Magistratura məRKƏZİ


Beynəlxalq neft birjalarında kommersiya sövdələşmələrin formaları



Yüklə 1,34 Mb.
səhifə4/6
tarix06.05.2017
ölçüsü1,34 Mb.
1   2   3   4   5   6

2.2. Beynəlxalq neft birjalarında kommersiya sövdələşmələrin formaları
Kommersiya müqavilələrinin təsnifatı. İş adamının kommersiya əlaqələrinin inkişafının əsas istiqamətləri aşağıdakı­lardır:

a) Təchizatçılarla münasibətlərdə bütün zəruri hallar; b) onun məhsullarının istehlakçılar ilə münasibətləri. Bu zaman tərəflərin hüquq və vəzifələri sahibkar və onun tərəfdaşları arasında imzalanan müqavilələrlə (kontraktlarla) təsdiqlənir. Kommersiya fəaliyyəti zamanı müqavilələrin aşağıdakı növləri daha geniş istifadə olunur: 1. Alqı-satqı müqaviləsi; 2. Tapşırıq müqaviləsi; 3. Komissiya müqaviləsi; 4.Agent müqaviləsi; 5. Müstəsna malların satışı haqqında müqavilə; 6. Françayzinq müqaviləsi; 7. Faktorinq haqqında müqavilə; 8. Saxlanılma haqqında müqavilə; 9.İcarə müqaviləsi; 10. Lizinq müqaviləsi və başqaları.

Təcrübədə tətbiq olunan müxtəlif müqavilələr, müqavilə öhdəliklərinin müx­təlif­­liyi hüququn xüsusi sahəsinin - icbari hüququn yaranmasına səbəb olmuşdur. Təsərrüfat işində bəzən müqavilə mətnlərini hazırlanması işinə mütəxəssislər və məsləhətçilər («Standart müqavilə formaları hazırlanması üçün») cəlb olunur.

Kommersiya müqavilələri yazılı formada olub tərəfdaşlıq əlaqələrinin möhkəm­ləndirilməsi üçün sahibkarlıq müqavilələrinin əsas formasıdır. Orada razılaşmanın predmeti, tərəfdaşların qarşılıqlı hüquq və öhdəlikləri, həmçinin razılaşmanın pozul­masının nəticələri qeydə alınır.



Çərçivə müqaviləsinin strukturu.

Elə standart müqavilə formaları vardır ki, onlar məcburi xarakter daşımır, yalnız konkret əsasən müqavilənin istənilən forması üçün nəzərdə tutulur. Lakin təcrübədə, xüsusilə struktur üzrə, müəyyən tələblər mövcuddur ki, o, preambula (tərəflərin adı, müqavilənin imzalanması vaxtı, yeri və adı göstərilməklə); əsas və yekun hissədən ibarətdir.

Müqavilənin əsas hissəsi spesifik (yalnız bu sövdələşmə üçün səciyyəvi) və ümumi şərtləri olan iki bölmədən ibarətdir. Müqavilənin spesifik şərtlərinə aiddir; müqavilənin predmeti və ya malın sayı; malın keyfiyyəti; malın qiyməti, qiymətdə güzəştlər və ya qiymət üzərinə əlavələr, təchizatın bazis şərtləri, malın daşınma və sığorta şərtləri, cif qiymətlər (cost, insurance, freight), fob (free on board), caf (cost and freight), fas (free the ship alongside); ödənilmə qaydası və müddəti; tərəflərin vəzifələri və hüquqları. Məhz müqavilənin spesifik şərtləri tərəfdaşlar arasında müqa­vilə bağlanarkən onun mövzu və məzmunu təşkil edir.

Ümumi müqavilənin şərtlərinə onların məzmunundan (arbitraj qeydi, fors-major) asılı olmayaraq bütün müqavilələrə aid edilən şərtlər daxildir.

Müqavilənin sonunda tərəflərin hüquqi ünvanları, sənədin qüvvəyə minmə yeri, onun bitmə müddəti və müqavilənin ayrılmaz hissəsi olan bütün əlavələr və tərəf­lərin imzaları öz əksini tapır.

Müqavilə şərtlərinin mümkün olan xülasəsi.

Hazırlıq mərhələsində sahibkar müqavilə şərtlərinin özü üçün, o cümlədən tərəfdaş üçün qəbul edilə bilən əlverişli tərəflərini götür-qoy etməlidir.

Müqavilənin şərtlərinin xülasəsi dəqiqliyi, aydınlığı və birmənalılığı ilə fərq­lən­məlidir. Bir qayda olaraq bu, müqavilə növündən asılıdır. Əlavə (spesifik) şərtlər, həmçinin tərəflərin hüquq və vəzifələrinin məzmunu əsasən müqavilənin (koopera­siya, alqı-satqı, icarə, vasitəçilik və s.) predmetindən asılıdır.

Məsələn, təchizat müqaviləsində əsas şərtlər aşağıdakılardır:

Müqavilənin bağlandığı tarix - il, ay və gün;

Tərəflər – tərəflərin dəqiq və tam adı, həmçinin tərəflərin nümayəndələrinin səlahiyyətləri çərçivəsində (nizamnamə və ya etibarnamə) vəzifələri, adları, soyadları və atalarının adları göstərilir;

İxrac edilən məhsulun çeşidi və həcmi- müqavilənin bütün həqiqi müddəti üçün natural və pul vahidində (yanında külli miqdarda məhsulların geniş çeşidi - növləri, qablaşdırılması və s. növləri üzrə müqavilənin ayrılmaz hissəsi olan spesifikasiya əlavə olaraq göstərilir) nəzərdə tutulur;

İcra müddəti - müqavilənin ümumi müddəti və məhsul təchizatının davamlı müddətləri göstərilir;

Məhsulun təchizatı qaydasına - məhsulun yüklənmə norması və boşaldılma qaydası, nəqliyyat vasitəsinin növü, kim tərəfindən və kimin hesabına yüklənməsi, nəqliyyat xərclərinin ödənilməsi və s. daxildir;

Məhsulun qablaşdırılması, markalanması, keyfiyyəti, komplektliyi - göndərilən məhsulun keyfiyyəti, komplektliyi, növünə görə markalanması, qablaşdırılma stan­dart­ları, preyskuranantlar, texniki şərtlər və digər normativ qaydalara uyğunluğu və həmçinin məhsulun keyfiyyətinə görə qəbulunu nəzərdə tutur.

Hesabların qiymətləri və qaydaları-tərəflər arasında razılaşmaya görə müqavilə üzrə öhdəliklərin vaxtında yerinə yetirilməməsinə görə mənəvi ziyanın kompensasiya edilməsi, gəlirin və ya zərərin, cərimələrin müqavilə üzrə ödənilməsini nəzərdə tutur;

Fors - major – hallar tərəflərin istəyindən asılı olmayan və aradan qaldırıla bilməyən öhdəliklərdir. Lakin hər iki tərəfin və ya bir tərəfin müqavilə üzrə üzərlə­rinə götürdüyü öhdəliklərin icrasının mümkünsüzlüyü məsələləri, onun müd­dəti tərəflər arasında razılaşdırılır;

Arbitraj - mübahisələrin baxılması qaydalarını nəzərdə tutur, arbitraj təşkilatının adı göstərilir.

Müqavilələrin bağlanması praktikası nəinki müqavilə mətninin hazırlanması üzrə, eyni zamanda tərəfdaşların davranış etikası, davranış ünsiyyəti çərçivəsində bacarıqlarının olmasını da nəzərdə tutur.



Oferta müqavilənin bağlanması forması kimi.

Hər hansı bir müqavilənin imzalanması şifahi və ya yazılı formada danışıqlardan keçir. Dünya təcrübəsində təşəb­büskar tərəfindən layihə formalı təklifi - oferta (istənilən müqavilənin layihəsi deyil, yalnız bir tərəfin - ofrentin imzaladığı layihə) adlanır. Hər bir oferta müqavilə­nin mətnində bildirilən müəyyən müddətə malikdir.

Yazılı formada danışıqlar aparılmasında qəti oferta və azad ofertanı fərqlən­dirirlər. Qəti oferta bir ünvana göndərilir və o halda müqavilə olur ki, onu digər tərəf imzalayıb, oferentin ünvanına göndərsin və onun tərəfindən alınmış olsun. Yalnız hər üç şərt yerinə yetirilərsə oferta müqavilə olur.

Əgər oferta (məsələn, bir və eyni məhsulu) bir neçə ünvana (bir neçə alıcılara) dərhal göndərilirsə, o azad oferta adlanır və bu barədə onun mətnində göstərilir. Azad ofertanı imzalamaqla, alıcı malın alınması üçün zəmanət almır. O yalnız yuxarıda adları çəkilən üç şərt və bir əlavə şərt nəzərə alındıqda müqaviləyə çevrilir: alıcının ünvanına göndərilmə təsdiq olunduqda, oferent tərəflər arasında imzalanmış ofertanı müqavilə kimi qiymətləndirir. Ofertanın mətnində həmişə oferentin təsdiq vaxtı göstərilir. Alıcı göstərilən vaxt ərzində gözlədiyi təsdiqatı almazsa, o özünü müqa­vilə­yə üzrə öhdəliklərdən azad hesab edə bilər.

Birja müqavilələri yalnız birja ticarətinin gedişində birja toplantılarda bağlanı­lır. Birja yığıncağı birja üzvlərinin təşkil etdilən görüşündə birja mallarına tələb və təklifini müəyyən edir və toplantı iştirakçıları arasında birbaşa və ya vasitəçilərin iştirakı ilə müqavilə bağlayır. Birjalar haqqında qanunun 7-ci maddəsinə görə birja razılaşmalarının tərəfdaşları kimi yalnız birja ticarətinin iştirakçıları çıxış edə bilər­lər. Birja müqavilələri birjanın adından və birjanın hesabına ola bilməz. Birjada bağlanmış, lakin bu tələblərə uyğun olmayan razılaşmalar birja razılaşması hesab edilə bilməz. Birjanın təminatı bu sazişlərə şamil edilmir. Birja qeyri-birja razılaşma­la­rını həyata keçirənlərə qarşı sanksiyalar tətbiq edə bilər.

Birjada sövdələşmə ən acgöz alıcının qiymət artımından qorxaraq bir sent artıq təklif etməsi nəticəsində baş verir. Birja sövdələşməsi ən qorxaq satıcının onun malına olan təklif qiymətinin aşağı düşməsindən qorxaraq malının qiymətini bir sent endirdikdə də bu baş verə bilər. Qorxmuş satıcı müqavilə üçün əlverişli məqamı gözləyən sakit, təmkinli və intizamlı alıcıya məhsulunu dəyər-dəyməzinə verməsi halı da istisna deyildir. Bütün bağlanmış müqavilələr alıcı və satıcılardan ibarət bazar kütləsinin davranışı əks etdirir. Kotirovka ekranında göstərilən hər hansı bir qiymət bazar iştirakçıları arasında malın dəyəri haqqında sazişinin bağlanmasından sonra dərhal əks olunur.

Birja sövdələşməsi - eyni növ əmtəənin dəyişdirilməsi barədə bağlanmış mərcə bənzəyir, amma burada bir paradoks vardır. Hər qiymət bazar iştirakçıları arasında dəyərlər haqqında sonuncu sazişi əks etdirir. Biz əmtəəni alaraq və sataraq mübahisə edir və ortaq məxrəcə gəlirik. Ümumi fikirlə razı olmayan alıcı bazardakı qiymət­lərin şişirdirdildiyini bildirir. Alıcı və satıcı - hər ikisi bazarda öz şərtlərini irəli sürə­rək ortaq məxrəc və irəliləyiş gözləyirlər.

Birja müqavilələri iki növ məhsulların alqı-satqısını üçün bağlanır:

a) real (əslində mövcud) mal (satışda olan) üçün; müqavilə bağlandıqdan sonra məhsul alıcıya şərtləşdirilmiş müddət ərzində çatdırılır;

b) istehsal olunacaq (məsələn, buğda məhsulu) mal üçün; bu fyuçers sazişləri adlanan ticarət əməliy­yatıdır.

Birja müqavilələri xüsusi ayrılmış yerdə bağlanır. Ola bilsin də ki, bir böyük salonda müxtəlif növ mallar üçün ayrı-ayrı sahələr ayrılıb.

Birja müqavilələri - birjada bağlanmış razılaşmalardır.

Birja müqavilələri - qiymətli kağızlarla (və həmçinin, mal və xarici) bağlanmış razılaşmalardır.

Birja müqavilələri - tərəflərdən birinə müəyyən mükafat müqabilində mövcud şərtlər çərçivəsində birja dəyərlərini almaq və satmaq hüququnu verir.

Birja müqavilələri - müəyyən edilmiş qaydada birjada qeydiyyatdan keçdikdə bağlanmış sayılır. Alıcı müqavilə əsasında hər hansı məhsulu üçün onu alarkən xüsusi haqq ödəyir. Malların qiymətləri mövcud bazarda məhsulların qiymətlərinə uyğun olaraq ödənilir.

Birja müqavilələri iki növ məhsulların alqı-satqısı üçün bağlanılır:

a) real əmtəə (satışda olan); müqavilə bağlandıqdan sonra məhsul alıcıya şərtləşdirilmiş müddət ərzində verilir;

b) gələcəkdə istehsal olunacaq (məsələn, buğda məhsulu gələcək) buna fyuçers müqavilələri də deyilir.

Birja müqavilələri inflyasiya gözləntiləri və etibarlı əməliyyat alış kanallarının olmaması şəraitində təchizat riskini azaldır.

Birja müqavilələri – birjanın iş müddəti ərzində birja malları ilə münasibətlərdə hüquqların qurulması, dayandırılması və ya dəyişdirilməsinə yönəlmiş alış-satış iştirak­çıları arsında qarşılıqlı razılaşmaları nəzərdə tutur. Bu müqavilələr birjaya buraxılmış məhsul və fond aktivlərinə bağlanılır. Birja sazişlərinin hüquqi, iqtisadi, təşkilati və etik tərəfini fərqləndirirlər. Onların əsas dörd tipi formalaşmışdır:

1) ma­lın (əmtəə nümunələrinin) təqdim edilməsi ilə;

2) fərdi forvard müqavilələr;

3) fyuçers standart sazişləri (təcili);

4) opsion sazişlər.

Real birja sövdələşməsi - real malın birja anbarın gətirilməsi və ya alınması ilə bağlı sövdələşmədir.

Birja sazişlərinin tutuşdurulmasını bir qayda olaraq birjanın özü həyata keçirir. Lakin bir sıra hallarda tutuşdurulma işi klirinq təşkilatına tapşırılır. Birjadankənar müqavilələrin tutuşdurulması qaydasız olaraq iştirakçılar tərəfindən həyata keçirilir, əgər birjadankənar sövdələşmə bazarının xüsusi sistemlərin köməyi ilə bağlanıbsa, o zaman, bir qayda olaraq, tutuşdurulma işinin təşkili üzrə də funksiyasını öz üzərinə götürür.

Birja sazişlərinin təsnifatı müxtəlif meyarlara görə həyata keçirilə bilər. Belə ki, şərtilik dərəcəsinə görə sazişlər- qəti və şərti ayrılır, icra müddətinə görə - kassa və təcili olur.

Neftlə ticarət forması.

Spot - hesablamaları, onların dərhal (bir qayda olaraq, iki gün ərzində) müqavi­lə üzrə ödəniş şərtlərini nəzərdə tutur. «Spot» sazişləri nağd və ya kassa sazişləri də adlanır. Hesablamalar texnikasında təcili (forvard) hesablamalara qarşı qoyulur.

Spot müqavilələrinin bağlandığı yerlər banklararası valyuta bazarı, fond və digər birjalar, həmçinin birjadankənar bazarlar (məhsul, fond və valyuta) ola bilər.

«Spot» müqaviləsi alqı-satqı vasitəsi üzrə özlüyündə çatdırılmanı nəzərdə tutan üç növ sazişi birləşdirir:

Müqavilənin bağlandığı gün. Belə müqavilələr və yazılan bu növ müqavilələr TOD (“Today”-sabah) adını daşıyır.

Müqavilənin bağlanmasından sonrakı bir iş günü. Belə müqavilələr və qəti növ TOD adını daşıyır (“TOD” tomorrow – sabah);

Müqavilə bağlandıqdan bir iş günü (yəni “ikinci gün”) sonra.

Forvard (forvard müqavilə) -bir tərəfin (satıcı) digər tərəfə (alıcıya) malın (baza aktivi) müəyyən müddətdə müqavilə üzrə çatdırmağı öhdəsinə götürməsidir. Satıcı müqavilə üzrə pul öhdəliklərini yerinə yetirməyə, alıcı isə baza hesabına ödəməyi öz öhdəsinə götürür. Onun şərtlərinə görə, tərəflərin qarşılıqlı pul öhdəliklərinin icrası zamanı baza aktivi yaranır.



Forvard müqavilələr.

Fovard hesablaşma və ya təchizatlı ola bilər. Hesablaşma (təchizatsız) forvard (CDF Contract For Difference) çıxarılması baza aktivinin göndərilməsi ilə bitmir. Təchizatlı forvard (CF) baza aktivinin çatdırılması və müqavilə şərtlərinə uyğun tam ödənilməsi ilə başa çatır.

Təcili birjadankənar sövdələşmə (müqavilə ilə vaxtı uzadılmış öhdəliklər) təchizatlı forvarddır.

Açıq tarixli forvard müqavilə hesablaşma (tarix icrası) tarixi müəyyən edilmə­miş müqavilədir.



Birjadan kənar müqavilə növləri.

Təchizatçı forvard - birjadankənar müqavilələrin bağlanması forması kimi ən çox yayılmışdır, bir tərəfi baza aktivi taradır, digəri isə pul ödəyir. “Spot” razılaşmalarına - «yaxın» müddətə olan hesablama razılaşması kimi də baxmaq olar.

Hesablaşma forvard - daha az yayılan formadır. Rusiya üçün bu növ müqavilələr öz hüquqi müdafiəsizliyinə görə çox nadir bir haldır. 1998-ci ildə Rusiya məhkəmə­ləri avqust böhranından sonra Rusiya bankları tərəfindən bir neçə xarici banklara olan borclar üzrə onların iddialarını rədd etmişdir. Rusiya məhkəməsi bu sazişləri mərcə bərabərləşdirdi.

Birjadankənar opsion - birjadankənar müqavilə tipi kimi bir tərəfin aktivin alınması və ya satılmasını vəzifə deyil , hüquq olduğunu təsdiq edir. Birjadankənar opsionları birja standartları ilə qarışdırmaq lazım deyil. Birjadankənar bazarlar üçün opsion ticarət aləti deyil,elə tip müqavilədir ki , opsion məhz maliyyə alətidir.

Fyüçers (fyüçers müqavilə). Futures - maliyyə aləti kimi tərəflərin (satıcı və alıcı) qiymət səviyyəsi və çatdırılma müddəti barədə razılığa gəldikləri, standart şəkilli təcili birja alqı-satqısı haqqında müqaviləsidir. Aktivin digər parametrləri (miqdarı, keyfiyyəti, qablaşdırılması, markalanması və s.) əvvəlcədən birja müqavilə­si spesifikasiyasında göstərilir. Tərəflər birja qarşısında fyüçersin yerinə yetirilməsinə görə öhdəlik daşıyırlar.

Fyüçersə forvardın standartlaşdırılan növü kimi, birjanın daxilində mərkəzləşmiş qaydada qarşılıqlı hesablaşması kimi də baxmaq olar.

Təchizatçı fyüçers alıcı tərəfindən müqavilənin icra tarixində əmtəənin əldə edilməsini, satıcının isə lazımi sayda baza aktivini satmasını nəzərdə tutur. Çatdırıl­ma­nın qiyməti son hərracın keçirildiyi vaxt üçün müəyyən olunmuş qiymət əsasında həyata keçirilir. Müqavilənin vaxtı bitdiyi, lakin satıcının malı hələ də almadığı halda birja cavabdehin üzərinə cərimə qoyur.

Hesablama (çatdırılma olmayan) fyüçers onu nəzərdə tutur ki, iştirakçılar arasında yalnız pul hesablaşmaları müqavilənin qiyməti ilə aktivin faktiki qiyməti arasındakı fərqdən asılı olaraq aparılır. Belə halda adətən baza aktivinin qiymətini dəyişdirilməsi və ya spekulyasiya yönündə dəyişiklik risklərinin hecləməsi qaydası tətbiq olunur. Fyüçersin spesifikasiyası orada fyuçers müqaviləsinin əsas şərtləri təsbit olunduğu birja tərəfindən təsdiq olunmuş sənəddir.

Fyüçersin spesifikasiyasına aşağıdakılar daxildir:


  • Müqavilənin adı;

  • Şərti adı (ixtisar olunması);

  • Müqavilənin (hesab/təchizat) növü;

  • Müqavilənin ölçüsü, bir müqavilə üçün baza aktivlərinin sayı,

  • Müqavilənin müraciət müddəti;

  • Çatdırılma tarixi;

  • Minimal qiymət dəyişməsi;

  • Minimal addımın dəyəri.

Peterburq beynəlxalq əmtəə-xammal birjası 2010-cu ilin payızında fyüçers müqavilələrlə neft məhsullarının elektron hərraclarına başlamışdır.

Birinci mərhələdə birja Requlyar-92 fyüçersləri üzrə dizel yanacağı və avtomobil benzini satmaq təklif edirdi. Çatdırılması NEZ (Neft Emalı Zavodu) ilə Moskvada, Samara, Yaroslavl, Ryazan və Kstovadan həyata keçiriləcək.

Müqavilələrin qiyməti malın qiymətinə, Vladimir şəhərinin dəmiryol stansiya­sına çatdırılmasına əsaslanaraq müəyyən olacaq.

Birjanın iki illlik fəaliyyəti nəticəsində neft məhsulları üzrə hərracların həcmi 4 milyon tonu ötüb, dövriyyə isə 137 milyard rubl təşkil edib. 5,8 min müqavilə real mal ilə həyat keçirilib. Gündə hərraca 50-70 min ton neft məhsulları çıxarılır.

Bu zaman hərracların həcmi rekord səviyyəyə mil­yon tona çatmışdır. Müqayisə üçün.

Rusiya birjalarında neft məhsullarının yalnız kiçik bir hissəsi satılır. 2. Biz dizel yanacağı istehsalçısını təsəvvür edək. O, yanvarda öz fəaliyyə\tini planlaşdırır və hesab edir ki, yay aylarına tədarüklə birlikdə dizel yanacağının cari qiyməti onun üçün istehsal xərclərini və gəlirləri təmin edir. Lakin o, yaya doğru bu qiymətin aşağı düşəcəyindən ehtiyat edir. Yanvarda real əmtəəyə (mala) malik olmayaraq o, istehsal edilməmiş malı onun eksport imkanlarına uyğun olan miqdarda satır. Məsələn, yay aylarına hər qallon üçün 50 sent olmaqla hər birinə 42 000 qallon olmaqla 100 kontrakt ehtimal edək. Yayda mövcud dizel yanacağının qiyməti həqi­qətən də aşağı düşür. Lakin hecer zərər çəkmir:

Bundan başqa, birjalarda əsasən, daxili bazara daxil olan məhsullar satılır.

Rusiyanın fyüçers bazarı dünya bazarları ilə müqayisədə az inkişaf etmişdir, lakin burada neft sahəsinə az məbləğ qoyulmalıdır. Belə ki, IPE (International Petroleum Exchange, sonradan Futures)- Beynəlxalq Neft Birjası (BNB) üçün minimal müqavilə 1000 barelldir.


2.3. Neft İxracatçısı Ölkələri Təşkilatının (OPEK) dunya neft

birjalarındakı qiymət dəyişmələrinə təsiri
OPEK – qarşısına neftin qiymətinin sabitləşdirilməsini məqsəd qoymuş beynəl­xalq karteldir. Hal-hazırda 13 ölkə OPEK-ın üzvüdür.

Cədvəl 2.


Ölkə

Yerləşdiyi zona

Üzvlük ili

Əhalisi

Ərazisi(min/km2)

Əlcəzair

Afrika

1969

34 mln

2381

Anqola

Afrika

2007

12 mln

1246

Ekvador

C.Amerika

2007

13 mln

281

İran

Yaxın Şərq

1960

71 mln

1648

İraq

Yaxın Şərq

1960

29.49 mln

438

Küveyt

Yaxın Şərq

1960

2.92 mln

18

Liviya

Afrika

1962

6.28 mln

1760

Nigeriya

Afrika

1971

151 mln

924

Qatar

Yaxın Şərq

1961

0.86 mln

11

S.Ərəbistanı

Yaxın Şərq

1960

24.82 mln

2150

BƏƏ

Yaxın Şərq

1967

4.52 mln

84

Venesuela

C.Amerika

1960

27 mln

916

İndoneziya

C.Ş.Asiya

2016

255 mln

1904
Mənbə: OPEC
Qeyd edək ki, 2009-ci ildə kartelin tərkibindən çıxan İndoneziya neft netto-idxalçısına çevriləndən sonra OPEK-ə qayıdır. OPEK üzüvləri haqqında qısa məlumat aşağıdakı cədvəldə öz əksini tapır.

Kartelin qaydalarına görə, Səudiyyə Ərəbistanı son nizamlayıcı olaraq dünya bazarlarına sabitliyi təmin etmək üçün lazımi həcmdə neft çatdırmalıdır.

2008-ci ildə Rusiya bu karteldə daimi müşahidəçi olmağa hazır olduğunu bəyan etdi. Moskvanın OPEK-ə qoşulmaqdan imtina etməsi yerli şəraitdən asılı olaraq istənilən beynəlxalq karteldə üzvlüyündən itki riski ilə bağlıdır. Rusiya neft hasilatı­nın maya dəyəri yüksəkdir. «Rosneftin» rəhbəri İqor Seçin də səbəb kimi karbohidrogen hasilatının metodlarında texnoloji fərqlərdən danışır. Buraya Rusiya neft kəmərinin böyük xərc tələb etməsi də daxildir. Nəhayət, Rusiya bazarı bu sahədə demək olar ki, tamamilə özəlləşdirilibdir, hökumət də OPEK ölkələrində olduğu kimi onlara birbaşa təsir edə bilmir.

Dünya neft biznesində tədricən obyektiv ziddiyyətli şərait yaranır: güc mərkəz­ləri arasında artan qlobal rəqabət artmaqdadır. Bir tərəfdən dövlət milli neft şirkət­lərinin (MNŞ) daimi və davamlı rolu artır. Hasilat genişləndirilir, dünya bazarında xam neft tədricən ələ keçirilir, onların kapital, texnologiya və idarəetmə təcrübəsi artır. Onlara qarşı neft istehsal edən ölkələri əldə saxlaya bilməyəcəklərinə baxma­yaraq lazımi maliyyə resurslarına, texnoloji potensiala, inkişaf etmiş neft emalı sistemlərinə, logistika və pərakəndə ticarət şəbəkələrinə malik olan köhnə (və ya yeni) transmilli inhisarlar dayanır və bütün dünya üzrə yanacaqdoldurma məntəqələri şəbəkələrini nəzarət altında saxlayırlar. Rusiya neft nəhəngləri - həm özəl, həm də ki, yarım dövlət - məhz Transmilli Şirkətlərə aid edilir. Öz növbəsində, OPEK ölkələri milli neft şirkətlərinin yolunu seçirlər.

Beləliklə, ortamüddətli perspektivdə OPEK ölkələrinin dünya neft bazarında payının artması proqnozlaşdırılır. Qlobal iqtisadi böhran şəraitində dünya konyuktu­ra­sının pisləşməsi və Rusiya ilə OPEK arasında enerji dialoqu dünya bazarlarının sabitləşməsi işində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Transmilli Şirkətlər günəş altında yer uğrunda mübarizə aparmaqdadırlar. Onların içində ən vacibi dünya maliyyə kapitalının təşkilatları ilə əlaqələrdir. OPEK bir neçə onilliklər ərzində təklifinin həcminə operativ şəkildə nəzarət etmək im­ka­nında idi, bununla da «qara qızılın» qiymətlərinə təsir edərək onun səviy­yələrini təmin etmişdir. Amma indi vəziyyət dəyişir. Hətta iddia olunur ki, son on il ərzində ticarətin «neft kağızları» - neft fyüçersləri ilə - son on ildə kartel neftin qiymətləri üzərində nəzarəti tamamilə itirmişdir ki, nəticə olaraq London, Nyu-York və Rot­terdamdakı maliyyəçi ofislərlərin əlinə keçmişdir.

«Rusiya Nefti» nəşri bildirir ki, qərb brokerlərinin mülahizələrinə görə, guya ki, OPEK «neftə qiymətlərin tənzimləyicisi kimi öz mövcudluğunu başa» vurmuşdur, çünki onun üzvləri hasilat səviyyəsi üzrə razılığa gələ bilmirlər və bazar payı uğrunda öz aralarında rəqabət aparırlar. Son nəticə: «Bu təşkilatın bircə adı qalıb».

Əslində, OPEK tərəfindən neft çatdırılması rəsmən müəyyən edilmiş kvotadan sutkada 30 mln. barel çoxdur. Birjalarda isə bununla yanaşı «kağız nefti» ilə satış həyata keçirən tacirlər-hec-fondlar, maliyyə, möhtəkir strukturları üstünlüyə malik­dirlər ki, müxtəlif maliyyə məhsulları və xidmətləri təklif edərək bazarın xeyli hissəsinə nəzarət edirlər. Maraqlıdır ki, son vaxtlar (İslam dövləti, Rusiya, Ukrayna, Şimali Afrika, Nigeriya, qeyri-sabit Yəməndə və Hörmüz boğazı rayonunda) neft qiymətlərinin dinamikası dəyişməmişdir. Təsadüfi deyil ki hesab edilir ki, neft « mövcud olan məhsulların ən çox möhtəkirlik sahəsidir». Bununla yanaşı, hesab etmək olar ki, XXI əsrin əvvəllərindəki yüksək neft qiymətləri fyuçers bazarlarında möhtəkirlik əməliyyatlarının artması ilə birbaşa bağlıdır.

Artıq xam neftin qiyməti ənənəvi tələb və təklifin nisbəti ilə az bağlıdır, çünki bu gün dəyərinin 60%-dən çoxu sırf maliyyə fırıldaqçılığının nəticəsidir ki, treyder bankları və hec-fondlar tərəfindən irəli sürülür. Özü də birjalarda qiymətlərin forma­laş­ması qeyri-şəffafdır və əsas iri maliyyə institutları tərəfindən idarə olunur, çünki onlar müraciət aldıqda alan, satan haqqında informasiyaya malikdirlər və nəza­rət onların əlindədir.

Digər tərəfdən, birja qiymət qoymalarına dünyanın ən iri xəbərlər agent­lik­lərinin informasiya siyasəti də çox təsir edir, bu zaman «kağız neftlə» ticarətə psixo­lo­ji amil güclü təsir göstərir. Məsələn, kotirovkaların azalması izahı olmayan səbəb­dən sürətlə baş verir. Belə ki, qeyri - leqal neft təchizatçıların tərəfindən aşkar dempinqi qiymətlərin azalmasına elə də ciddi təsir etməsə də, möhtəkirlərin fəaliy­yəti nəticəsində qiymətlər daha sürətli enmişdir.

Paralel olaraq neft bazarlarında qiymətə siyasi amillər də təsir edir. Neft ticarə­ti­nin əsas həcmi dollarla aparıldığından, ABŞ AVM-in monetar siyasəti ilə valyutası­nın məzənnəsi sərtləşdirilməsi və ya əksinə yumşaldılması aparıldıqda bu prinsipial təsirə malik olur. Əsas problem odur ki, neftin dünya qiymətinin enməsi təkcə OPEK-dən asılı deyildir. «Dolların möhkəmlənməsi neftin qiymətlərinə uzun­müd­dətli böyük təsir göstərəcək, Çin iqtisadi strukturun tənzimlənməsi də neftə tələbatı azaldır ki, nəticədə beynəlxalq neft qiymətlərində «Çin premium»u sıxışdırılmışdır. Rusiyaya qarşı sanksiyalar neftin qiymətinə öz təsirini göstərmişdir.

Çin daxilində neft üzrə fyüçers müqaviləsi ilə hesablaşma çin yuanı ilə aparılır. Xarici treyderlər və broker strukturları birbaşa əməliyatlarda xarici valyutada pul köçürmələri edə bilərlər və sonra bu vəsait neft fyuçerslərinin görə ÇXR-də hesablamalarda istifadə oluna bilər.

Avqust məruzəsində OPEK bəyan edib ki, neftin qiymətinin sabitləşməsi məq­sə­dilə neft bazarında neft hasil edən müstəqi ölkələr ilə fəaliyyətin əlaqələn­dirilməsi məsələləri üzrə danışıqlara hazırdır. Aşağıdakı diaqramada OPEK üzvlərinin neft ehtiyyatları əks olunub.


Kataloq: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»

Yüklə 1,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə