AZƏrba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu


§ 2. ZAQAFQAZĠYA FEDERAS ĠYAS ININ VƏ SSR



Yüklə 5,21 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/37
tarix26.02.2017
ölçüsü5,21 Mb.
#9665
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   37
§ 2. ZAQAFQAZĠYA FEDERAS ĠYAS ININ VƏ SSR  

ĠTTĠFAQININ YARADILMAS I 

 

 

Zaqafqaziya  res publikalarının  təsərrüfat  fəaliyyətinin  ilkin 



birləĢdirilməsi.  Ço xmillətli  ölkədə  yeni  cəmiyyət  quruculuğu  buradakı  bütün 

millətlərin  və  xalqların  zəh mətkeĢlərinin  sıx  iqtisadi  əməkdaĢlığın ın  təmin 

olunmasını  tələb  edird i.  Zaqafqaziya  respublikaları  vahid  iqtisadi  məkan  idi. 

Onların  arasında  illərlə  yaran mıĢ  təsərrüfat  əməkdaĢlığ ı  və  mədəni  əlaqələr 

olmadan  həmin  dövrdə  bu  respublikalardan  hər  birinin  ayrılıqda  özünün  xalq 

təsərrüfatını bərpa və inkiĢaf etdirməsi ço x çətin idi. Ona görə də Zaqafqaziyanın 

hər  yerində  sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra  yeni  respublikaların  iqtisadi 

Ġttifaqı məsələsi qarĢıda dururdu. 

1921-c i  ilin  ma rtında  Azərbaycan  SSR-in  Moskvadakı  nümayəndəliy i 

Zaqafqaziyanın  üç  respublikasının  birləĢməsin in  zəruri  olması  haqqında  məsələ 

qaldırdı

46

.  Martın  axırında  Azərbaycan  və  Gürcüstan  inqilab  ko mitələrinin  



nümayəndələri  bir  sıra  təsərrüfat  orqanların ın  birləĢdirilməsi  ilə  bağlı  bəzi 

məsələlər  barəsində  ilkin  danıĢıqlar  aparırdılar.  O  zaman  Zaqafqaziya 

respublikaları  ərzaq  sarıdan  ciddi  korluq  çəkirdilər,  xüsusən  Bakı  fəhlələri  ağır 

vəziyyətdə  idilər.  Bu  da  bütün  ölkənin  kəskin  ehtiyacı  olan  neft  istehsalının  

pozulması təhlükəsini doğururdu. V.T.Len in yardım edilməsi haqqında görülmüĢ 

tədbirlər  barədə  1921-ci  il  aprelin  9-da  Zaqafqaziya  respublikalarının  

rəhbərlərinə  xəbər  verərək,  "bütün  Zaqafqaziya  üçün  vilayət  təsərrüfat  orqanı 

yaratmağı"  təkid lə  tələb  edirdi

47

.  O,  1921-c i  il  apre lin  11-də  ÜRHĠMġ-in  



iclasında  "Qafqaz  respublikaların ı  vahid  bir  təsərrüfat  mərkəzi  halında 

birləĢdirmək"

48

  məsələsini  yenidən  qaldırd ı,  hələ  QOELRO  p lanında  Qafqa z 



vahid iqtisadi rayon kimi təqdim o lun muĢdu

49



Ġlk  növbədə  Zaqafqaziya  respublikaları  ilə  RSFSR  arasında  təsərrüfat 

sahəsində  qarĢılıq lı  münasibətlər,  xalq  ko missarlıqların ın,  respublikaların  

planlarının  və  ali  iqtisadi  Ģuraların  fəaliyyətinin  əlaqələndirilməsi  məsələləri 

dururdu. 

Bütün  Zaqafqaziya  üçün  vahid  dəmir  yolu  və  xarici  ticarət  orqanları 

yaradılması  birinci  dərəcəli  vəzifə  kimi  irəli  sürüldü.  Zaqafqaziya 

respublikaların ın ərzağa, sənaye mallarına, avadanlığa,  maĢınlara  kəskin ehtiyacı 

var idi. 

1921-c i il apre lin 18-də  V.Ġ.Len in Azərbaycan Neft Ko mitəsinə  xaricdə  

neft  məhsullarını  avadanlığa,  paltar  və  ərzağa  dəyiĢdirmək  hüququ  verilməsi 

barədə  göstəriĢ  verdi.  Ali  Ġqtisadi  ġuranın  sədri  M.D.Hüseynov  demiĢdi  ki,  bu 

qərar olmasaydı, b izim neft sənayemiz süquta uğrayardı

50



140 

 

Xariclə  müvəffəqiyyətlə  ticarət  aparılması  bütün  Zaqafqaziya  üçün 



vahid xarici ticarət orqanı yarad ılmasını tələb edirdi. Məlu m olduğu kimi, hər b ir 

respublikanın ö z xarici ticarət idarəsi var id i, onlar birləĢdirilməd iyinə və RSFSR 

Xalq  Xa ric i  Tica rət  Ko missarlığ ı  ilə  sıx  əlaqədə  fəaliyyət  göstərən  ümumi 

Zaqafqaziya  orqanına  tabe  olmadıqlarına  görə  o  dövrdə  sərfəli  ticarət  edə 

bilmirdilər.  Ancaq  eyni  zamanda  xarici  ticarətdə  sanballı  yer  tutan  və  həlledici 

rol  oynayan  Azərbaycan  Respublikasının  mənafeləri  heç  də  həmiĢə  ədalətli 

Ģəkildə nəzərə alın mırdı. 

Ayrı-ayrılıqda  fəaliyyət  göstərən  üç  dəmir  yolunun  mövcudluğu 

Zaqafqaziyanın  xalq  təsərrüfatının  bərpa  və  inkiĢafına  güclü  əngəl  törədirdi. 

Onlardan hər b iri, əslində öz  respublikasının ərazisindən keçən dəmiryol  xəttinə 

rəhbərlik  edirdi.  Hər  üç  respublikanın  xalq  təsərrüfatının  inkiĢafı  naminə  dəmir 

yolunun  normal  iĢləməsi  üçün  onları  necə  olur -olsun  birləĢdirmək  və  bütün 

Zaqafqaziya üçün vahid orqana tabe etmək lazım id i.  

Dəmir yolların m birləĢdirilməsi  ilə əlaqədar Zaqafqaziya  respublikaları 

arasında gömrük  maneələrinin  ləğvi  məsələsi də həll olundu. 1921-ci il  mayın  2-

də RKP MK  Qafqaz bürosu Zaqafqaziya respublikaları arasında gömrükxanaları 

və  sərhəd  postlarını  ləğv  etməyi  qərara  aldı.  Hələ  1921-ci  il  aprelin  21-də 

Gü rcüstan  SSR  ilə  A zərbaycan  SSR  arasında  poçt  konvensiyası  haqqında 

müqavilə  imzalan mıĢdı

51

.  1921-ci  ilin  iyununda  Azərbaycan  Xalq  Ko missarları 



Soveti  qonĢu  sovet  respublikaları  ilə  sərhəddə  gömrü kxanaların   ləğv  olun ması 

haqqında dekret verdi

52



Zaqafqaziyanın üç  respublikasının  xalq  xarici ticarət ko missarlıqlarının  



1921-c i  il  apre lin  sonunda  RSFSR  Xa lq  Xarici  Ticarət  Ko missarlığı 

nümayəndəsinin  iĢtirakı  ilə  keçirilən  müĢavirəsi  Azərbaycan,  Gürcüstan  və 

Ermənistanın  xarici ticarət  idarələrin in praktiki o laraq b irləĢdirilməsi  məsələsini 

mü zakirə etdi. 1921-ci il  iyunun 7-də Zaqafqaziya respublikalarının  xarici ticarət 

ko missarlıqlarını  b irləĢdirmək  qərara  alındı,  bir  neçə  gündən sonra  isə  bunların  

"Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistanın  xarici ticarət üçün Ġttifaqı" adı altında 

birləĢdirilməsi barədə üç respublika arasında saziĢ imzalandı.  

Dəmir  yolları  b irləĢdirild ikdən  az  sonra  -  1921-ci  ilin  avqustunda 

Tiflisdə  Azərbaycan,  Gürcüstan  və  Ermənistan  dəmiryo lçuları  həmkarlar 

Ġttifaqların ın birləĢ miĢ qurultayı oldu.  Qurultayda vahid rəhbərlik  - Zaqafqaziya 

Dəmiryol ĠĢçilərin in Həmkarlar Ġttifaq ı seçild i

53



Azərbaycan  Həmkarlar  Ġttifaqı  Zaqafqaziya  respublikalarının  bütün 

həmkarlar  Ġttifaqlarının  birləĢdirilməsinin  təĢəbbüsçüsü  kimi  çıxıĢ  edirdi.  Hələ 

1921-c i  il  ma rtın əvvəlində Azərbaycan Hə mka rla r  Ġttifaqla rı ġurasın ın  Rəyasət 

Heyəti  Gürcüstan Həmkarlar Ġttifaqları ġu rası ilə sıx əlaqə yaratmaq üçün oraya 

öz  nü mayəndə  heyətini  göndərmiĢdi

54

.  Azərbaycan  Həmkarlar  Ġttifaqlarının  



141 

 

Ġkinci qurultayı  (1921-ci  il, iyu l) Zaqafqaziya respublikalarının tezliklə və təxirə 



salın madan  iqtisadi  cəhətdən  birləĢdirilməsin in  zəru ri  o lduğunu  göstərdi  və 

birləĢmə  çağırıĢı  ilə  Gürcüstan  və  Ermənistan  fəhlələrinə  mü raciət  qəbul  etdi. 

Gü rcüstan  və  Ermənistanın  həmkarlar  Ġttifaqları  Ģuraları  da  Zaqafqaziya 

həmkarlar Ġttifaqlarının b irləĢdirilməsinə tərəfdar çıxd ılar.  1921-ci  ilin   martında 

keçirilən  Birinci  Zaqafqaziya  Həmkarlar  Ġttifaqları  qurultayı  üç  respublikanın  

həmkarlar  Ġttifaqlarının  birləĢdirilməsini  qəti  olaraq  təsbit  etdi.  Zaqafqaziya 

respublikaların ın  birləĢdirilməsində  komso mol  təĢkilatları  da  fəal  rol 

oynayırdılar.  AKGĠ-n in  III  qurultayı  (1921-ci  il,  avqust)  Qafqazın  ko mso mol 

təĢkilatların ın birləĢdirilməsi haqqında qərar qəbul etdi.  1921-ci  il sentyabrın 1-

də  Bakıda  Qafqaz  respublikaları  ko mmunist  gənclər  təĢkilatlarının  birinci 

qurultayı açıldı. Həmin qurultayda ko mso mol təĢkilatları birləĢdirildi və onların  

RKGĠ ilə tam birləĢdiyi elan ed ild i. 

Beləliklə,  partiya  təĢkilatları  kimi  həmkarlar  Ġttifaq ları  və  ko msomo l 

təĢkilatları  da  Zaqafqaziya  miqyasında  birləĢ məklə  ö zlərinin  müstəqilliy ini 

itirir,əslində  Rusiya  həmkarlar  irtifaqların ın  və  Rusiya  Komsomolunun  vilayət 

hüququnda yerli o rqanlarına çevrilirdilər. 

Zaqafqaziya  respublikalarının  təsərrüfat  orqanlarının  birləĢdirilməsi 

prosesində,  xüsusən  xarici  ticarət  və  respublikaların  ərazi  sərhədləri, 

gömrükxanaların   və  nəzarət  məntəqələrin in  ləğvi  haqqında  məsələlərin  həlli 

zaman ı  respublikaların  nümayəndələri  arasında  kəskin  fikir  ayrılığı  və 

mübahisələr o lurdu. Nü mayəndələrin bir ço xu bu kampan iyaların əleyhinə çıxır, 

Mərkəzin həmin sahələrin idarə olun masını öz əlinə almağa və gələcəkdə bunları 

tam ələ keçirməyə cəhd göstərməsindən Ģübhələnirdilər.  

Həmin vaxt, 1921-ci il iyulun 2-3-də Tiflisdə Gürcüstan, Azərbaycan və 

Ermənistan  Ko mmunist  partiyaları,  Tiflis,  Bakı  partiya  ko mitələri,  həmkarlar 

Ġttifaqları  Ģuraları  rəyasət  heyəti  və  Qafqaz  ordusu  Hərbi  Ġnqilab  ġurası 

üzvlərinin  iĢtirakı  ilə  RKP MK  Qafqaz bürosunun plenumu keçirild i.  RKP M K-

dan  Ġ.V.Stalinin  iĢtirak  etdiy i,  Zaqafqaziya  respublikaların ın  təsərrüfat 

fəaliyyətini  birləĢdirməyi  zəruri  sayan  plenum  yuxarıda  göstərilən  fikir 

ayrılıq larını  " millətçiliyə  doğru  meyil  etmək  faktları"  kimi  q iy mətləndirdi  və 

Azərbaycan,  Gürcüstan  və  Ermən istan  kommunist  partiyaları  MK-larına  təklif 

etdi  ki,  "partiyanın  bütün nümayəndələrinə  ciddi  surətdə  təlqin  etsinlər  ki,  belə 

məsələlərin həlli  zaman ı yaln ız bu respublikaların əməkçi  kütlələrinin qardaĢlıq  

əlaqələrinin mənafeyini əsas tutsunlar"

55



Buna  baxmayaraq,  xüsusən  Gürcüstan  və Azərbaycan  partiya  və  sovet 



nümayəndələrin in  bir  ço xu  Zaqafqaziya  respublikaların ın  iqtisadi  baxımdan  

birləĢdirilməsinin   tezləĢdirilməsinə  ehtiyatla  yanaĢırdılar.  Onlar  b ild irird ilər  ki, 

hər bir respublikaya məh z o səviyyəyədək inkiĢaf  etmək imkanı vermək lazımd ır 


142 

 

ki,  birləĢmən in  praktiki  baxımdan  zəruri  olması  fikrinə  onlar  özləri  təbii  olaraq  



gəlsinlər.  N.N.Nərimanov  deyirdi:  "Hazırda  bu  birləĢmə  bir  qədər  sünidir.  Bu  

respublikalara  əl-qol  açmaq  imkanı  vermək  lazımd ır,  elə  etmək  lazımd ır  ki, 

respublikalar  bu  yaxınlaĢ manı  həqiqətən  təbii  olaraq  hiss  etsinlər,  bu 

yaxınlaĢ manı təbii olaraq tələb etsinlər"

56



Beləliklə,  o  vaxt  Zaqafqaziya  respublikalarının  öz  aralarında  və  digər 



sovet  respublikaları  ilə  siyasi  cəhətdən  birləĢməsi  məsələsı  h ələ  qald ırılmırd ı. 

Zaqafqaziya  respublikaları  ilə  RSFSR  arasında  könüllülük  əsasında  ticarət  və 

təsərrüfat-maliyyə saziĢləri bağlamağ ın zəruri o lması göstərilird i.  

Zaqafqaziya  respublikaların ın  təsərrüfat  fəaliyyətinin  birləĢdirilməsi 

üzrə  ko missiya  diyar  iqtisadi  müĢavirəsinin  çağırılmasın ı  hazırladı.  1921-ci  il 

avqustun  7-də  Tiflisdə  açılan  müĢavirə  Zaqafqaziya  respublika larının   iqtisadi 

siyasətinin 

əsas 


cəhətlərini 

müəyyənləĢdirdi. 

MüĢavirə 

Zaqafqaziya 

respublikaların ın 

iqtisadi 

siyasətinin 

vəhdətinin, 

xalq 

təsərrüfatının  



elektrikləĢdirilməsini  həyata  keçirməy i  və  diyarda  suvarma  sistemini 

geniĢləndirməyin  zəruriliy ini  təsdiq  etdi.  Maliyyə  siyasətini  birləĢdirməy in  və 

Zaqafqaziyanın bütün  respublikaları  üçün  vahid pul  niĢanı  müəyyən etməyin  

vacib  olduğunu  bildird i.  Pul  islahatının  hazırlan ıb  keç irilməsi  zəruri  sayıld ı. 

Respublikaların  məsələləri  ilə  məĢğul  olan  xalq  ko missarlıqların ın  fəaliyyətini 

əlaqələndirmək  üçün  mərkəzi  orqan  -  Ġqtisadi  büro  yaradıld ı

57

.  Zaqafqaziya  



respublikaların ın  iqtisadi  cəhətdən  birləĢdirilməsi  bu  cür  baĢlandı.  1921-ci  il 

avqustun  12-14-də  Tiflisdə  keçirilən  diyar  partiya  müĢavirəsi  bu  təĢəbbüsləri 

bəyənərək,  partiya  təĢkilatlarına  tapĢırdı  ki,  millətçiliyə  doğru  təmayüllərlə 

mübarizəni  gücləndirsin lər,  bütün  xalqların  qardaĢlıq  həmrəyliyin i  və  birliy ini 

daha da möhkəmləndirmək xəttin i ard ıcıl surətdə həyata keçirsinlər

58



AKP  MK-n ın  plenumu  (1921-c i  il,  13-23  avqust)  dərhal,  partiyanın 

göstəriĢi  ilə  iqtisadi  müĢavirə  və  partiya  müĢavirəsi  haqqında  S.M.Kirov  və 

M.D.Hüseynovun  məruzələrini  din ləyərək  qərar  qəbul  etdi

59

.  Ancaq  xüsusən 



Gü rcüstanda və müəyyən dərəcədə də Azərbaycanda bəzi partiya və sovet iĢçiləri 

bu  qərarla  razılaĢ madılar.  Ermən i  nümayəndələri  isə  özlərinin  iqtisadi  zəifliy ini 

anlayaraq  və  iqtisadi  cəhətdən  birləĢməy in  Ermənistan  üçün  sərfəli  olduğunu 

nəzərə alaraq, bunun tezliklə praktiki surətdə həll edilməsinə çalıĢırd ılar.  

Zaqafqaziya respublikalarının iqtisadi cəhətdən birləĢdirilməsi haqqında 

məsələ  partiya  direktivi  ilə  yuxarıdan,  zəh mətkeĢlərin  orqanlarının  iĢtirakı 

olmadan həll edilird i. Məsələnın həllinə "demokratiklik" donu geyindirmək üçün 

RKP  MK  1921-c i  il  avqustun  24-də  partiya  təĢkilat larına  təklif  etdi  ki,  iqtisadi 

cəhətdən  birləĢməy in  ümdə  əhəmiyyəti  olmasın ı  "bütün  partiya  üzvlərinə  və 

bitərəf  əməkçi  kütlələrə"  izah  etsinlər

59a

.  AKP  MK  Azərbaycanın  bütün  partiya 



143 

 

təĢkilatlarına  xüsusi  mü raciət  qəbul  edərək,  bu  məsələyə  dair  geniĢ  təĢviqat 



kampaniyasına baĢlamağı tapĢırdı. 

Ġqtisadi  büronun  yaradılması,  dəmir  yolların ın,  xarici  ticarətin  

həmkarlar  Ġttifaqları  və  komso mol  təĢkilatlarının  birləĢdirilməsi  Zaqafqaziya 

federasiyasının yaradılması yolunda ilk addımlar idi.  



Zaqafqaziya  Sovet  Sosialist  Respublikalarının  Federativ  Ġttifaqı 

(ZSSRFĠ).  Zaqafqaziya  respublikaların ın  təsərrüfat  səylərinin  ilkin  qayd ada 

birləĢdirilməsindən  sonra  onların  tam  yaxınlaĢ ması  yolunda  yeni  mərhələ 

baĢladı.  Əslində  respublikaların  dövlət-siyasi  birləĢməsi  adı  altında  onların  

müstəqilliy inin  məhdudlaĢdırılmasına  doğru  sonrakı  addım  üçün  zəmin  

yaradılırd ı. 

RKP  M K  Qafqaz  bürosunun  1921  -ci  il  noyabrın  3-də  Bakıda  RKP 

MK-nın  kat ibi  V.M.Molotovun,  Azərbaycan,  Gürcüstan  və  Ermənistan 

ko mmunist partiyaları MK ü zvlərin in  iĢtirakı  ilə  keçirilən plenu mu Zaqafqaziya 

respublikaların ın  federasiya  haqqında  Q.K.Orconikidzenin  və 

Ġttifaq  

müqaviləsinin  layihəsi  haqqında  ġ.Z.Eliavanın  məru zələrin i  dinləyərək, 

"respublikalar arasında ilk növbədə hərbi, təsərrüfat,  maliyyə iĢi və  xarici ticarət 

sahəsində federativ Ġttifaq" bağlanması barədə qərar qəbul etdi

60



Zaqafqaziya respublikalarının  inzibati-iqtisadi  mərkəzini -  Ġttifaq Soveti 

yaratmaq  və  Ġttifaq  müqaviləsinin  layihəsini  iĢləyib  hazırlamaq  üçün  komissiya 

təĢkil etmək qərara alındı

61



Bütün 

partiya  qüvvələri 

və 

ictimai 


qüvvələr 

Zaqafqaziya 

Federasiyasının  təĢkili  haqqında  qərar  ətrafında  təbliğat-təĢviqat  kampaniyasına 

səfərbər  edildi.  Zaqafqaziya  respublikaların ın  vahid  iqtisadi-siyasi  mərkəzə 

malik  federasiyasını  yaratmaq  qərarını  müdafiə  məqsədilə  Bakıda  və  baĢqa 

Ģəhərlərdə partiya və sovet iĢçilərin in iĢtirakı ilə mitinqlər təĢkil edilird i

62



1921-c i  il  noyabrın  15-də  Azə rbaycan  SSR  MĠK-in  Rəyasət  Heyəti 



müvafiq  direktiv  layihələri  iĢləyib  hazırlamaq,  MĠK-in  və  Xalq  Ko missarları 

Sovetinin  birləĢmiĢ  iclasına  təqdim  etmək  üçün  yerli  ko missiya  yaratdı:  Ġttifaq  

Sovet  Konstitusiya  layihəsinin  hazırlan ması  üzrə  ko missiyadakı  Azərbaycan 

nümayəndələri bu direktiv ləri rəhbər tutmalı  idilər

63

. Noyabrın 16-da isə MĠK-in  



Rəyasət  Heyəti  qərara  aldı:  "Zaqafqaziya  respublikaların ın  vahid  federativ 

Ġttifaqda birləĢdirilməsi prinsip etibarilə təxirəsalın maz  zərurət sayılsın"

64

. La kin  



Gü rcüstanda  və  Azərbaycanda  rəhbər  iĢçilərin  bir  qrupu  Zaqafqaziya 

respublikaları  federasiyasının  əleyhinə  çıxırdı.  Bəzi  ü zvlərin  bu  cür  birləĢməyə 

etiraz  etmələrinə  baxmayaraq,  partiya  orqanları  "Azərbaycan,  Gürcüstan  və 

Ermənistan  Sovet  Sosialist  respublikalarının  Ġttifaq  müqaviləsi  lay ihəsini" 

bəyəndilər

65

.  Gürcüstanda  P.Q.Mdivani  baĢda  olmaqla  b ir  dəstə  partiya 



xadimləri,  Azərbaycanda  R.Ə.A xundov  və  M.D.Hüseynov  belə  hesab  edirdilər 

144 

 

ki,  federasiya  yaradılmasının  vaxtı  çatmamıĢ dır.  Diyardakı  mürəkkəb  Ģəraitdə 



milli  siyasət  yeridilməsi  sahəsində  qarĢıya  çıxan  bir  ço x  problemlərin  həlli 

yollarının  axtarıĢında  təkcə  ictimaiyyət  tərəfindən  deyil,  hətta  partiya  və  sovet 

xadimləri arasında mü xtəlif rəy lər səslənir, bəzən partiyanın baĢ xəttin in eleyhinə 

əsaslandırılmıĢ dəlillər söylənird i. 

N.N.Nərimanov  Zaqafqaziya  respublikaların ın  birləĢdirilməsi  barədə 

V.Ġ.Leninə  məktublarından birində yazırdı: "Mən Qafqaz bürosunun iclaslarında 

həmiĢə  demiĢəm:  b irləĢmə  zəruridir,  ancaq  tələsmək  lazım  deyild ir. 

BirləĢdirilmiĢ  xarici  ticarətin  və  dəmir  yolların ın  mövcudluğu  mən i  bir  daha 

əmin edir ki, hər halda gözəl ibarələrlə kifayətlən məkdə davam edirik"

66



V.Ġ.Lenin Zaqafqaziya federasiyası haqqında məsələyə dair  materialları 

öyrənərək  özünün  təkliflər  layihəsini  hazırlad ı.  1921-ci  il  noyabrın  21-də  RKP 

MK  Siyasi  Bürosu  V.Ġ.Len inin  təklifi  ilə  "Zaqafqaziya  respublikalarının  

federasiyası  prinsipcə  tamamilə  düzgün  və  hökmən  yaradılmalı  hesab 

edilsin..."

67

 qətnaməsini qəbul etdi. 



Bu  birbaĢa  amiranə  göstəriĢ  dönmədən  yerinə  yetirilməli  id i. 

N.N.Nərimanov  V.Ġ.Leninə  məktubunda  yazırd ı:  "ġübhəsiz  ki,  partiya 

qaydasınca  biz  bunu  ləyaqətlə  həyata  keçirəcəyik,  ancaq  bir-birimizə  o lan  belə 

münasibətdə  bundan  nə  çıxacağını  qabaqcadan  bilmək  çətindir.  Hər  halda  

birləĢmə  haqqında  məsələ  son  vaxtlar  ço x  aludə  olan  və  bunu  hiss  etməyən 

Q.Orconikid zenin  məru zəsi  əsasında  artıq  Mərkəz  qarĢısında  həll  edilmiĢsə, 

onda yenə də təkid etmək  lazımdır  ki, Ġttifaq Sovetinin  mərkəzi Tiflis yo x,  Bakı 

olsun. Bu, vəziyyəti bir qədər yüngülləĢdirər"

68



1921-c i  il  dekabrın  7-də  Ġkinc i  diyar  part iya  müĢavirəsi  (Birinci 



Zaqafqaziya  partiya  konfransı)  federasiya  ideyasının  təĢviqat  və  təbliğatından 

onun sovetlər  vasitəsilə  tez  b ir  zamanda  və  əməli  surətdə  həyata  keçirilməsinə 

baĢlamağın zəruri olduğunu bildird i

69



Federasiya ideyasının həyata keçirilməsi kampaniyası heç də hər yerdə 

rəvan  getmirdi.  Təkcə  rəhbərlikdə  deyil,  yerlərdə  də  birləĢ mənin  prinsipləri 

barədə etirazlar, fikir ayrılığ ı var id i və A zərbaycanın  mənafeyin in tapdaland ığı 

bildirilird i.  Təsadüfi  deyil  ki  AKP-nin  IV  qurultayı  (1922-ci  il,  2  fevral) 

Zaqafqaziya respublikaları  federasiyasını əməli surətdə həyata keçirməyin  zəruri 

olması haqqında  xüsusi qətnamə qəbul etmiĢ və M K-ya tapĢırmıĢdı ki, "hər cür 

millətçilik  təmayülləri  və  partiya  orqanlarının  qərarlarına  etinasızlıq  göstərmək 

mey illəri əleyhinə bütün vasitələrlə mübarizə aparsın"

70



Azərbaycan  zəh mətkeĢləri,  partiya  və  ictimai  təĢkilatlar  Mərkəzi 



Ko mitənin  ciddi  nəzarəti  altında  Zaqafqaziya  Federasiyasının  əməli  su rətdə 

yaradılması haqqında qərar çıxartdılar

71



145 

 

1921-c i 



ilin  sonu  və  1922-ci  ilin  əvvəlində  Zaqafqaziya 

respublikaların ın hamısında sovetlərə seçkilər baĢa çatmıĢdı. Sovetlər federasiya 

yaradılmasına  tərəfdar  çıxmıĢdılar.  Zaqafqaziya  ko mmun istlərin in  1922 -ci  il 

fevralın  18-22-də  Tiflisdə  keçirilən  I  qurultayında  Zaqafqaziya  ko mmun ist 

təĢkilatların ın 

vahid 


partiya 

rəhbərliyində 

birləĢdirilməsi 

"bütün 

Zaqafqaziyanın  idarə  olunmasının  Mərkəzin  əlində  cəmləĢdirilməsi" 

məqsədini güdürdü. 

Zaqafqaziya  respublika larının  birləĢdirilməsi  məsələsində,  xüsusən 

Gü rcüstan  KP-də  olan  fikir  ayrılıq larını  nəzərə  alaraq,  qurultay  RK(b)P  MK 

Qafqaz bürosunun milli  məsələyə dair ü mu mi siyasi  xəttini düzgün hesab etdi və 

yeni  seçilmiĢ  diyar  ko mitəsinə:  "a)  partiyanın  millətçilik  təmayülləri  və 

mey illərinə  qarĢı  qəti  mübarizə  aparmasını;  b)  Zaqafqaziyanın  birləĢmiĢ 

ümu msiyasi mərkəzinin yaradılmasını (bunsuz onun iqtisadi qüdrətini dirçəltmək 

sahəsində müvəffəqiyyətlə iĢ görmək mü mkün deyil) sürətləndirməyi" tapĢırdı

72



Zaqafqaziya  ko mmunist  təĢkilat larının  birinci  qurultayı  Ko missiyanın 

təqdim  etdiyi  "Azərbaycan,  Ermənistan  və  Gürcüstan  SSR-in  Ġttifaq  

müqaviləsi"ni, habelə, "Ali Ġqtisadi ġura haqqında Əsasnamə"ni təsdiq etdi. 

Qurultayda  S.C.Yaqubov,  S.M.Kirov,  S.L.Lu kaĢin  (Srapiony an), 

P.Q.Mdivani, A.F.Myasnikov (Myasnikyan), N.N.Nərimanov, M.D.OraxelaĢvili, 

Q.K.Orconikid ze,  M.K.PleĢĢakovdan  ibarət  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsi  seçild i. 

Ə.H.Qarayev,  M.Lisəvski,  F.Ġ.Maxaradze,  L.Ġ.M irzoyan  və  N.S.Okucava  ZÖK 

üzvlüyünə  namizəd  seçildilər.  RK(b )P  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsinin  birinci 

plenumu  Zaqafqaziya  respublikaları  MĠK-ləri  nümayəndələrinin  səlahiyyətli 

konfransının çağırılması haqqında qərar qəbul etdi.  

1922-c i  il  martın  3-də  Azə rbaycan  MĠK-in  üçüncü  sessiyası 

federasiyanı  və  Zaqafqaziya  respublikaların ın  federativ  Ġttifaq ı  haqqında 

Əsasnaməni  bəyəndi

73

.  Zaqafqaziya  səlahiyyətli  konfransına  Azərbaycan  SSR 



MĠK-dən həlledici səslə  25 və  məĢvərətçi səslə 3 nəfərdən ibarət nü mayəndəlik 

təsdiq  olundu.  Nümayəndəliyə  S.M .Əfəndiyev,  M.N.Ġsrafilbəyov  (Qədirli), 

V.Q.Yeqorov,  S.C.Yaqubov,  N.N.Nərimanov,  N.G.Poltoratski,  E.Ġ.Rodionov, 

M.Ə.ġahbazov və b. daxil id ilər

74



1922-c i  il  mart ın  7-8-də  AK(b )P  MK-nın  plenumu  Ġttifaq  hökumət inin  



tərkib i  haqqında  məsələni  mü zakirə  edərək,  onun  N.N.Nərimanov, 

M.F.Myasnikov  və  Gürcüstan  SSR-in  bir  nü mayəndəsindən  ibarət  Rəyasət 

Heyətinin təsdiq olunması barədə təklifi dəstəkləd i

75



1922-c i  il  mart ın  11-də  Tiflisdə  Azərbaycan,  Gürcüstan və  Ermənistan 

MĠK-ləri  nümayəndələrinin  Səlahiyyətli  konfransı  açıld ı.  Konfrans  b irillik 

səlahiyyət müddəti olan ali orqan idi və ildə üç dəfədən az olmayaraq çağırılmalı 

idi.  Konfrans  özünün  icraçı  orqanını  -  Ġttifaq  Sovetini,  onun  üç  nəfərdən  ibarət 



146 

 

(hər respublikadan bir nəfər) Rəyasət Heyətini və Ali Ġqtisadi ġura (AĠġ) yaratdı. 



Habelə AĠġ sədrinin və Zaqafqa ziya də mir yolu rə isinin na mizədlə rin i təsdiqlədi.  

1922-c i il  martın  12-də Sə lahiyyətli  konfrans Ġttifaq  müqaviləsini qəbul 

etdi və Zaqafqaziya Sovet Sosialist Respublikaları Federativ Ġttifaqın ı (ZSSRFĠ) 

yaratdı.  Ġttifaq  müqaviləsində  deyilirdi  ki,  Səlahiyyətli  konfrans  xalqların  öz 

müqəddəratını  təyin  etmək  hüququnu  əsas  tutaraq  razılığa  gələn  tərəflərdən  hər 

birinin  müstəqilliyini və suverenliyini tanıyaraq, müdafiə  məqsədilə və təsərrüfat 

quruculuğu  mənafeyi  naminə  öz  qüvvələrini  b irləĢdirməyin  zəru riliyini  dərk 

edərək,  "Azərbaycan,  Ermənistan  və  Gürcüstan  sovet  sosialist  respublikaları 

indən  belə  öz  aralarında  sıx  hərb i,  siyasi  və  iqtisadi  Ġttifaqa  daxil  o lduqlarını" 

təsdiqlədi

76



Müqavilədə  göstərilirdi:  "Respublikalar  Ġttifaqı  RSFSR  ilə  ittitaq  



müqaviləsi əsasında qarĢılıqlı münasibətlər qurur"

77



Hərbi  və  maliyyə  iĢləri,  xarici  siyasət,  xarici  ticarət,  yollar  və  rabitə, 

iqtisadiyyata  rəhbərlik  və  əksinqilabla  mübarizə  məsələləri  Ġttifaq  Sovetinin 

ixtiyarına  verildi.  Ġttifaq  Fövqəladə  Ko missiyası  və

 

Ġttifaq  Fəhlə-Kəndli 



MüfəttiĢliyi  təĢkil  olundu.  Müqavilədə  Ġttifaq  Sovetinin  və  AĠġ-in  hüquq  və 

vəzifələri də müəyyən edilmiĢdi. 

1922-c i  il  apre lin  28-də  II  Ümu ma zərbaycan  Sovetlər  qurultayı  Ġtt ifaq  

müqaviləsini ratifikasiya etdi

78



ZSSRFĠ  Ġttifaq  Soveti  mövcud  olduğu  müddətdə  (mart-dekabr  1922-ci 



il)  Zaqafqaziya  respublikalarının  təsərrüfat-siyasi  birliyi  iqtisadi  və  mədəni 

inkiĢafı  sahəsində  xeyli  iĢ  gördü.  Lakin  Zaqafqaziya  xalq  ko missarlarının  

birləĢdirilməsi,  sərhəd  mübahisələrinin,  torpaq  məsələsinin,  meĢələrdən,  sudan, 

otlaqlardan  istifadə  məsələlərin in  və  diyarın  normal  təsərrüfat  həyatının  digər 

problemlərin in nizama salın ması prosesi asan və bərabər səviyyədə getmirdi.  Bu  

proses inzibatçılıqla və ayrı-ayrı respublikaların hüquqlarına məhəl qoyulmaması 

ilə  müĢayiət olunurdu.  "Sosializm" quruculuğunun bir ço x  mühü m  məsələlərini 

Ġttifaq  müqaviləsi çərçivəsində həll etmək  xey li çətin  idi, çünki  federativ  Ġttifaq  

respublikaların  fəaliyyətinin  yaln ız  bəzi  tərəflərin i  birləĢdirməyə  imkan  

yaradırdı. Ġttifaq Soveti əslində məhdud səlahiyyətli məĢvərətçi orqan idi.  



Birinci  Zaqafqaziya  Sovetlər  qurultayı  və  ZSFSR -in  yaradılması

Sovet  respublikaları  arasında  mövcud  olan  müqavilə  münasibətləri  Mərkəz 

tərəfdən  xalq  təsərrüfatın ın  idarə   olun ması  üçün  kifayət  etmirdi.  Diyarı 

bütünlüklə  Mərkəzin  əmrinə  tabe  etmək  məqsədi  ilə  Moskvadan  bütün  sovet 

respublikaların ı  vahid  Ġttifaq  dövlətində  birləĢdirmək  ideyası  irəli  sürüldü. 

Zaqafqaziya  Ģəraitində  bu  məsələnin  həlli  ZSSRFĠ-ni  vahid  Zaqafqaziya  Sovet 

Federativ Sosialist Respublikasına çevirməyin  zəruriliyi  ilə sıx əlaqələndirilird i. 

Ona  görə  də  sovet  respublikalarının  Ġttifaqını  yaratmaq  uğrunda  mübarizə 



147 

 

Zaqafqaziyada ZSSRFĠ-ni vahid federativ respublikaya çevirmək və Azərbaycan, 



Gü rcüstan və Ermənistanın ZSFSR bayrağı altında SSRĠ-yə daxil o lması Ģüarı ilə 

gedirdi. 

1922-c i  ilin  yayından  etibarən  Zaqafqaziyada  ZSSRFĠ-n in  vahid 

Zaqafqaziya  Federativ  Respublikasına  çevrilməsi  və  bunun  Sovet  Sosialist 

Respublikaları  Ġttifaqına daxil ed ilməsi uğrunda kampaniya baĢladı.  1922-ci  ilin  

iyulunda  RK(b)P  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mi  təsinin  plenumu  Zaqafqaziya 

respublikaların ın  RSFSR  ilə  qarĢılıqlı  münasibətləri  haqqnda  RK(b)P  MK-da 

məsələ  qald ırıld ı.  A zərbaycan,  Gü rcüstan  və  Ermənistanın  məsul  iĢçilərinin  

iĢtirakı  ilə Moskvada keçirilən müĢavirədə həmin  məsələ  müzakirə edildi.  Bütün 

sovet  respublikalarının  sıx  b irləĢməsin in  Mərkəz  üçün  zəruriliyini  diktə  edən 

Ģəraiti  nəzərə  alaraq,  müĢavirə  Sovet  Sosialist  Respublikaları  Ġttifaqın ın  əməli 

surətdə  yaradılmasına  tərəfdar  çıxd ı.  "  RSFSR,  USSR,  BSSR  və  ZSSRFĠ 

arasında gələcək qarĢılıq lı  münasibətlər  məsələsini partiya MK -nın p lenumunun 

mü zakirəsinə  hazırlamaq  üçün  RK(b)P  M K  Siyasi  Bürosu  1922-ci  il  avqustun 

10-da 

S.A.Ağamalıoğlu, 



V.V.KuybıĢev,  P.Q.Md ivani,  A.F.Myasnikov, 

Q.K.Orconikid ze,  Q.Ġ.Petrovski,  Ġ.V.Stalin,  A.V.Çervyakov  və  baĢqalarından 

ibarət  ko missiya  yaratdı.  Ġ.V.Stalin in  hazırladığı  və  ko missiya  tərəfindən  qəbul 

olunmuĢ 


tezislərdə 

göstərilirdi 

ki, 

sovet 


sosialist 

respublikaları 

"mu xtariyyətləĢdirmə" yolu ilə b irləĢdiriləcəkd ir. Bu o demək  idi  ki, Ukrayrıan ı, 

Belorusiyanı  və  Zaqafqaziya  respublikalarını  mu xtar  respublikalar  hüququnda 

RSFSR-in tərkibinə da xil et mə k nəzə rdə tutulurdu. 

1922-c i  il  sentyabrın  əvvəllərində  Ġ.  V.  Sta lin in  tezisləri  müttəfiq  

respublikala rın ko mmunist partiyala rının mə rkə zi ko mitələrinə göndərild i.  

1922-c i  il  sentyabrın  11-də  AK(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  müstəqil 

respublikalar ilə  RSFSR arasında qarĢılıq lı  münasibətlər haqqında məsələyə dair 

ko missiyada iĢtirak etməkdən ötrü Moskvaya göndərilən S.A.Ağamalıoğlu üçün 

direktivi 

S.M .Kirov, 

Q.M .Musabəyov, 

R.Ə.A xundov, 

A.M.Mirzoyan, 

S.A.Ağamalıoğlu  və  baĢqalarının  iĢtirakı  ilə  mü zakirə  edərək,  Sovet 

Azərbaycanının  geniĢ  muxtariyyət  əsasında  Ümu mrusiya  federasiyasına "dərhal 

daxil olmasını  zəru ri saydı"

79

. AK(b)P MK-n in elə həmin gün keçirilən plenu mu 



da  "mu xtariyyətləĢdirmə"  ideyasını  bəyəndi

80

.  Ancaq  plenum  bu  ideyanı 



yaymağa  dair  geniĢ  təĢviqat  kampaniyası  aparmağı  deyil,  fəh lə  və  kəndlilərin 

geniĢ  təbəqələrinin  bu  məsələyə  münasibətini  aydınlaĢdırmaq  məqsədilə  yalnız 

hazırlıq iĢi aparmağ ı məsləhət gördü. 

SSR  Ġttifaqının  təĢkili  uğrunda  birləĢ mə  hərəkatı  A zərbaycan  SSR-də 

bir  qədər  əvvəl  baĢlandı. 

Sentyabr  ayından  etibarən  Respublika 

zəh mətkeĢlərinin,  partiya  və  sovet  təĢkilatlarının  yığıncaqlarında  SSRĠ 

yaradılmasın ın zəruriliy i haqqında qətnamələr qəbul edilirdi

81



148 

 

AK(b)P MK Rəyasət Heyətinin 1922-ci il 11 sentyabr  qərarında olduğu 



kimi,  bu  yığıncaqda,  mitinqlərdə  və  konfranslarda  qəbul  edilən  qətnamələrin  

əksəriyyətində  də səhv  ideya  - sovet  respublikaların ın  birləĢdirilməsi  üçün  əsas 

sayılan "mu xtariyyətləĢdirmə" prinsipi dəstəklənirdi. Hətta Gəncə qəzası fəhlə və 

kəndlilərinin  1922-ci  il  sentyabrın  16-da  keçirilmiĢ  ümu mi  yığıncağının  

qətnaməsində  Zaqafqaziya  respublikalarının  "Rusiya  Sovet  Federasiyasının 

tərkib inə daxil olması" tələb ed ilirdi

82



1922-c i  il  sentyabrın  16-da  RK(b)P  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsinin  



Rəyasət  Heyəti  Zaqafqaziyanın  RSFSR  ilə  birləĢməsi  haqqında  tezislərə 

Zaqafqaziya respublikaları ko mmun ist partiyalarının  münasibətini  müzakirə etdi. 

Rəyasət Heyəti Zaqafqaziya respublikalarının siyasi, hərbi və təsərrüfat cəhətdən 

RSFSR  ilə  b irləĢməsi  tezislərini  bəyəndi  (Rəyasət  Heyətinin  ü zvlərindən  biri 

əleyhinə  səs  vermiĢ  və  bir  nəfər  bitərəf  qalmıĢdı),  Azərbaycan  və  Ermənistan 

ko mmunist  partiyaları  mə rkə zi  ko mitə lərinin  bu  tezislərə  qoĢulmala rı  barədə  

məlu matların ı nəzərə aldı

83

. Gürcüstan KP M K tezislərin əleyhinə çıxmıĢd ı. 



RK(b)P  MK  TəĢkilat  bürosunun  komissiyası  sovet  respublikalarının  

partiya  təĢkilatları  nü mayəndələrinin,  o   cü mlədən  S.A.Ağamalıoğlunun  iĢtirakı 

ilə  1922-ci  il  sentyabrın  23-24-də  keçirilən  iclasında,  "mu xtariyyətləĢdirmə" 

ideyasının  səhv  olmasına  baxmayaraq,  Ġ.V.Stalin in  təqdim  etdiyi  və  əsasını 

"mu xtariyyətləĢdirmə"  ideyası  təĢkil  edən  "RSFSR  ilə  müstəqil  respu blikalar 

arasında  qarĢılıqlı  münasibətlər  haqqında"  qətnaməni  bir  nəfər  (Gü rcüstan 

nümayəndəsi) bitərəf qalmaqla qəbul etdi.  

Ko missiyanın  materialları,  habelə  Azərbaycan,  Gürcüstan  və 

Ermənistan ko mmunist partiyaları  mərkəzi  ko mitələrin in qətnamələri  xəstə olan 

V.Ġ.Leninə  göndərildi

84

.  V.Ġ.Lenin  ko missiyanın  materiallarını  və  qətnamələri 



diqqətlə  öyrənərək,  " mu xtariyyatləĢdirmə"  ideyasının  əleyhinə  çıxd ı.  Müstəqil 

respublikaların  " mu xtariyyətləĢdirilməsinin"  onların  hüquqlarını  azaltdığ ını  və 

sovet  xalq larının  dostluğunu  daha  da  möhkəmləndirmək  vəzifələrinə  uyğun 

olmadığın ı qeyd edərək,  V.Ġ.Len in bu  məsələnin həllin in baĢqa yolunu göstərdi. 

O,  bərabərhüquqlu  müstəqil  sovet  respublikalarının  könüllü  surətdə  birləĢməsi 

əsasında Sovet Sosialist Respublikaları Ġttifaqı yaratmaq ideyasını irəli sürdü. 

1922-c i  il  sentyabrın  26-da  V.Ġ.Lenin  RK(b)P  M K  Siyasi  Bürosunun 

üzvlərinə  məktub  yazaraq  ko missiyanın  "muxtariyyətləĢdirilmə  haqqında" 

qətnaməsini  kəskin  tənqid  etdi  və  SSRĠ-nin  təĢkilinə  dair  öz  layihəsini 

əsaslandırdı.  V.Ġ.Lenin  qətnamən in  birinci  bəndini  elə  yazmağ ı  təklif  edirdi  ki, 

buradan  aydın  görünsün  ki,  müstəqil  sovet  milli  respublikaları  Rusiya 

federasiyasına  daxil  olmurlar  RSFSR  ilə  birlikdə  yeni  dövlət  qurumunda  - 

"bərabərhüquqlu  respublikalar  federasiyasında"  birləĢirlər.  V.Ġ.Lenin  yazırdı: 


149 

 

"Biz  özü mü zü  Ukrayrıa  SSR  və  baĢqaları  ilə  bərabərhüquqlu  hesab  edirik  və 



onlarla b irlikdə, onlarla bərabər yeni Ġttifaqa, yeni federasiyaya daxil oluruq"

85



Lenin in  lay ihəsi  əsasında  komissiya  sovet  respublikalarının   birləĢ məsi 

haqqında  yeni  qətnamə  hazırladı  və  RK(b)P  M K  plenu munun  mü zakirəsinə 

verdi.  1922-c i  il  oktyabrın  6-da  RK(b)P  MK  plenu mu  yeni  qətnaməni  d ire ktiv  

kimi  qəbul  etdi.  Qətnamədə  deyilird i:  "Ukrayrıa,  Belorusiya,  Zaqafqaziya 

respublikaları  federasiyası və RSFSR-in "Sovet Sosialist Respublikaları  Ġttifaqı"  

halında  birləĢ məsi  haqqında onların  arasında  müqavilə  bağlanması  zəruri  hesab 

edilsin,  bu  Ģərtlə  ki,  on lardan  hər  birinə  "Ġttifaqın"  tərkib indən  sərbəst  surətdə 

çıxmaq hüququ verilsin

86

. Ġttifaqın ali orqanı  RSFSR, Zaqafqaziya Federasiyası, 



Ukrayrıa  və  Belorusiya  MĠK-lərinin  onların   təmsil  etdikləri  əhaliyə  mütənasib 

sayda  nümayəndələrdən  ibarət  təĢkil  olunan  Mərkəzi  Ġcraiyyə  Komitəsidir". 

Ġttifaq MĠK-in icra orqanı Ġttifaq Xalq Ko missarlan Soveti o lmalı id i. 

RK(b)P MK p lenumu, bir tərəfdən hakim  millətçilik Ģovinizmini, digər 

tərəfdən  isə  P.  Q.  Mdivaninin  ZSFSR-in  qalmasın ın  məqsədəuyğun  olmaması 

barədə  bəyanatını  və  Zaqafqaziya  respublikalarından  hər  birinin  SSR  Ġttifaqına 

bilavasitə  girməsi  təklifini  pisləyərək  bu  respublikaların   Zaqafqaziya 

federasiyası  vasitəsilə  SSR  Ġttifaqına  daxil  olmasın ı  bəyəndi.  Qətnamə  əsasında 

qanun  hazırlamaq  və  Sovetlər  qurultayından  keçirmək  üçün  bütün  sovet 

respublikaları nümayəndələrinin iĢtirakı ilə ko missiya yaradıldı.  

RK(b)P  MK-nın  1922-c i  il  6  oktyabr  tarixli  plenu munun  qərarın ı 

Zaqafqaziya  partiya  təĢkilatları  1922-ci  il  oktyabnn  10-da  aldılar.  AK(b)P  M K 

Rəyasət Heyəti

87

 və Bakı Ko mitəsinin plenumu ertəsi gün həmin qərarı  müza kirə  



edib rəhbərlik üçün əsas götürdülər. 

1922-c i  il  oktyabrın  18-də  RK(b)P  MK  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsinin  

plenumu  oldu.  Plenu m  MK  Ko missiyasınm  üzvü  Q.K.Orconikid zenin  

məlu matın ı din ləyərək,  RK(b)P MK-nın qərarını qəti  icra üçün yekdilliklə qəbul 

etdi,  partiya  və  bitərəf  kütlələr  arasında  təĢviqat  kampaniyasına  baĢlamağı 

tapĢırdı. Plenum Zaqafqaziya Sovetlər qurultayının çağ ırılmasını da bəyəndi

88



1922-c i  il  oktyabrın  26-da  RK(b)P  Zaqafqa ziya  Ölkə   Ko mitəsinin  



"Sovet  Sosialist  Respublikaları  Ġttifaqın ın  yaradılması"  tezisləri  dərc  olundu. 

SSR  Ġttifaqın ın  yaradılması  partiya,  sovet,  həmkarlar  təĢkilatları  və  digər 

birləĢmiĢ  təĢkilatlar  tərəfindən  dəstəkləndi.  Respublikaların   Ġttifaqının  

yaradılması uğrunda keçirilən  kampaniya bu ideyanın Azərbaycanın qəzalarında 

zəh mətkcĢ kütlələri tərəfindən də bəyənildiyini göstərdi

89



Azərbaycan  partiya  təĢkilatı  A zərbaycan  SSR-in  Ġttifaqa  ZSFSR 

tərkib ində daxil olmasına tərəfdar çıxdı. AK(b)P-nin Ġkinci  konfransı (1922-ci  il 

noyabrın 

1-4-də) 


Zaqafqaziya 

federasiyasının 

saxlan ması 

və 


möhkəmləndirilməsini  və  Zaqafqaziya  respublikaların ın  vahid  bir  tam  kimi, 

150 

 

Zaqafqaziya  federasiyası  tərkibində  respublikalar  Ġttifaq ına  daxil  olmasının 



həyati  zərurət  olduğunu"  təsdiq  etdi

90

.  Zaqafqaziya  respublikalarının  vahid 



ZSFSR  tərkib ində  Ġttifaqa  daxil  olması  aĢağıdakı  amillərlə  Ģərtləndirilird i: 

birincisi,  diyarın  iqtisadi,  təsərrüfat  birliyi;  Ġkincisi,  Zaqafqaziya  xalqları 

arasında dostluğu möhkəmləndirməyin və onların arasındakı  milli etimadsızlığa 

birdəfəlik son qoymağın zəruriliy i. 

AK(b)  P  Ġkinc i  konfransının  qərarına  uyğun  olaraq,  "Sovet 

Respublikaları  Ġttifaqının  yaradılması  və  Zaqafqaziya  Sovetlər  qurultayın m 

çağırılması uğrunda kampaniya" baĢlandı

91

. Konfrans nümayəndələrin in iĢtirakı 



ilə  keçirilən  partiya,  həmkarlar  Ġttifaqları  təĢkilatlarının,  fəhlə  və  kəndlilərin  

ümu mi y ığıncaqları AK(b)P konfransının qərarını bəyəndilər

92



Beləliklə,  A zərbaycan  və  ümumən  Zaqafqaziya  əhalisin in  bütün 



təbəqələrinin  əksəriyyəti  tərəfindən  Sovet  Sosialist  Respublikalan  Ġttifaqı 

yaradılmasın ın  bəyənilməsi  və  buna  razılıq  ifadə  edilməsı,  Azərbaycan, 

Gü rcüstan və Ermən istan SSR-lərin vahid ZSFSR tərkib ində SSR Ġttifaqına  daxil 

olmasının dəstəklən məsi "ideyası həyata keçirilirdi.  

Azərbaycan,  Gürcüstan  və  Ermən istan  kommunist  və  ictimai 

təĢkilatların ın  Sovet  Sosialist  Respublikaları  Ġttifaq ının  yaradılması  və 

Zaqafqaziya  respublikalarının  vahid  ZSFSR  halında  ona  daxil  olması  qərarını 

dəstəkləməsinə baxmayaraq, P.Q.Md ivaninin qrupu ZSFSR-in  ləğv edilməsi və 

Zaqafqaziya respublikalarından hər birinin  müstəqil Ģəkildə SSR Ġttifaqına  daxil 

olması  mövqeyində  qalırdı.  Gü rcüstan  partiya  təĢkilatında  "qayda  yaratmaq" 

üçün  Moskvadan  Tiflisə  xüsusi  komissiyalar  gəlird i.  Mərkəzi  partiya 

hakimiyyətinin  müdaxiləsi  nəticəsində  partiya  qərarlarının  qatı  əleyhdarları 

vəzifələrdən  azad  edilərək,  Moskvaya  geri  çağırıld ılar.  Gü rcüstan  Kommun ist 

Partiyası  MK-nın  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsi  tərəfindən  təqdim  o lunmuĢ  yeni 

tərkib i təsdiq edild i. 

1922-c i  il  noyabrın  11-12-də  Tiflisdə  keçirilən  11  Zaqafqa ziya  partiya  

konfransı  Sovet  Sosialist  Respublikaları  Ġttifaqı  haqqınd a  məsələni  müzakirə 

etdi.  Orconikid ze  ö z  fikrini  müdafiə  edərək,  bildirdi  ki,  "Zaqafqaziya 

Federasiyasını yalnız burjua millətçiləri ayrı-ayrı respublikalara ayıra bilər"

93



II  Zaqafqaziya  partiya  konfransı  SSR  Ġttifaqının  yaradılmasını  bəyəndi 

və bildird i ki, " Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan respublikalar Ġttifaqına bir 

ümu mi  ailə  kimi,  Zaqafqaziya  federasiyası  vasitəsilə  daxil  olmalıdırlar"

94



Konfrans  vahid  ZSFSR-in  SSR  Ġttifaqına  da xil  o lmasının  ə leyhinə  çıxan 

ko mmunistlərin xəttini " millətçilik təmayülü" kimi pisləd i. 

Üç  respublikan ın  MĠK-lərinin  razılığ ı  ilə  II  Zaqafqaziya  partiya 

konfransı Zaqafqaziya Sovetlər qurultayının çağırılmasını qərara ald ı.  1922 -ci il 



151 

 

noyabrın  14-də  Azərbaycan,  Gü rcüstan  və  Ermənistanın  mərkəzi  icraiyyə 



ko mitələri qurultayı 1922-ci il dekabrın 22-də Bakıda keçirməyə razılaĢdılar

95



RK(b)P MK plenu munun komissiyası T. V. Stalinin sədrliy i ilə  1922-ci 

il  noyabrın  21-də  Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsinə,  Gürcüstan  və  Ermənistan 

ko mmunist  partiyaları  M K-larına  tapĢırdı  ki,  Zaqafqaziya  Sovetlərinin  

qurultayında  Zaqafqaziya  MĠK  və  onun  icraçı  orqanı  kimi  Zaqafqaziya  Xalq  

Ko missarları  Soveti  yaratmaq  ġəklində  Zaqafqaziya  federasiyasını  dövlət 

qaydasında  rəsmiləĢdirsinlər.  Maraqlıdır,  eyni  zamanda  qeyd  olunurdu  ki, 

"Naxçıvanın  vəziyyəti  müəyyən  edilsin"

96

.  Bu,  Mərkəzin  birbaĢa  göstəriĢi  idi. 



Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsi  buna  dərhal  öz  münasibətini  bild irdi,  onun 

ko missiyası noyabrın 27-də Konstitusiyanın mətnini hazırlamağ ı qərara ald ı

97



Üç  respublikanın  mərkəzi  icraiyyə  komitələri  qurultayın  aĢağıdakı 



gündəliyini  təsdiq  etdilər:  1)  Sovet  federasiyasının  vəziyyəti.  2)  Sovet  Sosialist 

Respublikaları  Ġttifaqı  haqqında;  3)  Ġttifaq  Sovetinin  hesabatı;  4)  Zaqafqaziya 

Federasiyasının Konstitusiyası 5) Sosialist respublikalarının Sovetlər qurultayına 

nümayəndələrin seçilməsi; 6) Zaqafqaziya MĠK-in seçilməsi; 7) Cari iĢlər

98



Seçkilərin  keçirilməsi  və  qurultayların  çağırılması  üçün  təĢkilat 



ko missiyası 

yaradıldı. 

Qurultaya 

nümayəndəliyin 

aĢağıdakı 

norması 


müəyyənləĢdirildi:  Bakı, Tiflis,  Yerevan, Batu m, Su xu m, Aleksandropol, Gəncə, 

Kutaisi və Potinin hər 3 min seçicisindən bir nümayəndə və digər yerlərin hər 15 

minindən bir nü mayəndə. 

Hər yerdə - bütün qəza, nahiyə, kənd sovetlər qurultaylarında, rayon və 

Ģəhər  sovetlərinin  plenu mlarında  nümayəndələrinə  tapĢırıq  verirdilər  ki, 

Zaqafqaziya  respublikalarının  birləĢməsin in  və  onların  ümu mi  SSR  Ġttifaqına 

daxil olmala rın ı hər vasitə ilə  dəstəklənilməsinə nail olsunlar

99



1922-c i il dekabrın 9-da 2-c i çağırıĢ Azərbaycan MĠK-in Ġkinc i sessiyası 

Zaqafqaziya  federasiyasının  vahid  sovet  respublika ları  Ġttifaq ına  daxil  olmasını 

bəyəndi  və  Azərbaycan MĠK-in  bu  istiqamətdə  gördüyü bütün  tədbirləri  təsdiq 

etdi


100

Zaqafqaziya  Sovetlərinin  birinci  qurultayı  1922-ci  il  dekabrın  10-da 



Bakıda  iĢə  baĢladı.  N.  N.Nərimanov  qurultayı  açaraq  demiĢdi:  "Bu  gün  biz 

azadlığa,  qardaĢlığa  və  əməy in  təntənəsinə  yol  açırıq,  daha  asan,  daha  düzgün 

yol açın"

101


Qurultayın  tərkib i  ço xmillətli  idi.  Onun  iĢtirakçıları  arasında 

azərbaycanlılar  175  nəfər,  gürcülər  160  nəfər,  ermən ilər  131  nəfər,  ruslar  63 

nəfər, yəhudilər 12 nəfər idi. 

N.Nərimanov  Zaqafqaziya  respublikaları  Ġttifaq  Sovetinin  fəaliyyəti 

haqqında  məru zə  etdi.  Quru ltay  Ġttifaq  Sovetinin  "Zaqafqaziya  federasiyasına 

daxil  olan  respublika ların  siyasi,  hərbi  və  təsrrüfat  birliy inin  əsaslarının  


152 

 

möhkəmləndirilməsinə yönəldilən həm  xarici, həm də  daxili siyasətini" bəyəndi. 



102

 

Qurultay Sovet Sosialist Respublikaları haqqında Q. K. Orconikid zenin  



məruzəsin i din lədi və qurultayın ko mmunist fraksiyasını təklif etdiyi qətnaməni 

qəbul etdi. Qətnamədə deyilird i: "Qurultay aĢağıdakı  əsaslarla belə bir  Ġttifaqın  

yaradılmasın ı vaxtı çatmıĢ və zəruri sayır: 

Sosialist  Respublikaları  Ġttifaq ını  aĢağıdakı  respublikalar  yaratmalıdır: 

RSFSR, Ukrayrıa,  Belorusiya və  Gürcüstan, Azərbaycan  və Ermən is tanın daxil 

olduqları Zaqafqaziya federasiyası. 

RSFSR, 

Ukrayrıa,  Belorusiya  respublikaları  və  Zaqafqaziya 



federasiyası "Sovet Sosialist Respublikaları Ġttifaqı" adı altında bir əsas dövlətdə 

birləĢirlər,  həm  də  bu  respublikaların  hər  birinin  Ġttifaqdan  sərbəst  Ģəkildə 

çıxmaq hüququ saxlan ılır"

103


Zaqafqaziya  sovetlər  qurultayı  bir  çox  cəhətdən  RSFSR  Konstitusiyası 

ilə  eyni  o lan  ZSFSR  Konstitusiyasını  qəbul  etdi,  150  üzvdən  və  namizəddən 

ibarət Zaqafqaziya Mərkəzi Ġcraiyyə Ko mitəsini (Zaqafqaziya MĠK) seçdi. O, on 

bir  ko missarlıqdan  ibarət  Zaqafqaziya  Xalq  Ko missarları  Soveti  seçməli  idi. 

Zaqafqaziya M ĠK 13 nəfərdən, o cü mlədən hər  respublikadan bir nəfər o lmaqla 

üç  sədri  -  S.A.Ağamalıoğlu,  M.Q.Sxakaya  və  S.S.A mbarsumyanı  seçdi.  Onlar 

MĠK-in  iclaslarında  növbə  ilə  sədrlik  edird ilər.  B.M.Talıblı  Zaqafqaziya  MĠK 

Rəyasət  Heyətinin  katibi  seçildi.  Zaqafqaziya  MĠK  1923-cü  il  yanvarında 

keçirilən  ilk  sessiyasında  ZSFSR  Xalq  Ko missarları  Sovetini  təĢkil  etdi. 

M.D.OraxelaĢvili  ZSFSR  XKS-nin  sədri,  M.D.Hüseynov  və  A.F.Myasnikov 

onun müavinləri təsdiq olundular. Zaqafqaziya höku məti quru ltayın qəbul etdiyi 

Konstitusiya əsasında iĢləməli idi. Ali Ġqtisadi ġura (AĠġ) da yaradıldı.  

Zaqafqaziya  sovetlər  qurultayı  X  Ümu mrusiya  qurultayına  və  SSRĠ 

sovetlərinin  birinci  qurultayına  həlledici  səslə  75  və  məĢvərətçi  səslə  11 

nümayəndə seçərək, onları "respublikalar  Ġttifaq ının təĢkili haqqında  müqaviləni 

imzalamaq hüququ verən" mandatlarla təmin etdi

104


Mürəkkəb,  ziddiyyətli  dövrün  çətinliklərinə  və  məĢəqqətlərinə 

baxmayaraq,  Zaqafqaziya  xalq ları  nümayəndələrinin  ilk  dəfə  belə  bir  izdiha mlı 

həmrəy lik foru muna toplan ması, vahid siyasi orqan seçməsi - təkcə bu faktın  özü  

bu qədim d iyarın ictimai-siyasi həyatında tarixi hadisə id i. 

1923-cü il yanvarın 10-da Ġttifaq Soveti vahid Zaqafqaziya pul n iĢanının 

dövriyyəyə  buraxılması  haqqında  dekret  verdi.  Vahid  pul  niĢanı  ZSFSR 

iqtisadiyyatını in kiĢaf etdirməyin mühü m vasitəsi olmalı idi.  

Öz  dövrü  üçün  ZSFSR  Zaqafqaziya  respublikalarının  SSR  Ġttifaqına 

birgə  daxil  o lmalarının  mü mkün  və  məqsədəuyğun  forması  id i.  RSFSR-dən 

fərqli  olaraq,  ZSFSR  mu xtariyyət  əsasında  deyil  bərabərhüquqlu  üç  müttəfiq 


153 

 

sovet  respublikasının  müqaviləsi  əsasında qurulmuĢdu.  Bununla  belə,  ZSSRFĠ -



nin  federativ  respublikaya  -  ZSFSR-ə  çevrilməsi  Zaqafqaziya  respublika ların ın  

suveren 


mənafelərini 

məhdudlaĢdırır, 

partiya 

təkhakimiyyətliliy inin  

saxlan masına  və  geniĢlənməsinə  imkan  yaradırd ı,  əslində,  "sosialist 

unitarizminin" bərqərar o lması yolunda atılan addımlardan biri id i.   



Azərbaycan SSR-in  ZS FSR  tərkibində SSR  Ġttifaqına  daxil  olması. 

SSRĠ  Konstitusiyasınm  qəbul  edilməsi.  ZSFSR,  Ukrayrıa  SSR  və  Belorusiya 

SSR  nümayəndələrinin  iĢtirakı  ilə  dekabrın  23-27-də  X  Ümu mrusiya  Sovetlər 

qurultayı keçirildi.  V.Ġ.Len in  xəstə olduğuna görə qurultayda iĢtirak edə bilməd i. 

SSR  Ġttifaqın ın  təĢkili  haqqında  məruzə  ilə  qurultayda  Ġ.V.Stalin  çıxıĢ  etdi. 

Məruzədə  vahid  Ġttifaq  dövlətinin  yaradılmasını  Ģərtləndirən  iqtisadi  və  siyasi 

səbəblər    səciyyələndirild i.    M.F.Frun ze    Ukrayrıa    SSR    adından  qurultayı 

salamladı. M.Q.Sxakaya,  Q.M.Musabəyov və S.L.Lu kaĢin (Srapionyan) ZSFSR 

adından  çıxıĢ  edərək  Ġttifaq  dövləti  yaradılmasının  zəruriliyin i  bir  daha  təsdiq 

etdilər. 

X Ümu mrusiya Sovetlər qurultayı SSRĠ-n in yaradılması haqqında qərar 

qəbul etdi. 

RSFSR,  USSR,  BSSR  və  ZSFSR-in  səlahiyyətli  nü mayəndə 

heyətlərinin  1922-ci  il  dekabrın  29-da  keçirilən  konfransı  qarĢıdakı  I 

Ümu mĠttifaq  Sovetlər  qurultayının  iĢ  qaydasını  mü zakirə  etdi.  Qərara  alınd ı  ki, 

Sovetlər  qurultayı  Ġttifaq  müqaviləsinin  yalnız  ilkin  variantını  qəbul  edəcək  və 

sonra onu müttəfıq respublikaların M ĠK-lərinin əlavə müzakirəsinə verəcəkd ir. 

1922-c i  il  dekabrın  30-da  səhər  Kre mldə  sovet  respublika larının  

səlahiyyətli nümayəndə heyətləri SSRĠ-nin yaradılması haqqında Bəyannamə və 

Müqavilə  imzalad ılar,  axĢam  isə  Böyük  teatrda  açılan  Birinci  Ümu mĠttifaq  

Sovetlər qurultayı yeni, ço xmillətli "sovet dövləti" - SSRĠ-n i təsis etdi. 

Qurultayda 2214 nü mayəndə (həlledici səslə 1673,  məĢvərətçi səslə 541 

nümayəndə)  iĢtirak  edird i.  Nü mayəndələrin  1721-i  RSFSR-dən,  364-ü  

Ukrayrıadan,  91-i  ZSFSR-dən  və  33-ü  BSSR-dən  idi.  Qurultay  nümayəndələri 

arasında  fəhlələr  44,4  faiz,  kəndlilər  26,8  faiz,  ziyalılar  28,8  faiz  təĢkil  ed ird i. 

Nü mayəndələrin  77  nəfəri  (3,8  faiz)  qadınlar  id i.  Qurultay  iĢtirakçıların ın  94,1 

faizi  ko mmun ist  partiyasının  üzvləri  və  üzvlüyə  namizədlərdən  ibarət  id i. 

Nü mayəndələr  arasında  188  nəfər  bitərəf  və  digər  partiyaların  5  ü zvü  (3-ü  

RSFSR-dən  və  2-si  ZSFSR-dən)  var  idi.  Be ləliklə,  böyük  çoxmillətli  ölkənin  

nümayəndəli ali qanunverici  ilk orqanı əslində "birpartiyalı sistemin" icra orq anı 

idi. 


SSR  Ġttifaqın ın  Birinci  Sovetlər qurultayını onun ən qoca nümayəndəsi 

P.G.Smidoviç  açdı.  V.Ġ.Lenin  qurultayın  fəxri  sədri,  M.Ġ.Kalinin  sədri  və  onun 

iclasların ın aparıcısı seçilmiĢdilər. 


154 

 

Ġ.V.Stalin  SSRĠ-n in  təĢkili  haqqında  məruzə  etdi,  Bəyannamən i  və 



Ġttifaq müqaviləsini bəyan etdi və nümayəndələri bunları qəbul etməyə çağırdı.  

Qurultayın  sənədlərində  SSRĠ-n in  təĢkilinin  zəruriliy ini  tələb  edən 

amillər  Ģərh  olunmuĢ,  SSR  Ġttifaqının  ali  orqanların ın  səlahiyyəti,  onların  

strukturu və seçilməsi qaydası, Ġttifaq və  respublika orqanları arasında qarĢılıqlı 

münasibətlərin  xarakteri  müəyyənləĢdirilmiĢ  və  vahid  sovet  vətəndaĢlığının  

müəyyən olunması vurğulan mıĢdı. 

SSRĠ-nin  Birinci  Sovetlər  qurultayı  Bəyannaməni  və  Ġttifaq  

müqaviləsini  əsasən  bəyəndi  və  res publika  M ĠK-lərinin  sessiyalarında 

bəyənildikdən sonra, SSRĠ M ĠK-in növbəti sessiyasında onları qəti Ģəkildə təsdiq 

etməyi  qərara  aldı.  Qurultay  371  üzv  və  138  namizəddən  ibarət  SSRT  Mərkəzi 

Ġcraiyyə Ko mitəsi seçdi. Onun tərkibinə Azərbaycan SSR-dən S.A.Ağamalıoğlu, 

R.Ə.A xundov,  S.M.Kirov,  Q.M.Musabəyov,  N.N.Nərimanov  və  baĢqaları 

seçilmiĢdilər. 

Ġttifaqda  birləĢ miĢ  respublikaların  sayına  görə,  V.Ġ.Len inin  təklifinə 

uyğun olaraq, SSR Ġttifaqı ali  icra orqanın ın dörd sədri seçildi. SSRĠ MĠK-in  ilk 

sessiyasında  M.Ġ.Kalinin,  Q.Ġ.Petrovski,  N.N.Nərimanov  və  A.Q.Çervyakov 

sədr, A.S.Yenukidze katib seçild ilər. 

Ölkənin,  o  cü mlədən  A zərbaycan  SSR-in  zəh mətkeĢləri  SSRĠ-nin  

təĢkilini razılıqla qarĢılad ılar. SSRĠ-n in Birinci Sovetlər qurultayının yekunlarına 

həsr olunmuĢ yığıncaqlar, mitinqlər keçirilirdi. 

SSRĠ-nin  təĢkilinə  dair  Ġttifaq  müqaviləsini  mü zakirə  etmək  üçün  

martın  16-da  S.A.Ağamalıoğlunun  sədrliyi  ilə  Azərbaycan  MĠK-in  fövqəladə 

sessiyası  çağırıldı.  Sessiya  müqavilənin  mətn ini  mü zakirə  edərək  yekdilliklə 

qətnamə qəbul etdi:  "Azərbaycan MĠK-in  II  fövqəladə sessiyası SSR Ġttifaqının  

təĢkili  haqqında  bəyannamənin  layihəsini,  RSFSR,  USSR,  ZSFSR  və  BSSR 

Sovetlər  qurultaylarının  seçdiyi  səlahiyyətli  nü mayəndə  heyətləri  tərəfindən 

imzalan mıĢ  Ġttifaq  müqaviləsin i  mü zakirə  edərək  qərara  almıĢdılar:  "Ġttifaqın  

təĢkili  haqqında  Bəyannamə,  habelə  müttəfiq  respublikaların  Müqaviləsi 

dəyiĢiklik olmadan təsdiq edilsin"

105


. Ġlk vaxtlar SSRĠ-yə RSFSR, USSR, ZSFSR 

və  BSSR  daxil  idi.  SSRĠ-nin  Birinci  Sovetlər  qurultayından  dərhal  sonra  Sovet 

Ġttifaq dövləti  Əsas  qanununun  iĢlənib  hazırlan masına  baĢlandı, RK(b)P MK -

nın və SSRĠ MĠK-in Konstitusiya komissiyaları yaradıldı.  1923-cü il aprelin  27-

də  SSRĠ  MĠK  Rəyasət  Heyəti  öz  ko missiyasının  iĢinin  yekunların ı  mü zakirə 

edərək,  bütün  müttəfiq  respublikaların  nü mayəndələrindən  ibarət  yeni  "geniĢ" 

Konstitusiya  komissiyası  yaratmağı  qərara  aldı.  1923-cü  il  iyunun  8-də 

ko missiyanın ilk iclası oldu, MĠK ko missiyasının təklif etdiyi Konstitusiya mətni 

qəbul  edildi.  Konstitusiyanın  layihəsi  bütün  respublikalara  göndərild i.  Həmin  

layihəni  mü zakirə  üçün  Azərbaycan  MĠK-ə  Zaqafqaziyaya  gəlmiĢ  SSRĠ  MĠK 



155 

 

sədrlərindən  biri  N.N.Nərimanov  təqdim  etmiĢdi.  Xüsusi  komissiya 



(S.A.Ağamalıoğlu, 

S.M.Əfəndiyev, 

Ġ.Vareykis, 

Ə.H.Qarayev 

və 

Q.M.Musaboyov  daxil  idilər)  layihəyə  dair  bəzi  təkliflər  və  düzəliĢlə r  verdi. 



1923-cü  il  iyunun  13-də  Azə rbaycan  MĠK-nın  II  sessiyası  bir  nəfə r  bitə rəf 

qalmaqla Konstitusiya layihəsini qəbul etdi

106



1923-cü  il  iyulun 6-da birinc i çağırıĢ SSRĠ MĠK-nın  II sessiyası SSRĠ-



nin  Əsas  Qanununun  (Konstitusiyasının)  hazırlan mas mı  baĢa  çatdırdı.  Sessiya 

qərara  aldı:  1)  SSR  Ġttifaqının  Konstitusiyası  təsdiq  edilsin  və o,  dərhal  qüvəyə 

minsin;  2)  Konstitusiyanın sessiya  tərəfindən  qəbul  olunmuĢ  mətni  qəti  Ģəkildə 

təsdiq edilmək üçün SSRĠ-n in II Sovetlər qurultayına təqdim o lunsun

107



SSR  Ġttifaqı  M ĠK-in  II  sessiyası  V.Ġ.Lenin  baĢda  olmaqla  SSR  Ġttifaq ı 



Xalq Ko missarları Sovetinin N. N.Nərimanov tərəfindən təklif olun muĢ tərkib ini 

təsdiq  etdi

108

.  Həmin  vaxtdan  Ümu mĠttifaq  Sovet  hökumətin in  fəaliyyəti 



baĢlandı.  Ümu mĠttifaq  xalq  ko missarlıqları,  Dövlət  Plan  Ko missiyası,  SSR 

Ġttifaqı Ali Məhkəməsi yarad ıld ı,  ƏMġ və  XBSĠ yenidən təĢkil ed ild i,  SSRĠ -nin  

və  müttəfiq  respublikalarının  məh kəmə  quruluĢunun  əsasları  təsdiq  olundu. 

Millətlər Sovetinin yaradılması ilə əlaqədar RSFSR Xalq Milli ĠĢlər  ko missarlığı 

ləğv  edildi.  Ġttifaq  höku məti  xarici  dövlətlərə  bild irdi  ki,  bütün  sovet 

respublikaların ın xarici əlaqələrin in aparılmasın ı ö z ü zərinə götürür. 

SSR  Ġttifaq ının  Yeni  Konstitusiyasını  müttəfiq  respublikaların  Sovetlər 

qurultayları da bəyəndi. 

1924-cü il yanvarın 26-da SSRĠ-n in II Sovetlər qurultayı aç ıld ı.  

1924-cü  il  yanvarın  31-də  qurultay  hökumət in  fəaliyyəti  haqqında 

məruzən i  din lədi.  Məruzə  ətrafında  mü zakirələrdə  Q.M .Musabəyov  da  çıxıĢ 

etdi


109

. Elə həmin gün SSR  Ġttifaq ının II  Sovetlər qurultayı  SSRĠ Konstitusiyası 

haqqında A.S.Yenukid zenin  məru zəsini din lədi və  SSRĠ  Konstitusiyasını təsdiq 

etdi.  Bununla  da  Sovet  Sosialist  Respublikaları  Ġttifaq ının  "qanunvericiliklə" 

formalaĢdırılması baĢa çatdı. 

N.N.Nərimanov yenidən ZSFSR-dən SSRĠ MĠK-in sədri seçild i. 

Yeni  Konstitusiyaya  əsasən,  MĠK  iki  hissədən  (palatadan)  -  Ġttifaq 

Sovetindən və Millətlər Sovetindən ibarət təĢkil edilird i.  Ġttifaq  Soveti (414 üzv  

və 220 namizəd) müttəfıq respublikaların əhalisin in sayına uyğun olaraq Sovetlər 

qurultayları  tərəfindən  seçilirdi.  Azərbaycan  SSR-dən  üzv  kimi  buraya 

M.D.Hüseynov,  S.M.Kirov,  M.Məmməd xanov,  L.Ġ.M irzoyan,  Q.M.Musabəyov, 

M.G.PleĢĢakov,  A.P.Serebrovski  və  b.  namizəd  kimi  isə  N.Tağıyev, 

V.D.Kasparov və digərləri da xil id ilə r.  Quru ltay respublikala rdan nümayəndəlik 

norması üzrə (hər  müttəfiq və mu xtar respublikadan 5 nümayəndə və hər mu xtar 

vilayətdən  1  nümayəndə)  seçilmiĢ  Millətlər  Sovetin in  tərkibini  təsdiq  etdi. 

Millətlər 

Sovetinə 

Azərbaycandan 

S.A.Ağamalıoğlu, 

R.Ə.A xundov, 



156 

 

D.X.Bünyadzadə,  Q.P.Cəbiyev,  Ə.H.Qarayev,  o  cümlədən  Dağlıq  Qarabağdan 



A.N.Karakozov, Naxçıvan MSSR-dən Y.Tah irov seçild ilər

110


1925-c i  ilin  martında  A zərbaycan  SSR-in  IV  Sovetlər  qurultayı  da  

Azərbaycan  SSR  və  ZSFSR  Konstitusiyalarına  dəyiĢikliklər  və  əlavələri 

mü zakirə etdi. 

1925-c i  il  ma rtın  əvvəllə rində  ZSFSR-in  paytaxt ında  -  Tiflisdə  SSRĠ 

MĠK-in  üçüncü  sessiyası  iĢləyirdi.  Sessiya  Zaqafqaziya  Respublikaların ın 

iqtisadi, siyasi və mədəni inkiĢafına dair qərarlar qəbul etdi.  

1925-c i  il  apre lin  10-da  açılan  11  Zaqafqa ziya  Sovetlər  qurultayında 

ZSFSR-in   Yeni  Konstitusiyası  təsdiq  olundu.  "Bakinskiy  raboçiy"  qəzetin in 

qurultaya  həsr  olunmuĢ  baĢ  məqaləsində  deyilirdi:  "BaĢlıca  məqsəd  - 

millətlərarası sülhün bərqərar olunması milli  maneələrin aradan qaldırılması, son 

dərəcə  rəngarəng  "Zaqafqaziya  beynəlmiləlçiliyinin"  əməkçi  kütlələrin in  vahid 

sovet  iĢi  ətrafında  daimi  iqtisadi  və  mədəni  quruculuq  ətrafında  sıx 

birləĢdirilməsi əldə edilmiĢdir"

111



SSRĠ-nin 



yaradılması 

zəh mətkeĢlərin 

mənafeyinə, 

mütərəqqi 

qüvvələrin,  keçmiĢ  çar  imperiyasının  xalqları  arasında  milli  sülh  və  etimad 

yaratmaq,  onların  ənənəvi  iqtisadi  və  mədəni  əlaqələrini  inkiĢaf  etdirmək 

səylərinə  cavab  verməli  idi.  Siyasi  əhəmiyyətinə  və  sosial-iqtisadi  nəticələrinə 

görə  SSRĠ-nin  mühü m  tarixi  rolu  oldu.  SSRĠ  Ümu mdünya  tarixinin  müəyyən 

dövründə fövqəldövlətlərdən birinə çevrilərək, dünya birliy inin  inkiĢafı gediĢinə 

güclü bəĢəriyyətdə bir-birinə qarĢı qüvvələrin  müvazinətinə  xey li dərəcədə təsir 

göstərirdi. 

La kin  sosialist  ideyalarının  deformasiyaya  uğraması,  Ko mmunist 

partiyasının  milli siyasətinin elan etdiy i əsil prinsiplərdən və  məqsədlərdən geri 

çəkilməsi,  hakim  millətçilik  Ģovinizminin,  imperiya  mey illərinin  güclən məsi  bu 

qüdrətli  dövləti  süquta  gətirib  çıxard ı,  o,  on  yeni  tarixin   çətin  sınağına  tab 

gətirmədi. 

SSR  Ġttifaqı,  əsil  mənada,  nə  federasiya  idi,  nə  də  dövlət.  Çünki  hər 

hansı  bir  dövlət,  həqiqətən,  öz  milli  kökündən  bəhrələnir,  təĢəkkü l  edir,  ona 

söykənir.  "Sovet  dövləti"  isə  "beynəlmiləl  b irləĢmə"  prinsipinə  əsaslanan, 

Ģiddətli dərəcədə bürokratik-amiranə  idarə  rejiminə  istinad edən "unitar" səpkili 

qurum id i.  Hər respublikan ın "federasiyadan könüllü çıxması" hüququ da formal 

xarakter daĢıyırd ı, əslində fiksiya idi. 

Ġttifaq  Konstitusiyasının  üçüncü  maddəsində  elan  olunurdu  ki,  "hər 

ayrıca  müttəfiq respublika öz dövlət hakimiyyətini  müstəqil həyata keçirir". SSR 

Ġttifaqı  müttəfiq  respublikaların  suveren  hüquqlarını  müdafiə  edir.  On  

doqquzuncu maddəsində isə elan olunurdu ki, "Ġttifaq MĠK -in bütün dekret, qərar 

və  sərəncamları  SSR  Ġttifaq ının  bütün  ərazisində  mütləq  və  bilavasitə  icra 


157 

 

olunmalıd ır".  Demək,  əslində  SSR  Ġttifaqı  unitar  dövlət  id i.  Zahiri  federativ  



quruluĢ  pərdəsi  altında  Kommun ist  partiyasının  tamamilə  sərəncamında  olan 

"ÜMĠK-in tam hakim d iktaturası" gizlən miĢdir. 

"BolĢevik  milli  siyasətinin"  kölgəli  cəhətləri  sosializm  quruculuğunun 

"Stalin  praktikasında"  sosializm  ideyalarının  özünün  deformasiyaya  uğraması 

prosesində üzə çıxdı.  Stalin və onun həmfikirləri " mu xtariyyətləĢdirmə ideyasını 

1922-c i  ildə  həyata  keçirə  bilməsələr    də,  o,  "incə"  Ģəkildə  "SSRĠ"  adı  altında, 

əslində,  tədricən  həyata  keçirild i.  Bu  baxımdan  V.Ġ.Len inin  1922 -ci  il  dekab rın  

30-da  dediyi  sözlər  diqqətəlayiqdir:  "Mən,  gərək  ki,  rəs mən  sovet  sosialist 

respublikaları  Ġttifaq ının  məsələsi  deyilən  məlu m  mu xtariyyətləĢdirmə 

məsələsinə  kifayət  qədər  ciddi  və  kifayət  qədər  kəskin  qarıĢ madığ ıma  görə, 

zənnimcə,  Rusiya  fəhlələri  qarĢısında  olduqca  müqəssirəm...  Ço x  təbiidir  ki, 

özü müzə  bəraət  qazandırdığ ımız  "Ġttifaqdan  çıxmaq  azadlığı"  boĢ  bir  kağız 

olaraq  qalır  ki,  bu  da  rus  olmayan  xalqlarə  tip ik  rus  bürokratı  olan  əsil  rus 

adamının-  velikorus  Ģovinistin,  əslində  əclaf  və  təcavüzkarın  hücumundan 

qoruya bilməz"

112


Sovet  milli  dövlət  quruculuğuna  Stalin in  münasibəti  sonralar  Sovet 

Ġttifaqında  milli  münasibətləri  ço x  ağır  deformasiyaya  uğratdı.  "Stalinsayağı 

totalitar  dövlət  sistemi"  millətlərin  hüquq  bərabərliyini,  onların  suverenliyini 

heçə  endirdi.  Əslində  SSR  Ġttifaqı  sovet  milli  respublikaların ın  azad   in kiĢafını 

təmin  etməli  o lan  bərabərhüquqlu  dövlət  vahidlərin in  Ġttifaq ına  çevrilməd i. 

Stalin in  "sovet  milli  dövlətçilik"  sxemi  addımbaaddım  müttəfiq  respublikaların  

müstəqilliy inin  ləğvinə,  mərkəzləĢdirilmiĢ  unitar  bürokratik  amirlik  dövlətinin  

bərqərar olmasına doğru aparır, Mərkəz ilə res publikalar arasında təhlükəli siyasi 

mey illər yaranırdı ki, bu da son nəticədə Ġttifaqın dağılmasına səbəb oldu. 

 


Yüklə 5,21 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin