1. O‘zbek xalqining amaliy me’morchilik san’ati. Amaliy san’atning bu qayd etilgan turlari


Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati



Yüklə 1,05 Mb.
səhifə8/36
tarix08.10.2022
ölçüsü1,05 Mb.
#64720
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36
amaliy me’morchilik san’ati, naqoshlik barcha mavzular

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:



  1. I.A.Karimov «Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori». -T.: O’zbekiston. 1999. 62 bet.

  2. I.A.Karimov Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. -T.: O’zbekiston. 1996. 300 bet.

  3. I.A.Karimov Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. -T.: Ma’naviyat. 2008, 171 bet.

  4. I.A.Karimov O’zbekiston mustaqillikka erishish ostanasida. -T.: O’zbekiston 2011. 440 bet.

  5. O’zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». -T.: Sharq, 1997.

  6. «Axborotlashtirish haqida» O’zbekiston Respublikasi qonuni. -T.: 1993. 7- may.

  7. O’zbekiston Respublikasi ta'lim sohasini axborotlashtirish kontseptsiyasi. Loyiha. O’zbekiston «O'qituvchi» 2004. 9 aprel.

  8. «Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarni joriy etish chora- tadbirlari to'g'risida» O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 6 iyundagi 200- sonli qarori.

3. AMALIY SAN'AT MAKTABLARI VA ULARNING O'ZIGA XOSLIKLAR

Reja:



1.O’zbek xalq amaliy san’ati turlari haqida umumiy ma‟lumot.
2.O’zbek xalq amaliy san’atining tarixi va rivojlanish bosqichlari.
3.Ganchkorlik san’atining rivojlanish bosqichlari.
4.Gilamdo’zlik san’ati tarixi.
5.Naqqoshlik san‟atining turlari
O’zbek xalq amaliy san’ati turlari haqida umumiy ma’lumot.
O‘zbekistonning barcha hududiarida xalq san‘atining o‘ziga xos markazlari bo‘lib, ular jahon madaniyatiga buyuk badiiy qadriyatlari bilan hissa qo‘shgan. Bu qadriyatlar haqli ravishda xalq, san‘atining ramzi bo‘lib qoldi. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Farg‘ona vodiysi, Xorazm va Qoraqalpog‘istonda yuzaga kelgan kulolchilik (sirkor va guldor sopol buyumlar), yog‘och va ganch o‘ymakorligi, naqshinkor bezak va kandakorlik, kashtachilik, gilamdo‘zlik, sholchado‘zlik va chitgarlik, zargarlik san‘ati, charmga bezak tushirish san‘ati, lokli miniatyura hamda kitob miniatyurasi hozir ham mavjud. Zangori-lojuvard, cho‘g‘dek qip-qizil sopol ko‘zalar, laganlar, yog‘ochdan o‘ymakori va naqshinkori qilib yasalgan milliy xontaxtalar, qo‘lda to‘qilgan gilamlar, miniatyuralar, marg‘ilonlik, xivalik va toshkentlik ustalar tomonidan qizil misdan yoki tillarang jezdan yasalgan, qimmatbaho metalldek yarqirab, shaklan nafisligi hamda naqshinkorligi bilan ajralib turuvchi buyumlar va, ayniqsa, kandakori idishlar mehmon bo‘lib kelgan xorijiy davlatlar boshliqlariga tortiq qilingan, Ustalarimiz yaratgan nodir buyumlar AQSH davlat kotibi Xillari Klinton xonimga, «Temir xonim» Margaret Tetcherga, Indira va Radjiv Gandilarga, Yaponiya imperatoriga, jahondagi ko‘plab mamlakatlar muzeylariga tuhfa qilingan va ular tomonidan ardoqlab saqlanmoqda.
«Musavvir» xalq san‘ati ilmiy-ishlab chiqarish markazi, «Nigoriston» Respublika xalq san‘ati firmasi mutaxassislarining ko‘p yillik g‘ayrat-shijoati natijasida O‘zbekiston ko‘hna san‘atining o‘ttizdan ziyod turining siri qayta aniqdandi, mingdan ortiq iste‘dodli yoshlarga ushbu ko‘hna hunar o‘gatildi. Shoyi, paxta, tut po‘stlog‘idan qadimgi Samarqand shohi qog‘ozini tayyorlash, xilma-xil adras, olacha mato va shu kabi shoyi matolarni qo‘lda to‘qish, qog‘ozga, shoyiga, charmga miniatyura chizish, ip-gazlamaga gul bosish usuli qayta tiklandi. Unutilgan kandakorlik san‘ati, milliy zargarlik buyumlarini tayyorlash qayta rivojlantirildi. Tukuvchilikda, kulolchilikda, shisha hamda sirkorlik bilan bog‘liq sohalarda foydalaniladigan pishiq-puxta bo‘yoqlarni mahalliy resurslardan tayyorlash tex- nologiyasi xam aniqlandi.
Amaliy bezak san‘atiga bag‘ishlangan ushbu va keyingi al‘bomlarda O‘zbekistondagi barcha asosiy milliy san‘at markazlari: G‘urumsaroy va Rishtonda, Qo‘qon va Andijonda, Samarqand va Shaxrisabzda, Denov va Urgutda, Xonqa va Nukusda, Buxoro va Toshkentda, Zomin va Baxmalda ishlab turgan xalq ustalarining asarlari haqida gap boradi. Mazkur markazlarning barchasida qadimgi ustalarning an‘analari avaylab saqlanmoqda va ijodiy rivojlantirilmoqda.
Bu an‘analardan yangi vazifalarni hal qilish yo‘lida foydalanish O‘zbekiston xalq amaliy bezak san‘ati rivojlanishining muqarrar shartidir. Ushbu san‘atda ham xalq xarakterining nozik xususiyatlari, uning estetik qarashlari, dini, atrof-muhitga munosabati, iste‘dodi xuddi afsonalardagi, musiqa, she‘riyat va raqsdagi singari o‘z aksini topgan.
Bu an‘analardan yangi vazifalarni hal qilish yo‘lida foydalanish O‘zbekiston xalq amaliy bezak san‘ati rivojlanishining muqarrar shartidir. Ushbu san‘atda ham xalq xarakterining nozik xususiyatlari, uning estetik qarashlari, dini, atrof-muhitga munosabati, iste‘dodi xuddi afsonalardagi, musiqa, she‘riyat va raqsdagi singari o‘z aksini topgan.
O‘zbekistonda amaliy san‘atning juda keng yoyilgan turi kulolchilik san‘atidir. Bu san‘at ildizi juda qadimgi davrlarga borib taqaladi. Arxeologlar tomonidan respublika hududida topilgan sopol buyumlar qadimgi ustalarning dahosidan hamda shaklning sermazmun va lo‘ndaligidan dalolat beradi. Bular — sopol laganlar, likopcha va piyola, kosalar, ko‘zalar, xumchalar, shaklan xilma-xil idishlar va boshqalar. Aholi va mehmonlarda ularga ehtiyoj avval ham katta bo‘lgan, hozir ham katta. Bu buyumlar shaklan go‘zal, naqshinkor, bir me‘yorda rang berib, yuksak iste‘dod va did bilan yasalgan hamda san‘at darajasiga etkazilgan.
O‘zbek keramikasi ikki turga: sirkor va sopol keramikaga bo‘linadi. Hozirgi kunda keramika markazlari respublikaning Samarqand, Shahrisabz, Toshkent, G‘ijduvon, Rishton, Qo‘qon, G‘urumsaroy, Kasbi, Uba, Denov, Madir, Yangi-ariq kabi shaharlarida joylashgan. Farg‘ona vodiysi va Xorazm sopol buyumlari ko‘k-oq-yashil ranglarda tovlansa, Samarqand, Qashqadaryo, Toshkent, Buxoro sopoli jigarrang-sariq tusda tovlanadi.
Naqshinkor bezaklarning qo‘llanilishi va talqinida an‘analarning rang-barangligi namoyon bo‘ladi. Kulollar buyum yasashar ekan, naqshinkor rasm, rang va shaklning murakkab nisbatini nozik his etishadi. Buni mashhur kulol ustalardan A. Muzaffarov, M. Obloqulov, R. Matchonov, I. Komilov, X. Sotimov, M. Rahimovning muzey to‘plamlarida saqlanayotgan asarlarida yaqqol ko‘rish mumkin.
Rishton va G‘urumsaroy kulollarining ijodi nozik islimiy naqsh bilan ajralib turadi. Shu naqsh uzra ro‘zgor buyumlari va atrof muhit elementlari — ko‘za, pichoq, anor va bodom mevalari tasviri tushiriladi. Xorazmning ko‘k-oq-yashil rangli sopoli me‘moriy qoplama keramika (mayolika) bilan bezatiladi. Unda ko‘k yoki yashil fondagi oq chirmoviq tasvirlanadi. Islimiy naqsh handasaviy shakllar bilan hoshiyalanadi.
Rishton va G‘urumsaroy kulollarining ijodi nozik islimiy naqsh bilan ajralib turadi. Shu naqsh uzra ro‘zgor buyumlari va atrof muhit elementlari — ko‘za, pichoq, anor va bodom mevalari tasviri tushiriladi. Xorazmning ko‘k-oq-yashil rangli sopoli me‘moriy qoplama keramika (mayolika) bilan bezatiladi. Unda ko‘k yoki yashil fondagi oq chirmoviq tasvirlanadi. Islimiy naqsh handasaviy shakllar bilan hoshiyalanadi.
Toshkent, Buxoro va Samarqand keramikasi alohida ranglari va bezash usullari bilan ajralib turadi. Unda nuqtali va sariq-yashil rangdagi bezak islimiy naqsh bilan yo‘g‘rilib ketadi. Idishlarda anor mevasi, tovus patisimon gullab turgan shoxchalar tasvirlanadi. Xalq ustalari mo‘yqalamda naqsh chizish bilan birga o‘yma, kesma hamda bosma naqshdan ham foydalanishgan va hozir ham foydalanib kelishmoqda.
O‘zbekistonda mayda dekorativ sopol plastikani Uba, Kasbi, Samarqand kulollari tomonidan ertaklar olamidan olib yasalgan an‘anaviy o‘yinchokdarda ko‘rish mumkin. Hamro Rahimova va Anbar Sattorova yaratgan g‘aroyib hushtaklar, fantastik fillar, Abduraim Muxtorov va Vohid Ilhomov yasagan, lirik yumor va mug‘ombirona tabassum bilan yo‘g‘rilgan haykalchalar xalqning yorqin va quvnoq bezakka xamda fantaziyaga mehri balandligidan dalolat beradi.
O‘zbekiston xalq san‘atida me‘moriy badiiy naqsh san‘ati muhim o‘rin tutadi. San‘atning bu qadimgi turi O‘rta Osiyo me‘morchiligi xususiyatlari, naqshga mehr va mahalliy qurilish materiallari taqozosi bilan yuzaga kelgan.
O‘zbekiston xalq san‘atida me‘moriy badiiy naqsh san‘ati muhim o‘rin tutadi. San‘atning bu qadimgi turi O‘rta Osiyo me‘morchiligi xususiyatlari, naqshga mehr va mahalliy qurilish materiallari taqozosi bilan yuzaga kelgan.
Yurtimizda me‘morchilik qadim-qadimdan yuqori darajada rivojlangan. Bunga tarixiy obidaiarimiz masjidlar, maqbaralarni misol qilishimiz mumkin. Bu imoratlarda ota-bobolarimizning didi, dunyoqarashi, bilim saviyasi, qurilish madaniyati nechog‘lik yuksak saviyada ekanligi ko‘rinib turibdi. O‘zbek diyorida bobokalonlarimiz yaratgan barkamol teran mazmunli va tarixan bebaxo san‘at asarlari jahon madaniyati durdonalari qatorida o‘rin olgan. Qo‘li gul ustalar yaratgan san‘at durdonalari kishilarga estetik zavq bag‘ishlaydi. Yodgorliklarda quyosh nurida tovlanayotgan sarkor koshinlar nafis naqsh-nigorlar beixtiyor kishilarni o‘ziga maftun etadi. Bu naqsh-nigorlar bir necha asrlar oldin yaratilgan bo‘lsa-da hozirgacha o‘z nafosatini ko‘rkini yuqotgani yo‘q. Bunga biz Samarqanddagi me‘moriy obidalarni keltirishimiz mumkin. Tosh, sopol, materiallarda o‘z aksini topgan oddiy xalq tomonidan kashf etib yaratilgan bu manumental binolar o‘zining bejirimligi va mahobatliligi bilan kishilarni hayratga solmoqda. Bularni yaratgan ustalar o‘z bilimi yuksak mahoratlari evaziga shundan o‘lmas asarlarni yaratib toshlarga muhrladilarkim, ular hozirda ham o‘z qimmatini yo‘qotgani yo‘q.
Gyugo aytganday, ―Odamzod ongida paydo bo‘lgan eng ahamiyatli fikrlarni toshga bitib ifodalaydi, chunki qog‘ozga bitilgan qo‘lyozmalarda har qanday buyuk g‘oyalar bo‘lmasin ular vaqt o‘tishi bilan yo‘qolishi mumkin, lekin qurilgan bino-bu toshda ifodalangan boshqaga bir kitob bo‘lib, u bir umr chidamlidir.
Hozirda bu nodir yodgorliklarga hurmat uni avaylab asrash ta‘mirta‘lab jaylarini ta‘mirlab restavratsiya qilishdan iborat. Yodgorliklar davlat qaramida. Mana O‘zbekistonimiz mustaqillikga erishgandan beri rassomchilikga, amaliy bezaklarga naqqoshlik, yog‘och o‘ymakorliga va boshqa san‘at turlariga keng yo‘l ochib bermoqda. Bu soha vakillariga turli shoroitlar mukofotlar rag‘batlar ta‘sis etilmoqda. Prezidentimiz ham hunar egallagan yoshlarga shu san‘at rassomchilik a‘zolariga ham yordam berib ularni quvvatlamoqdalar.
Birinchi prezidentimiz tashabbusi bilan Badiiy Akademiya tashkil etish munosabati bilan ma‘daniy ishlar vazirligi qoshidagi amliy san‘at, rassomchilik, dizayn sohadaridagi tashkilot va korxonalar negizida maxsus ishlab chiqarish birlashmasi tuzildi va tasviriy va amaliy bezak xalq hunarmandchilik sohasidagi yuksak badiiy asarlar yaratgan ijodkorlar mehnatiga munosib baho berish ularning moddiy va ma‘naviy rag‘batlantirish maqsadida eng yaxshi asarlar uchun beriladigan Kamoliddin Behzod nomidagi davlat mukofoti ta‘sis etilgan.
Birinchi prezidentimiz tashabbusi bilan Badiiy Akademiya tashkil etish munosabati bilan ma‘daniy ishlar vazirligi qoshidagi amliy san‘at, rassomchilik, dizayn sohadaridagi tashkilot va korxonalar negizida maxsus ishlab chiqarish birlashmasi tuzildi va tasviriy va amaliy bezak xalq hunarmandchilik sohasidagi yuksak badiiy asarlar yaratgan ijodkorlar mehnatiga munosib baho berish ularning moddiy va ma‘naviy rag‘batlantirish maqsadida eng yaxshi asarlar uchun beriladigan Kamoliddin Behzod nomidagi davlat mukofoti ta‘sis etilgan.
Mana shunday yuksak mukofotlar ta‘sis etilgan bo‘lib ustalar nafaqat qaysi sohada mehnat qilayotgan san‘at arboblariga e‘tibor hurmat ko‘rsatilmoqda. Jumladan biz milliy hunarmandchiligimizni necha yillardan beri davom etib kelayotgan avloddan-avoldga ota kasbi sifatida shakllanib kelayotgan hunarmandchilik, ganchkorlik, koshinkorlik, naqqoshlik, g‘ishtkorlik va bir qancha turlari bor. Bu kasblar juda qadimdan ota-bobolarimiz shug‘ullangan bu kasblar juda sermashaqqatligiga, nafisligi, juda ko‘p vaqt sarf bo‘lishi bilan boshqa kasblardan ajralib turadi.
Bunday mayda ishlarni xam xamma bajaravermaydi chunki bu kasb kishidan sabr, chidam va matonatni talab qiladi. Qadimiy san‘atlardan yana biri amaliy bezak san‘atidir. Amaliy bezak san‘ati juda qadimiy bo‘lib kishilarning mehnat faoliyatlari extiyojlari bilan bog‘liq holda paydo bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Uyg‘onish davrigacha u uy hunari shaklida keyin xalq badiiy hunarmandchiligi tariqasida shakllanadi. Amaliy bezak san‘ati hozirda ham rivojlanib har xil maktablari bor.

Yüklə 1,05 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin