Raqobat kurashining shakllari va usullari reja raqobatning mohiyati, shakllari va usullari 2



Yüklə 232,02 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix15.06.2023
ölçüsü232,02 Kb.
#130507
Raqobat kurashining shakllari va usullari reja raqobatning mohiy



RAQOBAT KURASHINING SHAKLLARI VA 
USULLARI 
REJA 
 
1. Raqobatning mohiyati, shakllari va usullari 
2. Monopoliyalarning iqtisodiy asosi va ularning turlari 
3. O’zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va monopoliyaga qarshi 
qonunchilik 
4. Narxning mazmuni, vazifalari va turlari 
5. Narx siyosati va uning O’zbekistonda amalga oshirilishi xususiyatlari 


Bozor va bozor iqtisodiyotini tartiblashtirish va uni boshqarishda talab, 
taklif, narx va raqobat usullari qo’llaniladi. Raqobat ko’p qirrali iqtisodiy xodisa 
bo’lib, u bozorning barcha sub‘ektlari o’rtasidagi murakkab munosabatlarni 
ifodalaydi. 
Raqobat – bozor sub‘ektlari iqtisodiy manfaatlarining to’qnashuvidan iborat 
bo’lib, ular o’rtasidagi yuqori foyda va ko’proq naflilikka ega bo’lish uchun 
kurashni anglatadi. Raqobatning mazmuni, uning vazifalarini ko’rib chiqish orqali 
yanada kengroq namoyon bo’ladi. 
Hozirgi bozor iqtisodiyotida raqobatning quyidagi asosiy vazifalarini ajratib 
ko’rsatish mumkin: 
1. Tartibga solish vazifasi; 
2. Resurslarni joylashtirish vazifasi; 
3. Innovatsion vazifa; 
4. Moslashtirish vazifasi; 
5. Taqsimlash vazifasi; 
6. Nazorat qilish vazifasi. 
Raqobat ishtirokchilari quyidagi sub‘ektlardan iborat bo’ladi: 
1. Ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar o’rtasida; 
2. Iste‘molchi va xaridorlar o’rtasidа. 
Ularning asosiy maqsadlari ko’proq foyda olish va ko’proq naflilikka erishishdir. 
Buni chizma ko’rinishda ham tasvirlash mumkin.
Raqobatning tartibga solish vazifasi - bu ishlab chiqarishni talabga (iste‘mol) 
muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta‘sir o’tkazishdan iborat. Talab ko’p bo’lsa, 
taklif ko’payadi va narxga ham bog’liq bo’ladi, iqtisodiyot bozor qonunlari asosida 
tartibga solinadi. 
Raqobatning resurslarni joylashtirish vazifasi ishlab chiqarish omillarini ular 
eng ko’p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish 
imkonini beradi. 


Raqobatning innovatsion vazifasi – fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga 
asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti sub‘ektlarining rivojlanishini taqozo etuvchi 
turli kurinishdagi yangiliklarning joriy etilishini bildiradi. 
Raqobatning taqsimlash vazifasi – ishlab chiqarilgan ne‘matlar yalpi hajmi 
(YaIM)ning iste‘molchilar o’rtasida taqsimlanishiga bevosita va bilvosita ta‘sir 
o’tkazadi. 
Raqobatning nazorat qilish vazifasi bozordagi ba‘zi ishtirokchilarning boshqa bir 
ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik o’rnatishiga yo’l qo’ymaslikka 
yo’naltiriladi. 
Raqobatning to’rtta shakli mavjud: 
1. Erkin raqobat; 
2. Monopolistik raqobat
3. Monopoliya; 
4. Oligopoliyadir. 
Erkin raqobat sharoitida bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqda juda 
ko’p sonli korxonalar mavjud bo’ladi. Korxonalar mahsulot narxi ustidan sezilarsiz 
nazoratni amalga oshiradi, chunki korxonalar soni ko’p bo’lganligi sababli umumiy 
ishlab chiqarish hajmi unga katta bo’lmaydi. 
Sof monopoliyada tarmoq bitta firmadan iborat bo’lishi sabali, u mavjud mahsulot 
(xizmat)ning yagona ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi va yakka hukmronlik 
shakllanadi. 
Monopolistik raqobat o’z ichiga ham monopoliya, ham raqobat unsurlarini 
oladi. Tarmoqdagi bir turdagi mahsulotning unlab ishlab chiqaruvchilari bir-birlari 
bilan qulay narx hamda ishlab chiqarish hajmiga erishish borasida 
raqobatlashadilar. 
Oligopoliya tarmoqda u qadar ko’p bo’lmagan korxonalarning mavjud 
bo’lishi va hukmronlik qilishidir. Qaysi tovarlar va xizmatlar bozorida nisbatan ham 
sonli ishlab chiqaruvchilar hukmronlik qilsa, shu tarmoq oligopolistik tarmoq 
hisoblanadi. Masalan, po’lat, mis, alyuminiy, qo’rg’oshin, temir sanoatning bir 
turdagi mahsulotlaridir, iste‘molchilik tovarlari: avtomobillar, yuvish vositalari, 


sigaretlar, maishiy elektrbuyumlarini ishlab chiqaruvchilar tabaqalashgan 
oligopoliya hisoblanadi. 
Turli monopollashuv darajasidagi tuzilmalar o’rtasida mavjud bo’lishiga ko’ra 
quyidagi raqobat turlari mavjuddir: 
1) monopllashmagan korxonalar o’rtasidagi raqobat; 
2) monopoliyalar hamda monopolistik birlashmalarga kirmagan ishlab 
chiqaruvchilar o’rtasidagi raqobat; 
3) turli monopoliyalar o’rtasidagi raqobat; 
4) monopolistik birlashmalar o’rtasidagi raqobat. 
O’z miqyosiga ko’ra raqobat ikki turga bo’linadi: 
1. Tarmoq ichidagi raqobat 
2. Tarmoqlararo raqobat. 
Tarmoqlar ichidagi raqobat ishlab chiqarish va sotishning qo’layroq 
sharoitiga ega bo’lish, qo’shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari 
o’rtasida boradi. Korxonalarning (tarmoqlar ichida) har bir tarmoqda texnika bilan 
ta‘minlash darajasi va mehnat unumdorligi darajasi turlicha bo’lganligi sababli, 
shu korxonalarda ishlab chiqarilgan tovarlarning individual (alohida) qiymati bir hil 
bo’lmaydi. 
Tarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha 
aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o’rtacha 
sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining anchagina qismini 
tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi. 
Tarmoqlar ichidagi raqobat natijasida texnikaviy darajasi va mehnat 
unumdorligi yuqori bo’lgan korxonalar qo’shimcha foyda oladilar va aksincha, 
texnika jihatdan nochor korxonalar esa, o’zlarida ishlab chiqarilgan tovar 
qiymatining bir qismini yo’qotadilar va zarar ko’radilar. 
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o’rtasida eng yuqori 
foyda normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Masalan, sanoat, 
qishloq xo’jaligi va qurilish sohalarida raqobatda qaysi tarmoqda foyda ko’p 
bo’lsa, kapital shu tarmoqda ko’chiriladi, keyin esa boshqasiga qaytadi, chunki shu 


tarmoq mahsulotlariga talab ko’payadi. Bu kurash teng kapital uchun teng foyda 
olishiga intilishini ta‘minlaydi. 
Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi tarmoqqa kiritilmasin, xuddi shu 
tarmoq foyda normalarini o’rtacha foyda normasiga “baravarlashtiradi”. 
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositadagi raqobat va narxsiz 
raqobat. 
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo’lib, ishlab 
chiqaruvchilarning o’z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shunday 
mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi. 
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri – demping – narxlarni 
qo’llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o’zlarining tovarlarini boshqa 
mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past 
bo’lgan narxlarda sotadi. 
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashning asosiy 
omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko’rsatish, ishlab 
chiqaruvchi firmaning obru-e‘tibori hisoblanadi. 
Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo’lib, u 
mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar 
tizimidan iborat. 
“Monopoliya” atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan 
(ya‘ni, grekcha “monos” – yagona, bitta, va “poleo” - sotaman) tarkib topadi, 
biroq uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqoladi. 
Monopoliya – монопол yuqori narxlarni o’rnatish hamda monopol yuqori 
foyda olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan 
hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning 
birlashmalari bo’lib, monopoliyalarning vujudga kelishining moddiy asosi ishlab 
chiqarishning to’planishi hisoblanadi. 
Ishlab chiqarishning to’planishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi 
hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda to’planishini 
namoyon etadi. Asosiy sabab – olinayotgan foyda hajmining ko’payishi 
hisoblanadi, foydaning (qo’shimcha mahsulot) bir qismi kapitallashtirib boriladi. 


Kapitalning to’planishi – bu qo’shimcha qiymatning bir qismini jamg’arish 
(kapitallashtirish) natijasida kapital hajmining oshishidir. Ya‘ni, korxonadagi 
ishchilar soni, korxonaning ishlab chiqarish quvvati, qayta ishlanayotgan xom 
ashyo miqdori, tovar aylanmasi hajmi, foyda hajmi. 
Kapitalning to’planishi kapitalning markazlashuvi jarayoni bilan yanada 
to’ldiriladi. Kapitalning markazlashuvi – bu bir kapital tomonidan boshqa birining 
qo’shib olinishi yoki bir qancha mustaqil kapitallarning aktsiyadorlik jamiyati 
shaklida ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o’sishidir. 
Monopoliyalarning turlari quyidagilardan iborat: 
1. Bozorni qamrab olish darajasiga ko’ra: 
a) sof monopoliya; 
b) oligopoliya; 
v) monopoliya. 
Sof monopoliya – tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining 
narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. 
Masalan, O’zbekistonda sof monopoliyalar sifatida “O’zbekiston havo yo’llari” 
DAK, “O’zbekiston temir yo’llari”DAK, toshkent aviatsiya ishlab chiqarish 
birlashmasi shular jumlasidandir. 
Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki 
sotuvchining narxi va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati 
hisoblanadi. Oligopolist–ishlab chiqaruvchilarga O’zbekistonda tsement (asosan, 
Bekobod, Kuvasay, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan), ko’mir (Angren 
shahri, Surxondaryo viloyatining Sariosiyo (SHargun) va Boysun (To’la) 
tumanlarida joylashgan) ishlab chiqarishni misol keltirish mumkin. 
Monopoliya – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda ko’p 
bo’lib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona iste‘molchisi yoki xaridori mavjud 
bo’lgan sharoitdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. Bunga “O’zDEUavto” 
korxonasi yaqqol misol bo’la oladi. 
2. Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra: 
a) tabiiy monopoliya; 
b) legal monopoliya; 


v) sun‘iy monopoliya. 
Tabiiy monopoliya – korxonaning texnologik xususiyatlari sababli 
mahsulotga bo’lgan talbni qondirish raqobat mavjud bo’lmagan sharoitda 
samaradorlik amalga oshiruvchi tovar bozorining holatidir. Bunda ishlab chiqarish 
hajmi ko’payadi, tovar birligiga to’g’ri keluvchi xo’jalik xarajatlari kamayib boradi. 
Legal (qonuniy) monopoliya – bu qonuniy tarzda tashkil etiluvchi 
monopolistik holatdan iborat. Ular tarkibiga himoya qiluvchi qo’yidagi monopoliya 
shakllarini kiritish mumkin: 
1) Patent tizimi – bu ixtirochi yoki mualliflar tomonidan yaratilgan ixtirolar, foydali 
modellar, sanoat namunalarini tasdiqlovchi maxsus guvohnomalar – patentlar 
orqali amalga oshiriladi. 
2) Mualliflik huquqi – ilmiy, badiiy va san‘at asarlari, ijro san‘ati fonogrammalari, 
ko’rsatuvlar, efir to’lqini yoki kabel orqali tasvir uzatish kabilari yaratish va ulardan 
foydalanish munosabatlarini qonuniy tarzda tartibga solish shakli. 
3) Tovar belgilari – bu savdo belgilari, nishonlari, maxsus ramzlari nomi va haqozo. 
Sun‘iy monopoliya – monopol foyda olish maqsadida tashkil etiluvchi 
birlashmalarining shartli nomi. Sun‘iy monopoliyalar kartel, sindikat, trest, 
konsortsium, kontsern kabi aniq shakllarda namoyon bo’ladi. 
Kartel – bitta sanoat tarmoqdagi bir necha korxonalarning uyushmasi bo’lib, 
uning ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlariga o’z mulkiy 
egaligini saqlab qoladi, yaratilgan mahsulotlarni sotish esa kvota, ya‘ni maxsulot 
ishlab chiqarish umumiy hajmidagi har bir ishtirokchining ulushi, sotish narxlari, 
bozorlarning bo’lib olinishi va h.q. bo’yicha kelishuv asosida amalga oshiriladi. 
Sindikat – bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi bir necha korxonalarning 
birlashmasi. Bunda ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik birlashma 
ishtirokchilarning o’zida saqlanib qolgan holda, ular tomonidan ishlab chiqarilgan 
mahsulot tashkil etilgan yagona sotish tashkiloti orqali amalga oshiriladi. 
Trest – ishlab chiarish vositalari va tayyor mahsulotga birgalikdagi mulkiy 
egalikni ta‘minlovchi ishlab chiqaruvchilarning yuridik shaxs ko’rinishdagi 
birlashmasi. 


Konsortsium – tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birgalikda 
amalga oshirish maqsadida birlashuvi (masalan, yirik miqyosi loyihalarga juda 
katta miqdorda va uzoq muddatli kredit berish yoki investitsiyalar qo’yish). 
Kontsern – rasmiy jihatdan mustaqil bo’lgan, ko’p tarmoqli korxonalar 
(sanoat, savdo, transport va bank turli soha korxonalari)ning majmuisi o’z ichiga 
oluvchi birlashma. Bunda bosh tashkilotqolgan ishtirokchilar faoliyati ustidan 
moliyaviy nazorat olib boradi. Hozir kontsernlar keng tarqalgan tashkilotdir. 
Monopoliyaning iqtisodiy taraqqiyotga ta‘sir qiluvchi ijobiy va salbiy tomoni 
mavjud. Uning ijobiy tomoni asosan quyidagi ikkita jihat orqali namoyon bo’ladi: 
1. Monopoliya ma‘lum tarmoqlarda nisbatan samarali amal qiladi va 
xarajatlarning tejalishiga olib keladi. 
2. Monopolist bo’lmagan, mayda, raqobatlashuvchi soha korxonalarda nisabtan 
monopolistik korxonalarda ishlab chiqarishga ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlarini 
joriy etish uchun ko’proq rag’bat va imkoniyat mavjud bo’ladi. 
Monopoliyaning salbiy tomoni sifatida qo’yidagi jihatlarni ko’rsatish mumkin: 
1) resurslarning oqilona taqsimlanmasligi; 
2) daromadlardagi tengsizlikning kuchayishi; 
3) iqtisodiy turg’unlik va fan-texnika taraqqiyotining sekinlashuvi; 
4) iqtisodiyotda demokratik harakatlarning to’sib qo’yilishi. 
Bugungi kunda deyarli barcha mamlakatlar iqtisodiyotida monopoliyalarni 
davlat tomonidan tartibga solish chora-tadbirlari qo’llanilib, bu monopoliyaga 
qarshi siyosat deb ataladi. Davlatning monopoliyaga qarshi siyosati asosini 
monopoliyaga qarshi qonunchilik tashkil etadi. 
3-savol. O’zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va monopoliyaga 
qarshi qonunchilik 
Raqobatning shakllanishi va amal qilishi ma‘lum shart-sharoitlarni talab 
qiladi. Bu esa faqat bozor munosabatlari qaror topgan muhitda bo’lishi mumkin. 
Respublikada sog’lom raqobatga shart-sharoit hozirlash, iqtisodiy sub‘ektlar 
mustaqilligini kengaytirish orqali ularni raqobatchilikka jalb qilish iqtisodiy 


islohotlarni amalga oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarning muhim jihatlari 
hisoblandi. Prezident I. A. Karimov ta‘kidlaganadek, bugungi kunda “...kuchli talab 
va raqobat iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish ob‘ektiv shart qilib 
qo’ymoqda. Bu borada ham juda ko’p yechilmagan muammolar bor. Ya‘ni, eski 
ma‘muriy-taqsimot tizimi koliplaridan butunlay voz kechish, davlatning 
iqtisodiyotga aralashuvini yanada cheklash, erkin tadbirkorlik faoliyati uchun 
amaliy kafolatlarni ta‘minlash, iqtisodiyot va biznesni barqaror rivojlantirish, 
to’loqonli bozor infratuzilmasini shakllantirish yo’lidagi mavjud g’ov-to’siqlarini 
bartaraf etishimiz zarur.”*1+ 
SHu maqsadda O’zbekistonda “Monopol faoliyatini cheklash to’g’risida”gi 
Qonun (1992 yil, avgust) kuchga kiritildi. Mazkur qonunga ko’ra, bozorda ataylab, 
taqchilik hosil qilish, raqobatchilarning bozorga kirib bozoriga to’sqinlik qilish, 
raqobatning g’irrom usullarini qo’llash man etiladi. Qonunni buzuvchilar raqibiga 
yetkazgan zararni qoplashladi, jarima to’lashlari, g’irramlik bilan olgan foydadan 
mahrum etilishi shart. 
Iqtisodiyot va monopoliyaga qarshi amaliyot sohasidagi ahamiyatli 
o’zgarishlar tegishli qonunchilik bazasini yanada takomillashtirishni taqfozo etdi. 
Shunga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 1996 yil 27 
dekabrda “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat 
to’g’risida”gi yangi Qonun qabul qilindi. Ushbu qonun monopolistik faoliyat va 
g’irron raqobatning oldini olish, uni cheklash, to’xtatishning tashkiliy va huquqiy 
asoslari belgilab berib, respublikaning tovar bozorlarida raqobat munosabatlarini 
shakllashtirish va samarali amal qilishga qaratilgan. Qonunda asosan ikkita muhim 
yo’nalishni hal etish, birinchidan, monopoliyaga qarshi chora-tadbirlarni qo’llash, 
bozorda ularning hukmronligini cheklash, ikkinchidan, monopoliyadan chiqarish 
va sog’lom raqobat muhitni shakllantirish belgilab qo’yilgan. 
Hozirgi davrda respublikada agar korxona ishlab chiqargan muayyan 
mahsulotlar bozordagi shu turdagi mahsulotning 35 foizdan ortiq bo’lsa, bu 
korxona monopolistik korxona sifatida Davlat reestriga kiritiladi. Oziq-ovqat 
tovarlarni guruhi uchun bunday mezon darajasi 20 foiz deb belgilangan. 
Respublikada monopoliyalar ro’yxatiga kirgan korxona (tarmoq)larning 
bozordagi mavqeini tartibga solishda davlat bir qator usullardan foydalanadi: 
1. Monopol mavqeidagi korxonalar mahsulotlariga narxlarning eng yuqori 
darajasini yoki rentabellikni chegarasini belgilab qo’yishi. 


2. O’z monopol mavqeini suiste‘mol qilgan monopolistik birlashmalarni bo’lib 
tanlash yoki maydalashtirish. 
Bu usul VMning (1994 yil 18 iyuldagi 366-sonli) qarori bilan tasdiqlangan 
“Ob‘ektlarning xo’jalik yurituvchi jamiyatlar va shirkatlar tarkibidan chiqish tartibi 
to’g’risidagi Nizom” asosida amalga oshiriladi. O’zRning “Iste‘molchilarning 
huquqlarini himoya qilish to’g’risida” Qonuni (1996 yil, aprel) asosida g’irrom 
raqobatga, shu jumladan respublika bozorlariga belgilangan talablarga javob 
bermaydigan tovarlarni chiqarishga yo’l qo’ymaydigan mexanizmini yaratishga 
ham alohida e‘tibor beriladi. 
4-savol. Narxning mazmuni, vazifalari va turlari 
Tovarlar qiymati va ularning nafligi o’zlariniga namoyon bo’lishini narxda 
topadi. Amaliy hayotda qiymat tovar ishlab chiqaruvchilarni, naflilik esa 
iste‘molchilarni rag’batlantiruvchi, ularni harakatga keltiruvchi kuch sifatida amal 
qiladi. Tovarlarni xarid qilinishi jamiyat uchun nafliligini va shu bilan birga ijtimoiy 
qiymatni ham tan olishni bildiradi. Narx o’zida faqatgina naflilik yoki sarflarning 
birini emas, alki harikkalasining bir vaqtda mavjudligini va ularning ma‘lum 
miqdorli pul ko’rinishda ifoda etadi. 
Tovarlarning ikki xil xususiyatlarning narxdagi ifodasini chizmada tasvirlash 
mumkin 
Tovardagi ikki xususiyat birdaniga tan olmasa, u pulda ifodalanmasa oldi-
sotdi sodir bo’lmaydi, chunki tovarning qiymati tomonida sotuvchining manfaati, 
nafligi (iste‘mol qiymati) tomonida esa xaridorning manfaati yotadi. 
Tovar egasi o’z tovari uchun ketgan sarflarni qoplab, ma‘lum darajada, iloji 
boricha ko’proq foyda olishni ta‘minlashi mumkin o’lgan qiymatni pul shaklida 
o’zlashtirishga intilsa, xaridor iloji boricha sarf qilayotgan pulning har bir birligiga 
ko’proq naflilikka (iste‘mol qiymatiga) ega bo’lishga harakat qiladi. Ularning 
manfaatlari to’g’ri kelgan nuqtada, darajada narx o’rnatilib, tovar pul almashuvi, 
oldi-sotdi sodir bo’ladi. 
Narx – real bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy 
qiymati va ijtimoiy nafliligini puldagi ifodasidir. Narxda alohida olingan ishlab 
chiqaruvchilarning individual sarflari emas, balki jamiyat tomonidan tan olingan 
ijtimoiy sarflar va jamiyat uchun zarur bo’lgan miqdorda va sifatda yaratilgan va 
tan olingan ijtimoiy naflilik (iste‘mol qiymat) o’z ifodasini topadi. 


Tovardagi ikki xil xususiyatni ifodalovchi narxlarning mahsulot hajmini 
hisoblashda qo’llanishi 
Yaratilgan tovarlar va xizmatlar 
Narxning mazmunini to’laroq tushunishda, uning darajasiga ta‘sir etuvchi 
omillarni bilish muhim ahamiyatga egadir. Bulardan asosiylari qo’yidagilardan 
iborat: 
1. Qiymat yoki ishlab chiqarish sarflari
2. Tovarning naflilik darajasi; 
3. Mazkur tovarga talab va taklif nisbati; 
4. Raqobat holati; 
5. Davlatning iqtisodiy siyosati; 
6. Pulning qadr-qiymati. 
Bu omillar ichida tovar qiymati va nafliligi uning narxini belgilovchi asos 
bo’lib xizmat qiladi. 
Narxning iqtisodiy mazmuni, uning vazifalari ko’rib chiqilganda yanada 
yaqqol namoyon bo’ladi. Narx qo’yidagi asosiy vazifalarni bajaradi: 
1. Muvozanatlikni ta‘minlash vazifasi. Bunda narx bozorda talab va taklifning 
hajmi va tarkibiga ta‘sir etish orqali ularni muvozanat holatiga keltiradi. 
2. Qiymat va naflilikni o’lchash vazifasi. Narx - qiymavt va naflilikning puldagi 
ifodasidir. Hisob-kitob uchun joriy va qiyosiy narxlar qo’llaniladi. Joriy narxlar 
amaldagi narxlar bo’lib, ular yordamida yil davomidagi ishlab chiqarish natijalari 
hisoblanadi. Qiyosiy narxlarda ma‘lum yil asos qilib olinib (bazis yil) ishlab 
chiqarishning natijalari shu narxda hisoblanadi va boshqa yillar bilan taqqoslanadi. 
3. Tartibga solish vazifasi. Bozor holati (kon‘yukturasi) talab va taklif holda 
ularning nisbatiga bog’liq. Talabning ortishi muayyan tovarni ishlab chiqarishni 
kengaytirish, aksincha hol esa tovar ortiqchasini, uni ishlab chiqarishni qisqartirish 
zarurligini bildiradi. 
4. Raqobat vositasi vazifasi. Narx raqobat kurashining eng muhim vositasi 
hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchilar o’z raqobatlarini yengish uchun narxni 
pasaytirish usulidan foydalanishlari mumkin. Raqobatda narx o’zgartirilib turiladi. 


5. Ijtimoiy himoya vazifasi. Narx aholining kam daromad oluvchi ayrim 
qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish vazifasini ham bajaradi. Narxning bu vazifasi 
tovar (xizmat)lar ijtimoiy dotatsiyalashgan narxlar bo’yicha sotilganda bajariladi. 
Bunda ular davlat byudjeti va turli xayriya mablag’lari hisobiga moliyaviy 
ta‘minlanadi. Bozor iqtisodiyotida narxlar tizimni tashkil qilinadi. 
Iqtisodiyotda amal qilib turgan barcha narx turlari narx tizimini tashkil 
qiladi. Narxlar tizimiga quyidagi narxlar kiradi: 
1. Ulgurji narxlar – ishlab chiqaruvchilar tomonidan katta partiyadagi tovarlar bir 
yo’la kutarasiga sotilganda ulgurji narxlardan foydalaniladi. Ulgurji narxlar ishlab 
chiqaruvchilar va ta‘minlash-sotish tashkilotlari xarajatlarini qoplashi hamda 
ularning ma‘lum miqdorda foyda ko’rishini ta‘minlashi zarur. Ulgurji narxlar tovar 
birjalari va savdo uylarida ham qo’llaniladi. 
2. Shartnoma narxlar – bu sotuvchi va xaridorning roziligi bilan belgilanadigan, 
ular tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narxlardir. Mazkur narxlar 
ham milliy va ham xalqaro bozorda qo’llaniladi. Xalqaro bozorda qo’llanilganda 
tovar (xizmat)larning jahon narxlariga yakin turadi. Shartnoma narxlar odatda 
shartnoma bitimi amal qilib turgan davrda o’zgarmaydi. 
3. Chakana narxlar. Bu narxlarda tovarlar bevosita iste‘molchilarga sotiladi. 
Chakana narxga tovarning ulgurji ( s + v + p) narxi, chakana savdo tashkilotlarining 
xarajatlari va ulardan olinadigan foydasi kiradi: (Fx+ p )dir. ChN = s + v + p+ Fx+ p 
ko’rinishda bo’ladi. Firma xarajatlari – bu savdodagi unumli xarajatlari va savdo 
foydasidan iborat bo’ladi. Chakana narxlar tovarlarga bo’lgan talab va taklif 
bog’lovchi rolini o’ynaydi. Chakana narx talab va taklifning nisbatiga qarab yuqori 
yoki past bo’lishi mumkin. 
Davlatning narxlarni tartibga solish faoliyati chegaralangan (limitlangan) va 
dotatsiyali narxlarni vujudga keltiradi. 
4. Chegaralangan narxlarda davlat narxlarning yuqori va quyi chegarasini 
belgilaydi, ular shu doirada o’zgarishi mumkin. Bunday narxlar yordamida davlat 
inflyatsiyani jilovlaydi, narxlarni nazorat qiladi. 
5. Dotatsiyalangan narx – bu davlat byudjeti hisobidan maxsus arzonlashtirilgan 
narxlardir. Bunday narxlardan kam daromadli oilalar, beva-bechoralar, ishsiz va 
nogironlarni hayotiy zarur ne‘matlar bilan eng kam darajada ta‘minlab turishda 
foydalaniladi. 


6. Demping narx. Bozorda o’z mavqeini mustahkamlash va raqiblarini siqib 
chiqarish uchun firmalar maxsus narxdan foydalanadiki, ular demping narx yoki 
bozorga kirib olish narxi deb ataladi. Demping narxda rasmiy narxning bir 
qismidan kechib yuboriladi. 
7. Nufuzli narx – bu sotish hajmini o’zgartirmasdan yuqori foyda olishga erishish 
firmalar monopol vaziyat hosil qiladigan narxdir. Aholining yuqori daromad 
oluvchi qatlami xarid qiladigan nufuzli tovarlar yuqori narxlarda sotilishi nufuzli 
narxdan iborat bo’ladi. Masalan, dala hovliga ega bo’lish, mashhur kurortlarda 
dam olish, ohirgi nusxadagi kiyimlar kiyish yangi modeldagi avtomashinada yurish 
– martabali yoki obro’talab iste‘mol hisoblanadi. Bu tovarlar va xizmatlarni xarid 
qilish qurbi nufuzli narxlarni yuzaga keltiradi. 
8. Qat‘iy (standart) va o’zgaruvchan narxlar. Iste‘mol qilinadigan shunday tovarlar 
ham borki, iste‘molchilar ularning narxi o’zgarmasligini afzal ko’radi. Masalan, 
kommunal xizmat, transport xizmati tariflarni shunday narxlar hisoblanadi. 
9. Erkin bozor narxlari – bu talab va taklif asosida vujudga keladigan bozor 
narxlaridir. 
Narx diapazoni narxlar oralig’ining pudagi ifodasidir. Narx diapazoni quyi, 
o’rta va yuqori narxlarni o’z ichiga oladi. Narx diapazoni qanchalik katta bo’lsa, 
tovar muomalasi shunchalik tez yuz beradi, chunki talab bilan narx o’zaro 
bog’lanadi. 
Bu narxlardan tashqari, bozor qo’lami hisobga olinganda xududiy 
(mintaqaviy), milliy va xalqaro narxlar ham mavjud. 
Hududiy narx faqat ma‘lum xududiy bozorga xos bo’lib, u shu xudud 
doirasidagi omillar ta‘siridan hosil bo’ladi. 
Milliy bozor narxi bir mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning 
xususiyatini aks ettiruvchi narxlardir. 
Milliy narx mamlakat doirasidagi ijtimoiy sarf-xarajatlarni, milliy bozordagi 
talab va taklifni, tovar nafliligini, uning qanchalik qadrlanishini hisobga oladi. 
Jahon bozori narxi muayyan tovarga ketgan baynalminal xarajatlarni, 
tovarning jahon standarti talabiga mos kelish darajasini va xalqaro bozordagi talab 
va taklif nisbatini hisobga oladi. 


Narx xilma-xil turlardan iborat bo’lsada, ular bir-biri bilan o’zaro bog’langan, 
chunki ularda jamiyatdagi iqtisodiy resurslarning ishlatish samarasi o’z ifodasini 
topadi. Iqtisodiyot nazariyasida narx nisbati degan tushuncha bor, u narx pariteti 
deb ham yuritiladi. 
Narxlarni erkinlashtirish – iqtisodiy islohotlarning eng asosiy 
yo’nalishlaridan biri bo’lib, islohotlarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari ko’p jihatdan 
shu muammoning hal etilishiga bog’liq bo’ladi. 
Narxlarni erkinlashtirish xom ashyo bilan mahsulot ayrim turlarining 
narxlari, narx bilan aholi va korxonalar daromadlari o’rtasida mutanosiblikka 
erishishga qanday yondashilishi bilan farqlanadi. Shu yondashuvlarga asoslanib, 
narxlar quyidagi yo’llar bilan erkinlashtiradi: 
1) narxlarni birdaniga yoki “esankiratadigan” tarzda qo’yib yuborish; 
2) narxlarning o’sishini sun‘iy ravishda to’xtatib qo’yish; 
3) narxni davlat tomonidan boshqarish va nazorat qilishni ma‘lum darajada saqlab 
qolish. 
O’zbekistonda iqtsodiyotni isloh qilishning o’ziga xos tamoyillari, 
mamlakatdagi vaziyat va aholining turmush darajasi hisobga olinib, narxlarni asta-
sekinlik bilan va bosqichma-bosqich erkinlashtirish yo’li tanlab olindi. 
SHu yo’l bilan narxlarni dastlabki bosqichida (1992 yilning boshida) keng 
doiradagi ishlab chiqarish – texnik vositasi bo’lgan mahsulotlar, ayrim turdagi xalq 
iiste‘moli mollari, bajarilgan ishlar va xizmatlarning erkin narxlari va tariflariga 
o’tildi. Aholining himoyalash maqsadida cheklangan doiradagi oziq-ovqat va 
sanoat tovarlari narxlarining chegarasi belgilab qo’yildi, ayrim turdagi 
xizmatlarning eng yuqori tariflari joriy qilindi. 
Narxlarni erkinlashtirishning keyingi bosqichda (1993 yil) kelishilgan ulgurji 
narxlarni davlat tomonidan tartibga solish to’xtatildi. Qat‘iy belgilangan va davlat 
tomonidan tartibga solib turinadigan narxlarda sotiladigan xizmatlarning soni 
ancha qisqardi. 
Narxlarning erkinlashtirishning navbatdagi bosqichi (1994 yil oktyabr-
noyabr) xalq iste‘mol mollari asosiy turlarining narxlari erkin qo’yib yuborildi, 
transport va kommunal xizmatlarning tariflari oshirildi. 


SHunday qilib, respublikada iqtisodiyotni isloh qilishning birinchi bosqichi 
narxlarni bosqichma-bosqich (uch bosqichda) to’liq erkinlashtirish bilan tugadi. 
Narxlarni erkinlashtirish aholini ishonchli iqtisodiy va ijtimoiy himoyalash 
tadbirlari bilan birga olib borildi. Davlat tomonidan turli kompensatsiyalar 
maqsadidaga jamg’armalar tuzildi, ish haqi, pensiya va stipendiyalarning eng kam 
miqdori muntazam sur‘atda oshirib borildi, bolalar uchun nafaqalar joriy etildi. 
Aholining muhtoj qismiga yordam ko’rsatildi, imtiyozli soliq stavkalari joriy etildi. 
Bugungi kunda O’zbekiston bo’g’doy, un, paxta yog’i, meva-sabzavot, quruq 
mevalar va uzum, poliz mahsulotlari kabi o’ta zarur oziq-ovqat tovarlari bilan 
nafaqat o’z ichki ehtiyojlarini, balki ularni yurtimizdan tashqariga ham eksport 
qilmoqda. 

Yüklə 232,02 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin