Alisher navoiy nomidagi toshkent davlat


Alisher Navoiy ijodining Ozarboyjon



Yüklə 0,98 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə82/103
tarix20.03.2022
ölçüsü0,98 Mb.
#54011
1   ...   78   79   80   81   82   83   84   85   ...   103
qiyosiy adabiyotshunoslik (2)

Alisher Navoiy ijodining Ozarboyjon 

adabiyotiga ta’siri

1

Jahon  adabiyotshunosligida  Alisher  Navoiy  ijodini  o‘rga-

nish qariyb olti yuz yillik tarixga ega bo‘lib, bu davr mobayni­

da  Sharq  va  G‘arb  mamlakatlarida  navoiyshunoslikka  doir 

ko‘plab  durdona  asarlar  yaratildi  hamda  ulug‘  shoir  va  mu­

tafakkir ilmiy-ijodiy merosining jahon madaniyati tarixidagi 

o‘rni yuqori baholandi.

O‘zbek-ozarboyjon  adabiy  aloqalari,  Alisher  Navoiy 

she’riyati,  shoir  ijodining  ozarboyjon  mumtoz  adabiyoti­

ga  ta’siri  va  adabiy  merosining  Ozarboyjonda  o‘rganilishi 

kabi  masalalar  B.Valixo‘jayev,  A.Hayitmetov,  Yo.Is’hoqov, 

N.Komilov,  A.Hojiahmedov,  A.Rustamov,  M.Muhiddinov, 

A.Qayumov, S.G‘aniyeva, R.Vohidov, M.Hakimov, I.Haqqulov, 

A.Abduqodirov, M.Akbarova, N.Bozorova, K.Mullaxo‘jayeva, 

M.Sharipov kabi olimlarning ilmiy asar hamda maqolalarida 

o‘z aksini topgan.

Султанов Т. Алишер Навоий ва Озарбайжон адабиёти: тарихий илдизлар, анъаналар, 



ворисийлик (Кишварий ва Содиқий асарлари мисолида). – Тошкент, 2019.

Mushtarak til, madaniyat va an’analarga ega bo‘lgan o‘zbek 

va ozarboyjon xalqlari orasidagi tarix uzoq o‘tmishga borib taqa­

ladigan adabiy aloqalar XV asrda Alisher Navoiy tufayli yuksak 

cho‘qqiga chiqdi. Nizomiy Ganjaviy, Imodiddin Nasi miy, Ashraf 

Marog‘iy, Qosim Anvor kabi ozarboyjon shoirlarining asarlari-

dan  bahramand  bo‘lgan  Navoiy  o‘z  davridan  boshlab  hozirga 

qadar Kishvariy, Xatoyiy, Fuzuliy, Rahmatiy, Sodiqiy, Amoniy, 

Zafar,  Soib,  Qo‘vsiy  va  boshqa  ko‘plab  ozar  shoirlarining  ijo-

diga ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek shoiri ijodiyotidagi insonparvarlik, 

chuqur ma’no, yuksak san’atkorlik mahorati asarlarining ulkan 

jo‘g‘rofiyada – butun Turkistondan tashqari Ozarboyjon, Eron, 

Turkiya va hatto Hindistonda ham yoyilishiga sabab bo‘ldi. Na­

voiyshunos  olim  Porso  Shamsiyevning  ta’kidlashicha,  Navoiy 

qo‘lyozmalarining  dunyoga  tarqalishida Abduljamil  va  Sulto­

nali Mashhadiy kabi xattotlar muhim o‘rin tutgan.

Ko‘pchilik  manbalarga  asoslangan  holda  shuni  ayta  ola-

mizki,  Nizomiy  merosi  O‘zbekistonda  Navoiy  davriga  qadar 

ham  keng  yoyilgan,  sevib  o‘qilgan  edi.  Alisher  Navoiy  ozar 

shoiri  Nizomiy  Ganjaviyning  «Panj  ganj»  asaridan  badiiy 

ta’sirlangan holda turkiy tilda «Xamsa» asarini yozgan bo‘lsa, 

Ozarboyjonda  Ne’matulloh  Kishvariy,  Muhammad  Fuzuliy, 

Sodiqbek Afshor Sodiqiy, Ahdiy Bag‘dodiy va boshqa mashhur 

ijodkorlar Navoiy asarlaridan ilhomlanib nazira, taxmis, taz­

kira hamda dostonlar yaratishdi. 

Navoiy  ijodining  ozarboyjon  adabiyotiga  ta’sirini  ko‘rsa-

tuvchi  eng  muhim  manbalardan  biri  chig‘atoy  lug‘atlaridir. 

Bunday lug‘atlarning aksariyati Eron va Ozarboyjonda yozil­

gani  e’tiborni  tortadi.  Mualliflar  orasida  faqat  Fazlullohxon 

va Muhammad Ya’qub Chingiy hindistonlikdir. Mazkur lug‘at­

larning Hindistonda yaratilishi Navoiy asarlari ta’sir darajasi­

ni yoritishda muhim ahamiyatga ega.




136

137


Ushbu asarlardan «Badoye’ ul-lug‘at» chig‘atoy tilining eng 

eski  lug‘atlaridan  biridir.  Iroq  shevasi  va  ozarboyjon  tili  xu-

susida so‘z yuritilgani lug‘atning originalligini belgilaydi.

Yana bir muhim lug‘at «Sangloh»da ozarboyjon shoiri Mu­

hammad Fuzuliy ijodidan namunalar keltirilgan.

XVI asrda Safaviylar hukumat tepasiga kelishdi. Ozarboy­

jon adabiyotining oltin davri hisoblanadigan mazkur asrning 

eng taniqli shoirlari Xatoyiy (Shoh Ismoil) va Fuzuliydir. Xa­

toyiy  (1486–1524)  Fuzuliy  va  Soibdan  oldin  Navoiy  yo‘lidan 

borib, o‘z asarlarini ona tilida yozish orqali ozarboyjon adabiy 

tilining  rivojlanishiga  muhim  hissa  qo‘shgan.  Uning  devo­

nidan  tashqari,  «Dahnoma»,  «Nasihatnoma»  nomli  doston­

lari ham sodda, xalqqa tushunarli tilda yozilgani bilan ajralib 

turadi. 


Xatoyiy  ijodida  Navoiy  she’rlariga  o‘xshash  jihatlar  ko‘p. 

U  ham  Navoiy  kabi  insonning  mavjudligini  kuylash,  uning 

samimiy,  real  va  hayotiy  muhabbatini  ulug‘lash,  hayotdan 

zavqlanish, umrdan unumli foydalanish g‘oyalarini ilgari sur­

gan.  Jumladan,  uning  «Gәlmәdi»  («Kelmadi»)  radifli  g‘azali 

vazn, radif va uslub jihatdan Navoiyning mashhur «Kelmadi» 

radifli g‘azalini eslatadi:


Yüklə 0,98 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   78   79   80   81   82   83   84   85   ...   103




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2025
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin