2 Боб На¢д пулсиз ¦исоб-китоблар ва нот¤ловлар муаммоси


v) Akkreditivlar bo’yicha hisob-kitoblar, ularning



Yüklə 0,64 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə16/145
tarix27.01.2022
ölçüsü0,64 Mb.
#51645
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   145
19.y.Banklarda-hisob-va-tolov-tizimi-o.qol .-K.N.Navrozova-T.-2005y.

 


 
41
v) Akkreditivlar bo’yicha hisob-kitoblar, ularning  
hisobga olinishi va rasmiylashtirilishi  
Hisob-kitoblarning akkreditiv shakli to’lov oborotida juda kam ulushni tashkil 
etadi. Jo’natilgan tovarlar va ko’rsatilgan xizmatlar uchun to’lovni kafolatlash 
maqsadida akkreditiv shakldan foydalaniladi. Akkreditiv-mijozning topshirig’iga 
ko’ra shartnoma bo’yicha uning kontrogenti foydasiga berilayotgan bankining shartli 
pul majburiyatidir. Unga ko’ra akkreditiv ochgan bank mahsulot etkazib beruvchiga 
to’lovni bajarishi yoki boshqa banklar tomonidan akkreditivda ko’zda tutilgan 
hujjatlar taqdim qilinganda va akkreditivning boshqa shartlari bajarilganda ularga bu 
to’lovlarni bajarish uchun vakolat berishi mumkin. Akkredetiv so’zining o’zi lotin 
tilidan olingan bo’lib, «ishonchli» degan ma’noni bildiradi. Hozirgi kunda korxonalar 
o’rtasidagi hisob-kitoblarda akkreditivlarning quyidagi turlari ochilishi mumkin: 
-qoplangan akkreditiv (deponentlangan) 
-qoplanmagan (deponentlanmagan) 
Akkreditivlar ochilganda akkreditiv ochgan bank to’lovchining shaxsiy 
mablag’idan yoki unga berilgan kredit hisobidan mol etkazib beruvchining banki 
tassarrufiga alohida «Akkredetivlar» balans hisobvarag’iga mablag’larni etkazib 
bersa, bunday akkreditivlar qoplangan akkreditivlar deyiladi. Akkreditiv ochgan bank 
xalqaro qabul qilingan andozalar asosida bank-emitent deb yuritiladi.  
Akkreditivlarning ikkinchi turi qoplanmagan akkreditiv bo’lib, bank va boshqa 
korxonalar oldidagi majburiyatlarini o’z vaqtida bajaradigan xo’jaliklarga bunday 
akkreditivlardan foydalanishga ruxsat etiladi. Qoplanmagan akkreditivning 
qoplangan akkreditivdan farqi shundan iboratki, bunda to’lovchi korxonaning pul 
mablag’lari alohida hisobvaraqqa o’tkazib qo’yilishi talab qilinmaydi. Bank to’lovchi 
hisobvarag’ida to’lov hujjatlari kelib tushganda pul bo’lmagan taqdirda bank 
mablag’lari hisobidan to’lov berishni kafolatlaydi. Akkreditivning bu turining 
qulayligi shundan iboratki, mol sotib oluvchining pul mablag’lari oborotdan 
tashqariga chiqib ketmaydi, ikkinchi tomonidan mol jo’natuvchi korxona uchun ham 
to’lov kafolatlangan. Faqat bank mablag’lari hisobidan to’lov amalga oshirilganda 
shartnomada kelishilgan miqdorda haq to’lanadi.  
Qoplangan va qoplanmagan akkreditivlar chaqirib olinadigan va chaqirib 
olinmaydigan bo’lishi mumkin. Agar akkreditiv bo’yicha hujjatlarda bu haqda belgi 
mavjud bo’lmasa, bunday akkreditivlar chaqirib olinuvchi bo’lib hisoblanadi. 
Chaqirib olinuvchi akkreditiv bank-emitent tomonidan mablag’larni oluvchi bilan 
oldindan kelishib olinmasdan ham o’zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. 
Masalan, shartnomada ko’zda tutilgan shartlarga rioya etilmaganda, bank-emitent 
akkreditiv bo’yicha to’lovlarni kafolatlash muddatidan avvalroq voz kechganda va 
boshqa xollarda akkreditiv chaqirib olinishi mumkin. To’lovchi mahsulot etkazib 
beruvchiga chaqirib olinadigan akkreditivning shartlarini o’zgarishi yoki bekor 
qilinishi to’g’risidagi barcha farmoyishlarni faqat bank-emitent orqali berishi 
mumkin, ushbu bank mahsulot etkazib beruvchining banki, ya’ni bajaruvchi bankni, 
u esa o’z navbatida mahsulot etkazib beruvchi korxonani xabardor qiladi. Bajaruvchi 
bank, ayni paytda, mahsulot etkazib beruvchi taqdim etgan va mahsulot etkazib 
beruvchining banki tomonidan qabul qilingan akkreditiv shartlariga tegishli bo’lgan 
hujjatlar bo’yicha to’lovlarni mazkur bank akkreditivini o’zgartirish yoki bekor qilish 


 
42
to’g’risidagi xabarnomani olgunga qadar to’lashi shart. Mahsulot etkazib 
beruvchining roziligisiz, uning foydasiga ochilgan chaqirib olinmaydigan akkreditiv 
o’zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin emas. Mahsulot etkazib beruvchi korxona 
akkreditiv shartlarida ko’zda tutilgan hollarda akkreditivni muddatidan oldin 
ishlatishdan voz kechishi mumkin. 
a) Emitent bankida akkreditivning ochilishi. 
Akkreditiv faqat bir ta’minotchi bilan hisob-kitob qilishga mo’ljallangan 
bo’lishi mumkin. Akkreditivning muddati va hisob-kitob qilish tartibi tomonlar 
o’rtasida tuziladigan shartnomada belgilanadi. 
Shartnomada: 
-emitent-bankning nomi; 
-akkreditiv turi, uni bajarish muddati va bajarish usullari; 
-mol etkazib beruvchining akkreditiv bo’yicha mablag’ olishi uchun taqdim 
qilinadigan hujjatlar ro’yxati va ularning aniq tavsifi; 
-tovarlarni jo’natgandan keyin hujjatlarni taqdim qilish muddati; 
-mol etkazib beruvchi va oluvchi tomonlar nomi, ularning yuridik adreslari 
-bajaruvchi bank nomi va boshqalar ko’rsatiladi. 
Akkreditiv ochish uchun xaridor o’z bankiga - bank emitentga akkreditivlarni 
ochish to’g’risidagi arizani 2 nusxada taqdim etadi. Arizada akkreditiv ochish uchun 
asos bo’lgan shartnoma raqami, akkreditivning amal qilish muddati, akkreditivni 
bajaradigan bankning nomi, akkreditiv ijro etiladigan joy, akkreditiv turi, akkreditiv 
bo’yicha haq to’lanadigan hujjatlarning to’liq va aniq nomi, rasmiylashtirish tartibi, 
akkreditiv bo’yicha to’lash usuli va boshqa kerakli rekvizitlar ko’rsatiladi.  
Bankda ushbu korxonaga xizmat ko’rsatuvchi mas’ul ijrochi akkreditiv ochish 
haqidagi arizani olib, uning to’g’ri va to’liq rasmiylashtirilganligi, barcha kerakli 
rekvezitlarning mavjudligini tekshirib ko’radi. Shundan so’ng qabul qilingan 
akkreditiv ochish xaqidagi arizaning birinchi nusxasiga o’z imzosini, bankning 
to’rtburchak muxr izini, arizani qabul qilish sanasi va to’lov o’tkazilgan sanasini 
qo’yadi. Arizaning birinchi nusxasida ko’rsatilgan barcha rekvezitlar kompyuterga 
kiritib elektron to’lovlar tizimi yordamida to’langan summani Markaziy bankning 
Hisob Markazi orqali mahsulot jo’natuvchi korxona bankiga, ya’ni bajaruvchi bankka 
jo’natiladi. Xaridorning hisobvarag’idan to’lovni o’tkazish bo’yicha operatsiyalar 
kuyidagi buxgalteriya yozuvlari orqali amalga oshiriladi: 
Debet «Mahsulot oluvchi korxonaning depozit hisobvarag’i» 
Kredit «Emitent bankning vakillik hisobvarag’i» 
Bir vaqtning o’zida akkreditiv summasi akkreditivlarni hisobga oluvchi ko’zda 
tutilmagan hollar hisobvarag’iga kirim qilinadi. To’lov o’tkazilgandan so’ng 
arizaning ikkinchi nusxasi bank mas’ul ijrochisining imzosi, bankning to’rtburchak 
muxr izi, to’lov o’tkazilgan sana hamda qabul qilish sanasi qo’yilgan holda 
to’lovchiga shaxsiy hisobvarag’idan ko’chirma bilan birgalikda beriladi.  
b) Akkreditivni bajaruvchi bankda akkreditivning yopilishi. 
Akkredetivni bajaruvchi bank emitent bankdan elektron to’lovlar tizimi orqali 
to’lovni qabul qiladi. Bu bankda akkreditivlarni ochish xaqidagi ariza 2 nusxada 
qog’ozga chiqariladi: 


 
43
-arizaning birinchi nusxasi bank mas’ul ijrochisi tomonidan imzo hamda 
bankning muhr izi ko’yilgan holda bankning kunlik hujjatlar yig’masiga tikiladi va 
belgilangan tartibda saqlanadi. 
-ikkinchi nusxasi «To’lov muddatini kutayotgan hisob-kitob hujjatlari»deb 
nomlangan 1-kartotekaga joylashtiriladi. 
Emitent bankdan qabul qilingan to’lov summasi 22602 sonli «Mijozlarning 
akkreditivlar bo’yicha depozitlari» hisob varag’ida o’tkazilib mahsulot jo’natilib, bu 
haqda mahsulot jo’natuvchi korxonadan kerakli hujjat taqdim qilingunga qadar 
saqlanadi. Bu operatsiya quyidagi buxgalteriya yozuvi yordamida amalga oshiriladi.  
Debet 10301 «Bajaruvchi bankning korrespondentsiya hisobvarag’i» 
Kredit 22602 «Mijozlarning akreditivlar bo’yicha depozitlari» hisobvarag’i.  
Mahsulot etkazib beruvchi korxonaga akkreditiv ochilganligi to’g’risida bank 
xabar beradi.  
Mahsulot etkazib beruvchi akkreditiv bo’yicha kelib tushgan mablag’larni 
o’zining talab qilinguncha saqlanadigan depozit hisobvarag’iga o’tkazish uchun unga 
xizmat ko’rsatuvchi bankka yuklab jo’natish va akkredetiv shartlarida ko’zda tutilgan 
boshqa hujjatlarni taqdim etadi. Akkreditiv bo’yicha to’lovlarni tasdiqlovchi boshqa 
hujjatlar akkreditiv muddati o’tgunga qadar mahsulot etkazib beruvchi tomonidan 
bankka taqdim etilishi va akkreditivning barcha shartlarini bajarilganligini tasdiqlashi 
shart. Akkreditiv bo’yicha hisob-kitoblarda mahsulot etkazib beruvchining banki 
mahsulot etkazib beruvchi tomonidan akkreditivning barcha shartlariga rioya 
qilinganligini hamda tasdiqlovchi hujjatlarning to’g’ri rasmiylashtirilganligini 
tekshirish lozim. Ushbu shartlarning birortasi buzilganda yoki bajarilmaganda bank 
akkreditivlar bo’yicha to’lovlarni o’tkazishi mumkin emas. Bank tomonidan 
mahsulot etkazib beruvchining akkreditivlar bo’yicha hisob varag’idagi mablag’larni 
uning talab qilinguncha saqlanadigan depozit hisob varag’iga memorial order orqali 
o’tkaziladi. Memorial order mas’ul ijrochi tomonidan 4 nusxada to’ldirilib, unda 
to’lov bo’yicha shartnoma nomeri, sanasi, to’lovning mazmuni, hisob varaqlar 
nomeri ko’rsatiladi. Memorial orderning alohida nusxalari quyidagicha ishlatiladi: 
-memorial orderning birinchi nusxasi buxgalterning imzosi, bankning 
to’rtburchak muhrining iz tushirilib, tasdiqlovchi hujjatning bir nusxasi bilan 
birgalikda bankning kunlik hujjatlar yig’masiga tikiladi; 
-memorial orderning ikkinchi va uchinchi nusxalari mas’ul ijrochining imzosi, 
bank to’rtburchak muhrining izi ko’yilib, tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilingan holda 
bank-emitentga jo’natiladi; 
-memorial orderning to’rtinchi nusxasi mas’ul ijrochining imzosi, bankning 
to’rtburchak muhr izi qo’yilib mahsulot etkazib beruvchi korxona hisob varag’iga 
ilova sifatida beriladi. 
Mahsulot etkazib beruvchi korxonaning talab qilinguncha saqlanadigan hisob 
varag’iga mijozning akkreditivlar bo’yicha hisob varag’idan pul mablag’larini 
o’tkazish quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali amalga oshiriladi: 
Debet 22602 «Mijozlarni akkreditivlar bo’yicha depozitlar» hisob varag’i 
Kredit 20200 «Mijozlarning talab qilinguncha saqlanadigan depozitlar» hisob 
varag’i. 


 
44
Mijozlarning qaysi mulkchilik shakliga asoslanganligiga karab 20200 
hisobvaraqning tegishli yordamchi (subschet) hisob varaq nomeri olinadi. 
Shunday qilib, akkreditiv mahsulot etkazib beruvchi korxonaga xizmat 
kiluvchi bankda quyidagicha yopilali: 
a) akkreditiv muddati tugagandan keyin bajaruvchi bank akkreditiv 
yopilganligi to’g’riisida emitent bankka xabar beradi; 
b) mahsulot etkazib beruvchining muddatdan oldin akkreditivni ishlatishdan 
voz kechish to’g’rsidagi arizasiga ko’ra, mahsulot etkazib beruvchining keyingi 
akkreditivdan foydalanishdan voz kechishi to’g’riisdagi arizasiga asosan, bank-
emitentga bajaruvchi bank tomonidan bildirishnoma yuboriladi
v) sotib oluvchining akkreditivni qisman yoki to’liq chaqirib olish to’g’risidagi 
arizasiga ko’ra, agar akkreditiv shartlarida ko’zda tutilgan bo’lsa, akkreditivlar 
emitent bankdan xabar etib kelgan kuni 22602 «Mijozlarning akkreditivlar bo’yicha 
depozitlar» hisobvarag’idagi mavjud mablag’lar doirasida to’liq yoki qisman 
koplanadi. Akkreditivning yopilayotganligi xaqida emitent bankka xabar beriladi. 
Akkreditivlar bo’yicha depozit hisobvaraqlardan naqd pul berilishi, 
akkreditivlarni boshqa shaxslar nomiga o’tkazilishi va qayta rasmiylashtirilishiga 
ruxsat etilmaydi. 
Bank emitent akkreditivni ishlatganligi to’g’risida bajaruvchi bankdan 
hujjatlarni olgandan keyin memorial orderga asosan ko’zda tutilmagan hollar hisob 
varag’adan to’liq hisobdan chiqaradi va tasdiqlovchi hujjatlarni memorial orderning 
nusxasi bilan birgalikda to’lovchi korxonaga beradi. Ko’zda tutilmagan xolatlar hisob 
varag’i akkreditiv to’liq ishlatilmagan va u sotib oluvchi bankidagi hisob varaqqa 
qaytarilganda xam yopiladi. 
Yuqorida ko’rsatib o’tilgan operatsiyalarni kuyidagi sxema orqali 
umumlashtiramiz. 
Naqd pulsiz hisob-kitoblarning akkreditiv shaklining o’z afzalligi, shu bilan 
birgalikda, bir qator kamchiliklari mavjud. Akkreditiv shakli bo’yicha hisob-kitob 
qilishning afzallik tomoni shundaki, maxsulot etkazib beruvchi uchun to’lov to’liq 
kafolatlangan bo’ladi. Akkreditiv shaklining kamchiliklari esa quyidagilardan iborat: 
-akkreditiv shakli bo’yicha hujjatlar aylanishi texnik jihatdan birmuncha 
qiyinroq; 
-transportga qulay emas, akkreditiv ochilgan paytda yukni jo’natish uchun 
tayyor transport bo’lmasligi mumkin, bu esa yuk jo’natishni kechikishiga olib keladi; 
-bu shaklda to’lovchining mablag’lari oborotdan qisman chetlashadi, boshqa 
hisob-kitoblar uchun bu mablag’lardan foydalanishga ruxsat etilmaydi; 
-akkreditiv bo’yicha odatda faqat bir mol etkazib beruvchi bilan hisob-kitob 
qilinadi. 
 


 
45

Yüklə 0,64 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   145




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin