MƏNBƏLƏRDƏ  
Tahir CƏFİYEV
XV – XVI əsrlərdə Azərbaycanın türk dövlətləri ilə diplomatik əlaqələri tarixindən
Mübariz AĞALAROV 
XVII əsrin əvvəllərində Azərbaycan Səfəvi imperiyası ilə Şərq ölkələri  
arasında diplomatik əlaqələrə dair
Ramil AĞAYEV
Azərbaycan türkləri haqqında məlumatlar Yəmən hökmdarlarına  
həsr olunmuş yazılı mənbələrdə  
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASININ HÜQUQ VƏ QANUNVERİCİLİK SİSTEMİ 
Nəsir  HÜSEYNOV
Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin sistemi
MÜNDƏRİCAT  |  CONTENTS  |  СОДЕРЖАНИЕ

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
6 

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
7
MİLLİ  İNKİŞAFIN 
STRATEJİ 
PRİORİTETLƏRİ

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
8 

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
9
Açar  sözlər:  Birinci  Dünya  müharibəsi,  Çar  Rusiyası,  Osmanlı  imperiyası, 
erməni silahlı dəstələri, daşnaklar, muxtariyyət, qaçqınlar
Key  words:  The  First  World  War,  Tsarist  Russia,  Ottoman  Empire,  the 
Armenian armed groups, the Dashnaks, autonomy, refugees
Ключевые  слова:  Первая  мировая  война,  царская  Россия,  Осман-
ская  империя,  армянские  вооруженные  группы,  дашнаки,  автономия,  
беженцы
Erməni silahlı 
dəstələrinin 
hazırlanması və 
fəaliyyətləri
(1914-cü il avqust
- 1915-ci il aprel)
Musa
QASIMLI
millət vəkili, AMEA Dünya Siyasəti 
İnstitutunun direktoru, professor
musa.qasimli@yahoo.com

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
10 
Dünya müharibəsinin başlanması
1914-cü il iyulun 28-də Birinci Dünya müharibəsi, o dövrdə deyildiyi kimi, 
“Böyük müharibə” başladı. Almaniya avqustun 1-də Rusiyaya müharibə elan 
etdi. Az sonra Fransa və İngiltərə də müharibəyə qatıldılar.
Bir-birinə  qarşı  döyüşən  bloklara  daxil  olan  ölkələrin  müharibədə  kon-
kret məqsədləri var idi. Bu, dünyanı yenidən bölmək, ucuz xammal mənbələri 
və  əlverişli  satış  bazarları  uğrunda  aparılan  ədalətsiz,  işğalçı  və  imperialist 
müharibə idi.
Daşnakların  və  kilsənin  fəallaşması.  Müharibəyə  qatılmamış-
dan əvvəl Osmanlı dövlətinə qarşı silahlı dəstələrin hazırlan-
ması planları
Dünyanın böyük dövlətlərindən biri olan Osmanlı bu zaman hələ müharibəyə 
qatılmamışdı. Bununla belə, həm Osmanlı, həm də Rusiya ərazisində yaşayan 
erməni təşkilatlarının türk düşmənçiliyinin həddi-hüdudu yox idi. Onlar qırğınlar 
törətməyə hazır idilər. Bunun üçün məqam gözləyirdilər. Daşnakların niyyətləri 
ilə bağlı olaraq Qafqaz canişininin mülki işlər üzrə köməkçisi N.Peterson 1914-
cü il 9 avqust tarixli 1457 №-li tamamilə məxfi məktubunda Bakı qubernatoru 
V.V.Alışevskiyə yazırdı: “Ermənilər türk-erməni məsələsini növbəyə qoymaq üçün 
imkan qazanmaq istəyirlər” [1, s. 162-163].
Dünya müharibəsi başlayan kimi “Daşnaksütyun” imperator II Nikolaya aşa-
ğıdakı məzmunda bir müraciət etdi: “Bizim əziz vətənimizin payına rus silahının 
və Rusiyanın Şərqdə tarixi vəzifələrinin yerinə yetirilməsi sınağı düşür. Qoy, rus 
bayrağı Bosfor və Dardaneldə azad dalğalansın. Əlahəzrət hökmdar, Türkiyə zül-
mü altında qalan xalqlar, qoy, Sizin iradənizlə azadlıq alsınlar” [2, v.148].
Dünya müharibəsi başladıqdan az sonra ermənilərin katolikosu V Gevork 
Qafqaz canişini İ.İ.Vorontsov-Daşkova göndərdiyi 1914-cü il 18/5 avqust tarixli 
1131 №-li məktubunda bütün erməni əhalisinin Osmanlı əleyhinə müharibəyə 
susadığını  bildirərək,  onların  silahlandırılması  və  təşkilatlandırılmasına  dair 
təkliflərini yazdı. Bunun müqabilində ermənilər üçün islahatların aparılmasını 
xahiş etdi. O, “erməni məsələsi”nin həlli üçün aşağıdakı ilkin şərtlərin həyata 
keçirilməsini təklif edirdi:
1.  Mövcud  şəraitdə  Türkiyə  ermənilərinin  həyatını  və  əmlakını  qorumaq 
üçün tezliklə yerlərdə general-inspektorları yerləşdirmək.
2. Avropa müharibəsi başa çatdıqdan sonra ermənilər üçün Rusiyanın şəksiz 
nəzarəti altında ilkin rus proqramına əsasən Türkiyədə erməni islahatını həyata 
keçirmək [3, s.183-184].
İ.İ.Vorontsov-Daşkov  V  Gevorkun  təkliflərini  öyrəndi.  Onların  yerinə 
yetirilməsini arzuedilən hesab edərək, 1914-cü il 22/9 avqust tarixli 1955 №-li 
məxfi məktubu ilə Nazirlər Şurasının sədri İ.Qoremıkinə göndərdi. İ.İ.Vorontsov-
Daşkov  yazırdı:  “Mənə  elə  gəlir  ki,  Avropa  müharibəsi  başa  çatdıqdan  sonra 
Türkiyə  ermənilərinə  dair  Rusiyanın  öz  proqramını  həyata  keçirəcəyi  barədə 
hökumətin vədlərini vermək lazımdır. Hazırda isə general-inspektor haqqında 

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
11
ermənilərin istəklərini yerinə yetirmək çox məqsədəuyğundur” [3, s.183-184].
İ.Qoremıkin tanış olduqdan sonra məktubu xarici işlər naziri S.D.Sazonova 
yolladı  [3,  s.183-184].  S.D.Sazonov  1914-cü  il  30/17  avqust  tarixli  587  №li 
məxfi məktubunda İ.Qoremıkinə Qafqaz canişininin göstərilən məxfi məktubu 
ilə  əlaqədar  olaraq  yazırdı:  “Mövcud  siyasi  şəraitdə  və  imkanlar  səbəbindən 
yaxın  vaxtlarda  Türkiyə  ilə  münasibətləri  kəsmək  və  Kiçik  Asiyanın  erməni 
vilayətlərində  indi  islahatlar  aparmaq  tamamilə  yersiz  və  yolverilməzdir.  Bu-
nunla əlaqədar olaraq general-adyutant qraf Vorontsov-Daşkova müraciət et-
miş erməni ictimai xadimlərinə onun verdiyi cavaba mən yalnız qatıla bilərəm.
Canişinin dediyi kimi, Qafqazın erməni əhalisinin ayağa qaldırılmasının və bu 
iş üçün cəlb edilməsinin tamamilə başa düşüldüyünü nəzərə alaraq, hökumətin 
Türkiyəyə münasibətdə siyasəti və erməni xalqının gələcəyinə dair baxışları ilə 
bu xalqın nümayəndələrini daha ətraflı tanış etmək məqsədləuyğun olardı.
Mövcud şəraitin gərginliyinə baxmayaraq, Türkiyə ilə münasibətləri kəsmək 
hələ  gerçəkləşməmişdir,  diplomatik  yolla  onu  aradan  qaldırmaq  imkanı 
itirilməmişdir. Bu məsələdə müttəfiqimiz Fransa və İngiltərə bizə lazımi yardımı 
göstərir.
Əksinə,  hərbi  əməliyyatlar  meydanında  başlıca  gediş,  şübhəsiz,  tərəddüd 
edilən  bütün  məsələlərə  həlledici  təsir  edə  bilər.  Hər  halda  müttəfiqlərimizin 
də  tamamilə  razılaşdıqları  kimi,  ümumi  siyasi  nöqteyi-nəzərdən  Türkiyə  ilə 
müharibəni onun özü törətmişdir, bizim tərəfimizdən edilən hər hansı hərəkətlərlə 
törədilməmişdir. Ona görə də siyasi şəraiti tam aydınlaşdırmadan ermənilər ara-
sında hər hansı üsyan yaratmaq tamamilə arzuolunmazdır və hətta təhlükəlidir. 
Sonuncu (yəni qiyam - M.Q.) bu xalq üçün xeyli kədərli nəticələrə gətirib çı-
xara  bilər.  Türkiyə  ilə  sülhü  qoruya  bilməsək,  ona  (ermənilərə  -  M.Q.) silahlı 
qüvvə ilə kömək edərik. Lakin, məncə, ermənilərə belə bir məsələdə ən müsbət 
vədlər vermək lazımdır ki, Türkiyə ilə bu saziş əldə edilərsə, bu, erməni məsələsi 
zəminində heç cür güzəştə getmək olmasın. Bununla belə, həm ermənilərlə, həm 
də kürdlərlə ən sıx münasibətlər saxlamaq lazımdır ki, Türkiyə ilə münasibətlər 
kəsilərsə, mövcud halda onlardan istifadə etmək mümkün olsun. Bu baxımdan 
sərhəddən silah və sursat keçirmək və münasibətlər kəsildikdə və ya kəsilməsi 
qaçılmaz olduqda onların xaricdəki əhaliyə paylanması üçün hər cür hazırlıq 
işlərini görmək lazımdır” [3, s.183-184].
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bu  məktub  göndərilməmişdən  bir  neçə  gün 
əvvəl,  1914-cü  il  19/6  avqust  tarixli  768  №-li  teleqramında  Rusiyanın  İs-
tanbuldakı səfiri M.N.Girs Vandakı konsula yaranmış şəraitdə necə hərəkət 
etmək barədə aşağıdakı təlimatı vermişdi: “Bizimlə əvvəlcədən razılaşmadan 
ermənilərin hər hansı çıxışları bizim üçün arzuedilən deyildir. Yaxın gələcəkdə 
mümkün ola biləcək belə işlərə indi qatılmaq hələ tezdir, çünki biz hələ Türkiyə 
ilə sülh şəraitindəyik. Biz onunla münasibətləri heç cür kəsmək istəmirik” [3, 
s.183-184].
Bu müraciətlərlə təqribən eyni zamanda erməni xadimləri və kürd başçı-
ları İ.İ.Vorontsov-Daşkova müraciət edərək kürdləri və assuriyalıları Türkiyəyə 
qarşı  qiyamlara  qaldırmaq  barədə  öhdəlik  götürməyə  hazır  olduqlarını 
bildirdilər. Xarici işlər naziri S.D.Sazonova göndərilən təkliflərə ehtiyatla ya-

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
12 
naşmağa tərəfdar olan İ.İ.Vorontsov-Daşkov 1914-cü il 24/11 avqust tarixli 
455 №-li teleqramında bu sahədə bir sıra hazırlıq tədbirləri görməyi, türklərə 
düşmən  olan  elementlərin  üzə  çıxmasına  imkan  yaratmağı  və  onlardan 
qüvvə hazırlamağı, hərbi əməliyyatlar başladıqda həmin anda istifadə etməyi 
məqsədəuyğun və mümkün saydı. Ona görə də xarici işlər nazirindən xahiş 
etdi  ki,  ona  25  min  üçlülə  tüfəngin  və  12  milyon  patronun  verilməsi  üçün 
Hərbi  Nazirliklə  əlaqəyə  girsin.  Bu  silahlar  hazırlanmış  plana  uyğun  olaraq 
bölüşdürüləcəkdi [3, s. 292-293].
İ.İ.Vorontsov-Daşkov  1914-cü  il  20/7  sentyabr  760  №-li  teleqramında 
Türkiyə ermənilərinin hazırladığı qiyam planı barədə müfəssəl məlumat verir-
di. Bu plana görə, Oltin, Sarıqamış, Kağızman və İqdırda yerli hərbi hissənin 
rəisinin başçılığı altında silahlı dəstələr yaradılmalı idi. İran hüdudlarında Voro-
panovun və Xoydakı konsulun nəzarəti altında Xoyda və Dilmanda kiçik olma-
yan dəstələr hazırlanmalı idi. Maku yaxınlığında konsul S.Olferovun vasitəsi və 
Əbdülrəzzaqın iştirakı ilə kürdlər təşkil edilməli idi.
Urmiyada assuriyalılardan və ermənilərdən ibarət dəstə yaratmaq konsullar 
Vvedenskiyə  və  Andreyevskiyə  havalə  edildi.  İ.İ.Vorontsov-Daşkov  birmənalı 
olaraq yazırdı: “Hamının rəhbər tutmalı əsas göstəriş ondan ibarətdir ki, dəstələr 
yalnız  bizim  razılığımızla  fəal  hərəkətə  başlamalıdırlar.  Bütün  hazırlıq  işlərini 
gizli, yalnız konsulların və hərbi rəislərin vasitəsi ilə, fars mülkü və jandarma 
administrasiyasının iştirakı olmadan aparmağı təklif edirəm” [3, s. 292-293].
S.D.Sazonov bu təklifləri 1914-cü il 23/10 sentyabr tarixli teleqramı ilə baş 
qərargah  rəisi  N.N.Yanuşkeviçə  göndərdi.  Həmin  gün  N.N.Yanuşkeviç  4180 
№-li  teleqramında  S.D.Sazonova  belə  bir  cavab  verdi:  “Vorontsov-Daşkovun 
layihələşdirdiyi  tədbirləri  Ali  baş  komandan    (imperator  II  Nikolay  –  M.Q.) 
tamamilə bəyənir və müdafiə edir” [3, s. 292-293].
Qərarlar  qəbul  edildikdən  dərhal  sonra,  1914-cü  il  23/10  sentyabr  tarix-
li  2851  №-li  teleqramında  Rusiya  Xarici  İşlər  Nazirliyinin  III  siyasi  şöbəsinin 
məsləhətçisi  Klemm  İstanbuldakı  səfir  M.N.Girsə  yazırdı:  “Ali  baş  komandan 
və  Qafqaz  canişini  ilə  razılığa  əsasən  Türkiyə  ilə  müharibə  olacağı  təqdirdə 
ermənilərin,  assuriyalıların  və  kürdlərin  üsyanını  vaxtında  təşkil  etmək  üçün 
qərar  qəbul  edilmişdir.  Dəstələr  Azərbaycandakı  (Cənubi  Azərbaycan  nəzərdə 
tutulur – M.Q.) bizim konsulların və bizim oradakı dəstə rəislərinin nəzarəti al-
tında fars administrasiyasından tamamilə gizli hazırlanacaqdır. Tüfənglər hazır-
lanmışdır, lakin onlar yalnız lazım olduqda veriləcəkdir. Pulla maliyyələşdirmək 
üçün kredit də vardır. Dəstələr fəal hərəkətə yalnız bizim icazəmizlə başlaya-
caqlar. ...şərait mürəkkəbləşdikdə vaxt itirmədən yuxarıda göstərilən tədbirləri 
hazırlamağa başlamaq lazımdır, lakin hələ vəziyyəti üsyan dərəcəsinə çatdırma-
mağı məqsədəuyğun hesab edirik” [4, s.10-14].
Bununla  da  çarizm  hakimiyyət  orqanları,  erməni  kilsəsi,  daşnaklar  və 
digər  təşkilatlar  Osmanlı  dövləti  əleyhinə  birləşmiş  oldular.  Bununla  bağlı 
olaraq  Tiflis  quberniya  jandarma  idarəsinin  rəisi  Daxili  İşlər  Nazirliyinin  Po-
lis Departamentinə bir müddət əvvəl, 1914-cü il avqustun 25-də 4272 №-li 
tamamilə  məxfi  məktubunda  yazmışdı:  “Türkiyə  də  Rusiyaya  müharibə  elan 
edəcəkdir.  Türkiyə  erməniləri  Qafqaz  erməniləri  ilə  əlaqə  qururlar.  Türkiyə 

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 
13
erməniləri  güclü  silahlanırlar  və  Rusiya-
ya  kömək  edəcəklər.  Qələbədən  sonra  Türk 
Ermənistanının  (Türkiyənin  Şərq  vilayətləri 
nəzərdə  tutulur  –  M.Q.)  muxtariyyəti 
məsələsinə baxılacaqdır” [5, v.181].
Beləliklə,  erməni  təşkilatlarının  başlı-
ca məqsədi  tarixdə  olmayan  və  qondarma 
yaradılmış  “erməni  məsələsi”ni  həll  etmək 
üçün  Osmanlı  imperiyasını  parçalamaq  idi. 
Bu məqsədlə planların həyata keçirilməsinə 
və silahlı dəstələrin hazırlanmasına başlanıl-
dı.
Silahlı  dəstələrin  hazırlanmasına 
başlanılması
Osmanlı dövləti müharibəyə hələ qatılmasa da, bütün Qafqaz daşnaklarının 
sentyabr ayında Tiflisdə keçirilən rayon toplantısında türklərə qarşı döyüşmək 
üçün  ermənilərdən  ibarət  milis  dəstələri  hazırlamağa  dair  məsələ  müzakirə 
edildi [6, v. 64-66]. İlk dəstələr hazırlanmağa və Türkiyə ərazisinə göndərilməyə 
başlandı. Bununla bağlı olaraq Qafqaz rayon mühafizə bölməsinin rəisi 1914-
cü ilin sentyabr ayında yazdığı məlumatda vurğulayırdı: “Artıq sentyabr ayında 
Türkiyə ilə sərhədə zinvorlar göndərildi” [7, v.61-62, 65].
Silahlı dəstələr üçün vəsait toplanmasında Bakı Erməni Mədəniyyət İttifa-
qının Mərkəzi Komitəsi xüsusi rol oynayırdı. Bu komitə orduya çağırılanların 
ailələrinə yardım üçün 1914-cü il sentyabrın 20-də müraciət etdi. İanələr Ba-
kıdakı Torqovı küçəsi ilə Million küçəsinin kəsişdiyi yerdə yerləşən Mədəniyyət 
İttifaqının binasında komitənin katibi Aleksandr Bahaduryansa verilirdi [8].
Erməni təşkilatları müharibənin yekununa ümid edirdilər. Bu ümid uydurul-
muş və heç bir əsası olmayan “erməni məsələsi”nin həlli ilə bağlı idi.
Erməni  mətbuatı  həmin  istəkləri  geniş  təbliğ  edirdi.  Məsələn,  “Mşak” 
(“Əməkçi”) qəzeti 1914-cü il 1 oktyabr tarixli sayında “Biz nəyi xahiş etməliyik?” 
adlı  məqaləsində  yazırdı:  “Erməni  məsələsini  İsrail  Ori  başladı.  “Erməni 
məsələsi”nin  müəllifi  Rusiyadır.  Müharibənin  yekununda  biz  bu  məsələnin 
həllinə nail olmalıyıq” [9, v.50].
Ermənilərin  etdikləri  yardımlar  sırf  özlərinin  maraqlarından  doğurdu.  Bu-
nunla bağlı olaraq “Orizon” qəzetinin 1914-cü il 7 oktyabr tarixli sayında çap 
edilmiş “Ermənilər və cari vəziyyət” adlı məqalədə açıq-aydın şəkildə yazılırdı: 
“Rus-türk fəlakətində rus silahına böyük köməyimiz sadəcə vətəndaş vəzifəsi ilə 
bağlı deyildir, bu, bizim yüksək siyasi məqsədlərimizə xidmət edir” [10, v.78].
Osmanlı dövləti hələ müharibəyə qatılmamış erməni silahlı dəstələrinin ha-
zırlanmasını Daşnaksütyunun qurucularından biri və daşnak Ermənistanın baş 
naziri olmuş Ov.Kaçaznuni də etiraf edirdi. O sonralar yazırdı: “1914-cü ilin pa-
yızında Türkiyə hələ müharibə aparan dövlətlər ailəsinə qatılmamış və buna ha-
zırlaşmamış Cənubi Qafqazda erməni könüllü dəstələri böyük hay-küy və ener-
Erməni təşkilatlarının başlıca 
məqsədi tarixdə olmayan 
və qondarma yaradılmış 
“erməni məsələsi”ni həll 
etmək üçün Osmanlı 
inperiyasını parçalamaq idi. 
Bu məqsədlə planların həyata 
keçirilməsinə və silahlı 
dəstələrin hazırlanmasına 
başlanıldı.

STRATEJİ TƏHLİL | Say 1 (12) • 2015
14 
ji ilə təşkil edilməyə başlandılar. Erməni könüllü dəstələri yaradılaraq türklərə 
qarşı  çıxış  etdilər.  Biz,  sözsüz,  Rusiyaya  istiqamətlənmişdik.  Biz  əsas  olmadan 
qələbəyə aludə olmuşduq. Biz inanırdıq ki, çar hökuməti bizim sədaqətimizə, 
əzablarımıza və köməyimizə görə bizə muxtariyyət verəcəkdir, bu muxtariyyət 
Türkiyənin azad olan erməni vilayətlərindən və Cənubi Qafqaz Ermənistanından 
ibarət olacaqdır” [11, s.10-11].
Osmanlı  imperiyasının  müharibəyə  qatılması  və  erməni 
təşkilatları
Rusiya  ilə  Osmanlı  dövləti  arasında  müharibənin  başlanması  yalnız  an 
məsələsi idi. Nəhayət, belə bir an gəlib çatdı. Türk donanması 1914-cü il ok-
tyabrın 17-də Novorossiysk limanını bombardman etdi [12, v.92-93]. Bundan 
sonra, oktyabrın 20-də imperator II Nikolay bütün Rusiya təbəələrinə müraciət 
etdi. Müraciətdə deyilirdi: “Rus əsgəri artıq Dunay sularını, Balkan zirvələrini, 
Plevne çöllərini, Ədirnəni və Ərzurumu, Mərmərə dənizinin sahillərini və Çarq-
radın ətrafını görmüşdür. Türkiyə ilə müharibə başlamışdır” [13, v.94-95].
Rusiya  ilə  Osmanlı  arasında  Qafqazda  hərbi  əməliyyatların  başlaması  və 
yaranmış  şərait  ermənilərin  maraqlarına  tamamilə  uyğun  idi.  Onlar  hay-küy 
içində idilər.
Müharibə başlayan kimi Qafqaz canişini İ.İ.Vorontsov-Daşkov Rusiya Xarici 
İşlər Nazirliyinin razılığı ilə Tiflis şəhərinin başçısı, erməni A.İ.Xatisovu və ye-
piskop Mesropu yanına çağıraraq, könüllü erməni dəstələrinin təşkil edilməsi 
arzusunu bildirdi. Onun dediyinə görə, hərbi əməliyyatlar meydanında erməni 
dəstələri dövlət vəsaiti hesabına təmin olunacaqdılar [14, s. 103]. Çar hökuməti 
müharibənin başlanğıcından erməni dəstələrinin təşkil edilməsi üçün ilkin ola-
raq 242 min 900 rubl vəsait ayırdı. 
Bundan sonra Rusiya imperiyasının müxtəlif yerlərindən ermənilər dəstə-
dəstə  Cənubi  Qafqaza  gətirilirdilər.  Silahlı  dəstələrin  təşkili  üçün  erməni 
Mərkəzi  Komitəsi  və  erməni  drujinalarının  bölüşdürlüməsi  komitəsi  yaradıl-
dı. Mərkəzi Komitənin tərkibinə tanınmış ermənilər daxil edildilər. Drujinala-
rın bölüşdürülməsi komitəsi erməniləri toplayır, onlara təlim keçir və cəbhəyə 
göndərirdi. Bu komitənin hər iki üzvündən biri daşnak idi. Tiflis, İrəvan, İqdır və 
Vanda komitənin bölmələri var idi.
Hərbi  əməliyyatlar  başladıqdan  sonra  çarizmin  “Daşnaksütyun”a  olan 
münasibəti də tamamilə dəyişdi. Qafqaz canişini İ.İ.Vorontsov-Daşkov impera-
tor II Nikolaya yazdığı məktubunda daşnaklar üzərində məhkəmə proseslərini 
pisləyərək,  çarizmin  erməniləri  himayə  etməklə  həm  Rusiyada,  həm  də 
Türkiyədə  özünə  etibarlı  təbəə  əldə  edəcəyini  bildirdi.  Hökumət  daşnakları 
sürgünlərdən geri gətirdi və həbsxanalardan azad etdi. 
Daşnaklar  ailələri  ilə  birlikdə  Qafqaza  dönməyə  başladılar.  Qısa  müddət 
ərzində Qafqazda 18 yaşından 40 yaşadək olan ermənilərin səfərbərliyi keçi-
rildi [15]. Daşnaksütyun “Türkiyədə yaşayan qardaşlarının azad edilməsi” kimi 
demoqoji şüarlar altında ermənilərdən ibarət dəstələr yaradaraq Qafqazda çar 
ordusunun cərgələrini doldurdu [2, v.143].

Say 1 (12) • 2015 | STRATEJİ TƏHLİL 


Yüklə 3,02 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə