AZƏrba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu


§ 3. AZƏRBAYCAN SSR TƏRKĠBĠNDƏ NAXÇIVAN MUXTAR



Yüklə 5,21 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/37
tarix26.02.2017
ölçüsü5,21 Mb.
#9665
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   37
§ 3. AZƏRBAYCAN SSR TƏRKĠBĠNDƏ NAXÇIVAN MUXTAR 

SOVET SOSĠALĠS T RESPUBLĠKAS ININ YARADILMAS I VƏ 

DAĞLIQ QARABAĞ MUXTAR VĠLAYƏTĠNĠN TƏġ KĠLĠ 

 

Azərbaycan  SSR-yə  keçmiĢdən  ağır  milli  problem  -  Zaqafqaziyada 



müstəqil  milli  liberal-burjua  dövlətlərinin  mövcudluğu  dövründə  xüsusilə 

kəskin ləĢmiĢ  ərazi  mübahisələri  irs  qalmıĢdı.  Azərbaycan  Respublikası  üçün bu 

mübahisələri  həll  etməyin  mü xtəlif  mərhələləri  olmuĢdu:  1918-1920-ci  illərdə 

ADR  vaxtında;  1920-ci  ilin  aprel-noyabr  -  Azərbaycan  SSR-in  elan  olunduğu 

gündən  Ermən istanda sovet  hakimiyyəti  qurulanadək;  1920 -ci  ilin  noyabrından 

1921-c i ilin fevralınadək, yəni  Gü rcüstanda sovet hakimiyyəti qurulana qədər və 

nəhayət,  ZSFSR-in  təĢkilinə  və  onun  SSR  Ġttifaqına  daxil  olmasına  qədər 

"müstəqil"  Zaqafqaziya  Sovet  respublikalarının  fəaliyyət  göstərdiyi  dövr.  Bu 



158 

 

mərhələlərdən  hər  birinin  öz  xüsusiyyəti,  meydana  çıxan  milli  problemləri  həll 



etməyin cürbəcür incəlikləri var idi. 

Bu  problemlərin  in kiĢafı  və  həllində  regionda  ilk  növbədə  özünün 

hakim millətçilik niyyətlərini ardıcıl güdən Rusiya mühüm rol oynayırdı.  

Bütünlükdə  regionda  ərazi  mübahisələrinin  meydana  çıxması  və 

bunların həlli yollarının axtarıĢı o lduqca  mü xtəlif siyasi gerçəklik Ģəraitində baĢ 

verird i.  Bu  qarmaqarıĢıq lıq larda  cürbəcür  ictimai,  sinfi  qüvvələrin  və 

cərəyanların mənafeləri çulğaĢırdı. 

Həmin  illərdə  Azərbaycan  ilə  Ermən istan  arasında  mübahisəli  ərazilər 

kimi əsasən Naxçıvan, Zəngəzur və Dağlıq Qarabağın adları çəkilirdi.  Bu "ərazi 

mübahisələri" əslində təkcə Rusiya və Qafqazın deyil, habelə  Qərb dövlətlərinin  

də güclü iri siyasi qüvvələri arasında diplo matik hərrac  mövzusu olmuĢdu və bu 

qüvvələrdən  hər  biri  öz  mənafeyini  güdürdü.  Naxçıvan,  Zən gəzur,  Dağ lıq  

Qarabağ  imperialist  tamahları  meydanına  çevrilmiĢdi.  Konkret  tarixi  məqamda 

regionun  bu  və  ya  baĢqa  respublikasında,  xüsusən  Azərbaycanda  və 

Ermənistanda  mövcud  olan  rejimdən  asılı  o laraq,  qüvvələrin  nisbəti,  maraqları 

və təcavüzkar, bunlara  müvafiq surətdə həm də  mübahisə aparan tərəflərdən bu 

və ya digərinin dəstəklən məsi, tərəfkeĢliy i dəyiĢird i.  

DaĢnaklar  ö zlərinin  təcavüzkar  antiAzərbaycan  fəaliyyəti  ilə 

Azərbaycan  ətrafında  dözülməz  dərəcədə  ağır  mühit  yaratmıĢdılar.  Onlar  əhali 

arasında  fitnəkar  Ģayiələr  yay mıĢdılar  ki,  guya  Azərbaycanın  müsəlman ları, 

panislamistləri  Ermənistanın  ərazisini  iĢğal  etmək  və  Türkiyə  ilə  birləĢmək 

istəyirlər.  Ermənistanda  Sovet  hakimiyyətinin  elan  edilməsi  haqqında 

Ermənistan inqilab ko mitəsinin teleqramı Bakıya çatan kimi, 1920-ci  il noyabrın 

30-da 


AK(b)P  MK  Siyasi  və  TəĢkilat  bürolarının  birləĢmiĢ  iclası 

(N.N.Nərimanov, Q.N.Kaminski,  Y.D.Stasova, Q.K.Orconikid ze, M.B.Qasımov, 

Ə.H.Qarayev,  Sarkis  (S.A.Danielyan),  M.D.Hüseynov  A.P.Serebrovski  iĢtirak 

edirdilər)  qərara  ald ı:  "a)...  Sovet  və  inqilab  Ko mitəsi  adından  Ermənistan 

hökumətinə bəyannamə ilə  müraciət edilsin; b) Təbrik göndərilsin. Bildirilsin ki, 

Sovet  Azərbaycanı  ilə  Sovet  Ermən istanı  arasında  heç  bir  sərhəd  yoxdur". 

Qərərarda  Zəngəzur,  Qarabağın  dağlıq  hissəsi  haqqında  məsələyə  də 

toxunulmuĢ, habelə qeyd edilmiĢdi  ki, Sovet Azərbaycanı  Sovet Ermənistanı ilə 

"qırılmaz  hərbi  və  təsərrüfat  Ġttifaqı"  bağlamağa  hazırdır.  Bəyannaməni  elan  

etmək N.N.Nərimanova tapĢınlmıĢdı

113



Qərarda  da,  N.N.Nərimanovun  çıxıĢmda  da,  1920-ci  il  dekabrın  1-də 



Bakı  Sovetinin  iclasında  onun  elan  etdiyi  bəyannamədə  də  Naxçıvan  haqqında 

məsələ qald ırılmamıĢdı.  Lakin ertəsi gün qəzetlərdə dərc olunmuĢ bəyannaməyə 

aĢağıdakı fikir əlavə edilmiĢdi: "Zəngəzur və Naxçıvan qəzalarının əra zisi  Sovet 

Ermənistanın  ayrılmaz  h issəsidir"(!).  ġübhə  yoxdur  ki,  N.N.Nərimanovun 



159 

 

rəyinin  əleyhinə  olaraq,  bu  sözlər,  ola  bilsin  diplo matik  mü lahizələrə  görə, 



Q.K.Orconikid ze,  S.M .Kirov  və  onların  həmfikirləri  tərəfindən  ona  daxil 

edilmiĢdi. 

Lakin  N.N.Nərimanovun  və onun  yaxın  silahdaĢların ın  cəsarətli  təkidi 

və  prinsipiallığ ı  sayəsində,  ermən ilərin  Q.K.Orconikid zenin  və  onun  dəstəsinin 

xeyir-duası ilə Na xçıvanı  Ermənistana birləĢdirmə k cəhdi baĢ tutmadı. 1920 -ci  il 

dekabrın  2-də  Aleksandropolda  (Gü mrüdə)  Ermənistanın  daĢnak  hökuməti  ilə 

Türkiyə  arasında  imzalan mıĢ  müqaviləyə  əsasən  sonradan  Naxçıvan,  ġərur  və 

ġahtaxtıda  səsvermə  yolu  ilə  xüsusi  idarəçilik  yaradılmalı  idi  və  Ermənistan 

onun  iĢinə  qarıĢmamağı  öhdəsinə  götürürdü

114


.  Həmin  müqaviləyə  əsasən,  türk 

generalı  Veysəl bəy özünü müvəqqəti fövqəladə komissar elan etdi, öz dəstələri 

ilə NoraĢen də daxil o lmaqla Ermənistanla sərhəd məntəqələrini tutdu. 

1920-c i  il  dekabrın  28-də  Ermənistan  SSR  Hərb i  Ġnqilab  Ko mitəsi 

bəyannamə  ilə  çıxıĢ  edərək,  Naxçıvan  əhalisinə  öz  müqəddəratını  azad  surətdə 

təyin etmək hüququ verildiyin i b ild irdi. 

DaĢnak avantüristlərinin yuvasına çevrilmiĢ, onların silah lı dəstələrinin  

və qaçqınların - "Türkiyə ermənilərin in" cəmləĢdiyi Zəngəzur ərazisi ətrafında o 

zaman yaranmıĢ son dorəcə mürəkkəb siyasi Ģəraitdə Azərbaycan öz torpaqlarını 

bütünlüklə  əldə  saxlaya  bilməd i,  Zəngəzu r  qəzasının  qərb  h issəsi  qondarma 

"Ermən istanın" əlinə keçd i. 

Naxçıvan  MSS R-in  yaradılması.  Azərbaycanda  sovet hakimiyyətinin  

qələbəsindən  sonra  da,  daĢnak  silahlı  qüvvələrin in  təcavüzkar  hərəkətləri 

nəticəsində  Naxçıvan  diyarında  gərginlik  hələ  də  davam  ed irdi.  RSFSR 

hökumətin in  daĢnak  hökuməti  ilə  danıĢıq lar  vasitəsilə  münaqiĢəni  həll  etmək 

cəhdi  baĢ  tutmadı.  1920-ci  ilin  iyulunda  Naxçıvan,  Culfa  və  Ordubad  əhalisi 

N.N.Nərimanova  və  Q.K.Orconikid zeyə  məktubla  müraciət  etdi.  Məktubda 

deyilirdi; " Yerli əhali öz qüvvəsi ilə daĢnaklardan müdafiə olunur, Qızıl ordunun 

kö məyi ilə bizim d iyarı azad etməyi və Azərbaycanla birləĢdirməyi təmin etməyi 

təvəqqə  edirik"

115


.  1920-c i  il  iyulun  28-də  AK(b)P  MK  Siyasi  Bürosu 

Naxçıvandakı  vəziyyəti  mü zakirə  edərək,  Azərbaycan  Ġnqilab  Ko mitəsinə 

tapĢırdı  ki,  Naxçıvan  məsələsini prinsipial Ģəkildə aydınlaĢdırsın.  Ermənistan ilə 

Azərbaycan  arasında  sərhədləri  müəyyənləĢdirsin  və  Naxçıv an  diyarında  sovet 

hakimiyyəti  qurulmasına  kö mək  göstərilməsi  haqqında  XI  Qızıl  ordunun  Hərbi 

inqilab ġurası ilə danıĢıqlar aparsın"

116



XI  Qızıl  ordu  hissələrinə  Naxçıvan  ərazisini  erməni-daĢnak 



iĢğalçılarından  təmizləmək  əmri  verildi.  XI  Qızıl  ordunun  1-ci  Qafqaz  po lku  

Go rus,  ġahbuz  və  Cəhridən  keçərək,  1920-ci  il  iyulun  28-də  axĢamüstü 

Naxçıvan  Ģəhərinə  daxil  oldu.  Beləliklə,  Naxçıvan  diyarında  da  sovet 

hakimiyyəti  quruldu.  Naxçıvan  Sovet  Sosialist  Respublikası  elan  edildi  və 



160 

 

respublikanın  ali  hakimiyyət  orqanı  -  Naxçıvan  Ġnqilab  Ko mitəsi  (M.BəktaĢov, 



A.Kazımov,  F.Mahmudbəyov,  Q.Babayev  və  b.  daxil  id i)  yaradıldı.  Avqustun 

10-da Na xçıvan Ġnqilab Ko mitəsi Azə rbaycan SSR Xa lq Ko missarları Sovetinin  

sədri    N.N.Nərimanova  məktub    göndərdi.    Məktubda    deyilird i:  "Naxçıvan 

camaatın ın  ço x  böyük  əksəriyyətinin  qərarı  ilə  Naxçıvan  diyarı  ö zünü 

Azərbaycan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsi hesab etmiĢdir"

117


. Naxçıvan  inqilab  

ko mitəsi  ilk  dəyiĢikliklər  həyata  keçirdi:  sənaye  müəssisələri  və  mədənlər,  bəy -

xan  torpaqları  milliləĢdirildi.  Yerlərdə  inqilab  ko mitələri  təĢkil  ed ilir,  rayon  və 

kənd yoxsul ko mitələri yarad ılırdı. 

1921-c i  il  yanvarın  12-də  AK(b)P  MK-n ın  Siyasi  və  TəĢkilat  bürosıı 

B.A.ġahtaxtınskin i  HĠġ-in  mandatı  ilə  Naxçıvana  ko missarı  göndərməy i  qərara 

aldı.  1921-ci  ilin  əvvəlində  Naxçıvan  respublikasında  onun  Azərbaycan  SSR 

tərkib inə  daxil  olması  barədə  rəy  sorğusu  keçirildi.  Rəy  sorğusu  nəticəsində 

respublika  əhalisinin  90  faizi  Naxçıvan  diyarının  A zərbaycan  SSR  tərkib ində 

qalmasına tərəfdar çıxd ım. 

Naxçıvan  diyarı  o  zaman  böyük  çətinliklər  içində,  daĢnak  hissələrinin  

və  Ġranın  Ģimal  əyalətində  fəaliyyət  göstərən  əksinqilabi  qüvvələrin  əhatəsində 

qalmıĢdı. Bu qüvvələr Naxçıvanda sovet hakimiyyətini devirməyə dəfələrlə cəhd 

göstərdilər.  Lakin  1921-ci  il  martın  16-da  RSFSR  ilə  Türkiyə  arasında 

imzalan mıĢ  dostluq  müqaviləsi  sayəsində,  imperialistlər  tərəfındən  dəstəklənən 

erməni  daĢnaklarının  fitnələrinə  son  qoyuldu.  Bu  müqavilənin  üçüncü  bəndinə 

əsasən  Naxçıvan  vilayəti  "Azərbaycanın  qəyyumluğu  (protektoratı)  altında 

mu xtar  ərazi  o lurdu,  bir  Ģərtlə  ki,  Azərbaycan  bu  qəyyumluğu  üçüncü  dövlətə 

güzəĢtə  getməyəcəkdir"

119


.  V.Ġ.Len in  1921-ci  il  aprelin  9-da  Türkiyə  ilə  sülh 

saziĢindən  danıĢarkən  demiĢdi  ki,  bu,  "bizi  Qafqazdakı  daimi  müharibələrdən 

xilas edir"

120


. Lakin bu sözlər özünü doğrult madı!  

Azərbaycanın  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olan  Naxçıvan  diyarın ın  "milli 

sovet  dövlət  quruluĢu"  onun  coğrafı  və  geosiyasi  mövqeyi  ilə  əlaqədar  tarixən  

yaranmıĢ  millətlərarası,  həmçinin   ərazi  münasibətləri  ilə  müəyyən  edilird i. 

Diyarın əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarət id i. 1917-c i il Qafqa z təqviminin  

və  "1920-ci  il  üçün  Azərbaycan  Respublikasın ın  ünvan-təqvimi"nin  

məlu matlarına  görə,  "Naxçıvan  quberniyasının  əhalisi  212459  nəfər  idi,  bunun 

129586  nəfəri  və  ya  61  faizi  azərbaycanlılar  və  80530  nəfəri,  yaxud  38  faizi 

ermənilər  idi. 1925-ci ildə Naxçıvan respublikasın m  kənd əhalisin in 82,3 faizini 

azərbaycanlılar təĢkil edirdi

121



Sovet  hakimiyyəti  Naxçıvan  diyarında  milli  sülh  yaranmasının  



baĢlanğıcını  qoydu.  Naxçıvan  Ġnqilab  Ko mitəsi  1920-ci  il  iyulun  29-da  əhaliyə 

müraciətində  bildirirdi  ki,  o,  xalqların  hüquq  bərabərliyinə,  dostluq  və 

qardaĢlığına əsaslanan ardıcıl milli siyasət yeridəcək

122




161 

 

Naxçıvan  diyarın ın  Azərbaycan  SSR  ilə  sıx  iqtisadi,  mədəni  və  siyasi 



əlaqələrini  bərpa  və  inkiĢaf  etdirmək  üçün  əlveriĢli  Ģərait  yaran mıĢdı. 

Azərbaycan  SSR-in  partiya,  sovet  və  təsərrüfat  orqanları  Naxçıvan 

Respublikasının əhalisinə yeni həyat quruculuğunda hərtərəfli kö mək göstərirdi.  

RK(b)P  MK-nın 

Qafqaz  bürosu  və  AK(b)P  MK  Naxçıvan  

Respublikasında partiya, sovet və təsərrüfat quruculuğu məsələ ləri  ilə  bilavasitə 

məĢğul  olurdular.  Məsələn,  1921-ci  il  aprelin  13-də  AK(b)P  MK-nın  Siyasi  və 

TəĢkilat  büroları  vəziyyəti  yerində  aydınlaĢdırmaq  üçün  Naxçıvana  komissiya 

göndərməyi  qərara  aldı

123


.  Elə  həmin  va xt  RK(b)P  MK-nın  Qafqa z  bürosu 

AK(b)P M K-ya  məktub göndərərək Na xç ıvanda partiya və sovet iĢinin vəziyyəti 

barədə  təcili  məlu mat  verməyi  təklif  edird i

124


.  Payızda  Qafqaz  bürosu  diyarın 

kənd təsərrüfatının bərpası üçün Naxçıvana 20  min  manat qızıl pul ayırmağı, 10 

vaqon taxıl yollamağı qərara aldı

125


1921-c i ilin oktyabrında Azərbaycan MĠK-in Rəyasət Heyəti Na xçıvana  

təcrübəli iĢçilərdən ibarət qrup göndərmək haqqında sərəncam verdi.  

1921-c i  il  dekabrın  22-də  AK(b)P  MK-nın  Siyasi  və  TəĢkilat  bürosu 

Naxçıvan ölkə partiya ko mitəsinin quruluĢu məsələlərini  mü zakirə edərək qərara 

aldı  ki,  ölkə  ko mitəsi  Ģtatlarına  görə  AK(b)P-nin  qəza  ko mitəsinin  Ģöbələrinə, 

qəza  partiya  komitələrinin  strukturu  isə  AK(b)P-n in  nahiyə  komitələrinin  

strukturuna  uyğun  gəlməlidir.  AK(b)P-nin  qurultaylarında  Naxçıvan  partiya 

təĢkilatın ın  Azərbaycanın  qəza  partiya  təĢkilatları  ilə  eyni  hüquqda 

nümayəndəliyi var idi

126



1921-c i  ilin  sonunda  Naxç ıvan  respublikasında  sovetlərə  seçkilə r 



keçirildi.  1922-ci  il  yanvarın  25-də  Naxçıvan  SSR-in  Birinci  Sovetlər  qurultayı 

oldu. Qurultay diyarda sovet və təsərrüfat quruculuğuna, mədəni quruculuğa dair 

mühü m  qərarlar  qəbul  etdi.  Naxçıvan  Ġnqilab  Ko mitəsi  ləğv  olundu,  Naxçıvan 

Ġcraiyyə Ko mitəsi və Naxçıvan SSR Xalq Ko missarları Soveti yaradıldı. 

1922-c i il may ın 22-də A K(b)P M K-nın Rəyasət Heyəti Na xç ıvan diyarı 

haqqında  Əsasnamənin  və  Naxçıvan  SSR  Konstitusiyasının  Azərbaycan  MĠK 

tərəfindən təqdim o lunmuĢ layihələrini  mü zakirə etdi. Naxçıvan diyarı haqqında 

Əsasnamədə  deyilird i:  "Naxçıvan  diyarı  ASSR-in  qəyyumluğu  altında  mu xtar 

respublika elan ed ilərək Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası ad landırılsın"

127


Əsasnamədə  göstərilirdi  ki,  Naxçıvan  diyarının  dövlət  hakimiyyəti  A zərbaycan 

SSR Konstitusiyasına uyğun olaraq təĢkil edilir.  

Naxçıvan  SSR  Konstitusiyasının  layihəsində  deyilirdi:  "NSSR, 

dinindən,  irqindən  və  milli  mənsubiyyətindən  asılı  olmayaraq  vətəndaĢların 

bərabər  hüquqlara  malik  olmaların ı  təsdiq  edərək,  bu  zəmində  hər  hansı 

imtiyazların  və  ya  üstünlüklərin  müəyyən  olunmasının,  ya xud  bunlara  yol 

verilməsinin,  eləcə  də  milli  azlıqlara  qarĢı  hər  cür  zü lmun  və  va  onların  hüquq 



162 

 

bərabərliy inin  məhdudlaĢdırılmasının  respublikanın  əsas  qanununa  zidd 



olduğunu elan edir.‖

128


 

AK(b)P MK-nın Rəyasət Heyəti bu layihələri  mü za kirə edib onların s on 

variantını  tamamlamağı  qərara  aldı  və  yenidən  mü zakirə  edərək  Naxçıvan 

diyarının  mu xtariyyəti haqqında məsələni RK(b)P  M K-n m  mü zakirəsinə  verdi.   

1922-c i    ilin    noyabrında  V.Ġ.Leninin  sədrliyi  ilə  RK(b)P  M K  Siyasi  Bürosu 

Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  yaradılmasın ın  zəruriliyi  haqqında  qərar  qəbul 

etdi

129


Zaqafqaziya  sovetlərinin  b irinci  qurultayı  (1922-ci  il,  12  dekabr) 

özünün  xüsusi  qərarında  göstərmiĢdi:  "Naxçıvan  Respublikası  A zərbaycanın 

mu xtar vahid hüququnda ayrılmaz və tərkib hissəsi hesab edilsin"

130



1923-cü  il  yanvarın  18-də  RK(b)P  Zaqafqa ziya  Ölkə   Ko mitəsinin  



Rəyasət  Heyəti  Zaqafqaziya  sovetləri  birinci  qurultayın ın  qərarı  əsasında 

"Naxçıvanı  Mu xtar  Respublikaya  çevirməyi:  Naxçıvan  Xalq  Ko missarları 

Sovetini və Naxçıvan MĠK-i Naxçıvan diyarın ın Ġcraiyyə Ko mitəsinə çevirməyi"  

təklif etdi

131



1923-cü  il  yanvarın  21-də  A K(b)P  Mərkə zi  Ko mitəsi  hə min  qərarı 



mü zakirə edərək  Naxçıvan MĠK və  XKS-nin  ləğv olun ması və  Naxçıvan diyarı 

Ġcraiyyə  Ko mitəsinin  yaradılmasını  qərarlaĢdırdı.  Naxçıvan  Diyar  Ko mitəsi 

AK(b)P  Naxçıvan  Diyar  Ko mitəsi  adlandırıld ı

132


.  Ertəsi  gün  AK(b)P  MK-nın  

Rəyasət  Heyəti  bu  məsələ  ilə  əlaqədar  Diyar  partiya  konfransı  çağırmağı  və 

məsələni  Naxçıvan  diyarı  sovetlər  qurultayında  müzakirə  edib  bəyannamə 

hazırlamağı tapĢırdı. 

Naxçıvan  SSR-in  Naxçıvan  diyarına  çevrilməsi  və  onun  mu xtar  vahid  

hüququnda  Azərbaycan  SSR  tərkibinə  daxil  o lması  bölgənin  əhalisi  tərəfindən 

bəyənildi.  1923-cü  il  fevralın  27-də  III  Ümu mnaxçıvan  Sovetlər  qurultayı 

bəyannamə  verdi:  "Hesab  edərik  ki,  h izim  möhkəmlən məyimiz  -  fəh lə  və 

kəndlilərin  hakimiyyətinin  möhkəmlən məsi  yalnız  ü mu mi  birgə  iĢimizlə,  Sovet 

Azərbaycanı  ilə  çiyin-çiyinə  iĢləməklə  mü mkündür,  Sovet  Azərbaycanının 

ayrılmaz  mu xtar  hissəsi  kimi  onun  tərkibinə  daxil  olmağımızı  zəruri  sayırıq". 

Qurultay qərara aldı:  "Bütün Naxçıvan diyarı özünün bütün aparatları ilə  mu xtar 

diyar hüququnda Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil olsun"

132a


1923-cü il iyunun 16-da A zərbaycan MĠK-in üçüncü sessiyası Na xç ıvan 

diyarının  Azərbaycan  SSR-in  mu xtar  hissəsi  kimi  onun  tərkibinə  daxil  olması 

haqqında Naxçıvan Sovetlər qurultayının vəsatətini təsdiq etdi. Azərbaycan MĠK 

Rəyasət  Heyətinə  tapĢırıld ı  ki,  Naxçıvan  diyarının  mədəni-iqtisadi  dirçəliĢinə 

xüsusi diqqət yetirilsin, abadlıq iĢləri haqqında məsələ ön plana çəkilsin"

133



1923-cü  il  dekabrın  11-də  AK(b)P  MK  Rəyasət  Heyəti  Na xçıvan  



diyarının  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasına  çevrilməsi  məsələsini  müzakirə 

163 

 

edərək,  A zərbaycan  MĠK-ə  təklif  etdi  ki,  Naxçıvan  Mu xtar  Respublikasının  



yaradılması barədə məsələni Zaqafqaziya MĠK qarĢısında qaldırsın

134


1923-cü  il  dekabrın  31-də  Azə rbaycan  SSR  MĠK  Na xç ıvan  diyarının  

Azərbaycan  SSR  tərkib ində  Naxçıvan  MSSR-ə  çevrilməsi  haqqında  qəti  qərar 

qəbul etdi və Zaqafqaziya MĠK-dən bu qərarın təsdiq olun masını xahiĢ etdi.  

1924-cü  il  yanvarın  8-də  Zaqafqa ziya  MĠK  Q.M.Musabəyovun 

məruzəsin i  və  Azərbaycan  SSR  MĠK-in  vəsatətini  dinləyərək,  Naxçıvan 

diyarının  A zərbaycan  SSR  tərkib ində  Naxçıvan  Muxtar  Sovet  Sosialist 

Respublikası  elan  etdi

135

.  Azərbaycan  SSR  MĠK-in  lay ihəsinə  əsasən  Naxçıvan 



Respublikasının  dövlət  hakimiyyəti  aparatı  Azərbaycan  SSR,  ZSFSR  və  SSRĠ 

Konstitusiyalarına  uyğun  olaraq,  yerli  sovetlərdən,  onların  qurultaylarından  və 

icraiyyə ko mitələrindən, XKS və MĠK-dən ibarət təĢkil edilməli id i. 

Layihə  1924-cü  il  fevralın  4-də  AK(b)P  MK  Rəyasət  Heyətində 

mü zakirə  olundu.  Rəyasət  Heyəti  layihəyə  düzəliĢlər  etdi  və  Naxçıvan 

Respublikası haqqında Əsasnamə hazırlamağ ı qərara ald ı.  

1924-cü  il  fevra lın  9-da  Azərbaycan  SSR  M ĠK-in  Rəyasət  Heyəti 

Naxçıvan  diyarının  Naxçıvan  Sovet  Sosialist  Respublikasın a  çevrilməsi 

haqqında  dekret  verdi.  Naxçıvan  SSR  haqqında  Əsasnamənin  lay ihəsini 

hazırlamaq üçün ko missiya yaradıld ı

137



Naxçıvan  Respublikası  haqqında  Əsasnamənin  lay ihəsi  1924 -cü  ü 



fevralın 24-də AK(b)P M K Rəyasət Heyətində mü zakirə olundu. 

1924-cü 


ilin 

aprelində 

Azərbaycan 

SSR 


MĠK 

SSRĠ-nin  

Konstitusiyasının  prinsipləri  əsasında  hazırlan mıĢ  Naxçıvan  MSSR  haqqında 

yeni  Əsasnaməni  təsdiq  etdi.  Əsasnamənin  birinci  maddəsində  deyilirdi  ki, 

"Naxçıvan  Mu xtar  Sovet  Sosialist  Respublikası  azad  sosialist  cəmiyyətində 

Naxçıvan  MSSR  hüdudlarında  bütün  hakimiyyət  ölkənin  sovetlərdə  birləĢmiĢ 

bütün əməkçi əhalisinə məxsusdur‖ 

139


Əsasnamənin  Ġkinci  maddəsində  göstərilirdi  ki,  Naxçıvan  MSSR 

Azərbaycan  SSR-in  tərkib  hissəsidir  və  Muxtar  Respublika  kimi  onun  tərkibinə 

daxil olur. 

1925-c i  ilin  mart ında  keçirilən  Azərbaycan  SSR-in  IV  Sovetlər 

qurultayı  Azərbaycan  SSR  Konstitusiyasına  əlavə  etdi.  Əlavədə  deyilirdi  ki, 

Naxçıvan  Mu xtar  Sovet  Sosialist  Respublikası  Azərbaycan  SSR-in  tərkibinə 

daxildir. 

Beləliklə,  Azərbaycan  SSR-in  tərkib ində  özünün  ali  qanunvericilik  və 

icra  orqanları  o lan  Muxtar  Sovet  Respublikası  -  Naxçıvan  MSSR  yaradıld ı. 

Naxçıvan  mu xtariyyətinin yaradılması diyarın özünəməxsus coğrafı  mövqeyi ilə 

də bağlı  idi: o, Ģimal və Ģərqdən Ermənistanla, cənub və cənub -qərbdən Ġran və 

Türkiyə ilə həmsərhəddir. 


164 

 

"Naxçıvanın  A zərbaycanın  himayəsi  altında  mu xtar  ərazi"  statusu 



RSFSR-in  iĢtirakı  ilə,  A zərbaycan,  Gürcüstan,  Ermən istan  və  Türkiyə  arasında 

1921-c i  ilin  13  oktyabrında  Qarsda  bağlanmıĢ  20  maddədən  ibarət  dostluq 

müqaviləsində təsbit edildi. 

Naxçıvan  diyarının  ço x  mürəkkəb  və  gərgin  siyasi  ziddiyyətlər 

Ģəraitində  mu xtar  dövlət  statusunun  1921-ci  ildə  beynəlxalq  müqavilələrdə  "əks 

olunması  həmin  dövrdə,  həm  də  A zərbaycanın  indiki  dövründə  böyük  siyasi 

əhəmiyyət  kəsb  edən  bir  fakt  kimi  q iy mətləndirilməlid ir".  ("Naxçıvan  Muxtar 

Respublikasının  75  illiyinin  keçirilməsi  haqqında  Azərbaycan  Respublikası 

Prezidenti H.Ə.Əliyevin Fərman ı. " Respublika" qəz., № 24, 5 fevral 1999 -cu il). 

DQMV-nin  təĢkili.  Sovet  hakimiyyəti  Azərbaycanın  ərazisində  

yaĢayan bütün xalq ların sosial və milli azadlığın ı elan etdi. A zərbaycan ərazisinə, 

əsasən mü xtəlif vaxtlarda  köçürülmüĢ ermənilər ölkədəki  milli azlıq lar arasında 

faiz  etibarilə  ço xluq  təĢkil  edirdi.  On ların  böyük  əksəriyyəti  özəli  A zərbaycan 

ərazisi Qarabağın dağlıq hissəsində yığcam Ģəkildə, azərbaycanlılarla qonĢuluqda 

yaĢayırdı.  Azərbaycanın  bu  guĢəsinin  iqtisadiyyatı,  sosial-siyasi  və  mədəni 

həyatı, onun ictimai u klad ı ilə tarixən sıx və dərindən bağlı id i-  Hətta "parçala - 

hökm  sür"  siyasətinə  uyğun  olan  "Qarabağ  məsələsi"ni  uyduran  xarici 

müdaxiləçilərin  regionda  hökmranlığı  zaman ı  da  daĢnakların,  Ġrəvandan  gələn 

cürbəcür  emissarların  hər  cür  fitnəkarlıqlarına  baxmayaraq,  Qarabağın  dağlıq 

hissəsində  məskunlaĢdırılmıĢ  əməkçi  erməni  icması  A zərbaycan  əhalisinin  

bölünməzliyinə,  birliyinə  qətiyyətlə  tərəfdar  çıxırd ı.  A.Ġ.M ikoyan  1919 -cu  il 

may ın 22-də  RK(b)P MK-ya,  V.Ġ.Leninə göndərdiyi  məruzəsində etiraf etmiĢdi: 

"Ermən i  höku mətin in  agentləri  olan  daĢnaklar  Qarabağın  Ermən istana 

birləĢdirilməsinə  çalıĢırlar,  lakin  bu,  Qarabağ  əhalisi  üçün  özlərin in  dolanacaq 

mənbəyindən  -  Bakıdan  məhru m  olmaq  və  heç  vaxt  heç  bir  əlaqələri  olmayan 

Ġrəvanla  bağlan maq  demək  olard ı.  Ermən i  kəndliləri  də  özlərinin  beĢinci 

qurultayında Sovet Azərbaycanını tanımağı və ona qoĢulmağ ı qərara almıĢlar"

140



"Volna"  ko mmunist  qəzeti  hələ  o  zaman,  1919-cu  il  iyunun  17-də 



yazırdı  ki,  "müsəlman  feodalların ın  və  ermən i  varlıların ın,  həmçinin  tüfeyli 

burjuaların istəyinin əksinə olaraq, ermənilərlə azərbaycanlıların  münasibəti ço x 

yaxĢıd ır"

141


"Azərbaycan"  qəzeti  1919-cu  il  iyulun  8-də  yazırdı:  "Dinc  kəndlilər 

siyasətdən  uzaq,  səmimi  söhbətlərində  açıq  deyirlər  ki,  Qarabağın  əsasən 

ermənilər  yaĢayan  dağlıq  hissəsinin  güzəranı  büsbütün  onun düzən  hissəsindən 

asılıd ır,  bu  səbəbdən  də  onlar  Qarabağın  bu  Ģəkildə  bölünməsini  təsəvvür  edə 

bilmirlər,  onlar  iqtisadi  və  deməli,  həm  də  siyasi  əlaqələri  olmayan  Ġrəvanı  heç 

vaxt görməmiĢlər". 


165 

 

1919-cu  il  iyu lun  29-30-da  Azə rbaycan  Respublikasının  BaĢ  Na ziri 



N.F.Usubbəyov  və  hərbi  nazir  S.S.Meh mandarov  Gəncə  general-qubernatoru 

X.A.Rəfibəyovun  və  hərbçi  dəstənin  müĢayiəti  ilə  Qarabağda  olarkən  ən  

hörmətli  və  əziz  qonaq  kimi  qarĢılan mıĢdılar.  BaĢ  Nazir  N.F.Usubbəyov  29 

iyulda  Xankəndində  qarnizon  qoĢunlarının  paradını  qəbul  etdikdən  sonra,  30 

iyulda  səhər  ġuĢaya  təĢrif  gətirmiĢdilər.  Həmin  gün  Ģəhərin  qala  divarları 

qarĢısında  alaqapılar  qurulmuĢ,  evlər,  bazarlar  və  əsas  küçələr  xalı-xalça,  gül-

çiçək  və  bayraqlarla  bəzədilmiĢdi.  Nü mayəndə  heyəti  Ģəhər  məscidinə  gəlmiĢ, 

baĢ nazir burada söylədiyi nitqində " müsəlmanların d igər millətlərlə birlikdə dinc 

Ģəraitdə  yaĢamalarının  zəruriliyini,  bunsuz  Azərbaycanın  əmin-aman lığ ının  

mü mkün  olmadığ ını"  vurğulamıĢdı.  Sonra  nümayəndə  heyəti  erməni  kilsəsinə 

yollan mıĢ,  orada  onlan  xristian  ruhanilər  duz-çörəklə  qarĢılamıĢdılar.  Yep iskop 

Azərbaycan  dilində  nitq  söyləyərək,  iki  millətin  dinc  həyat  sürməsinin  

zəruriliyini  tarixi  məlu matlarla  əsaslandırmıĢdı.  Üstündə  "YaĢasın  Azərbaycan 

Respublikası"  sözləri  yazılmıĢ  iki  yaraĢıqlı  alaqapı  da  erməni  bazarında 

qurulmuĢdu. 

1919-cu  il  avqustun  15-də  Qarabağın  dağlıq  hissəsindəki  ermənilərin  

qurultayı  məsələsi  sülh  Konfransında  həll  edilənə  qədər  aĢağıdakı  Ģərtlərlə 

Azərbaycan  hökuməti  ilə  müvəqqəti  saziĢ  bağlamaq  haqqında  qərar  çıxardı: 

Qarabağın  ġuĢa,  CavanĢir  və  Cəbrayıl  qəzaların ın  ermən ilər  yaĢayan  dağlıq 

hissəsi (Dizaq,  Vərəndə,  Xaçın və Crabert) bütün Qarabağın ərazi  mu xtariyyəti 

və onun ermən i əhalisinin  milli-mədəni  mu xtariyyəti əsasında (Qarabağ general-

qubematorluğunun  xüsusi  inzibati  vahidi  kimi)  Azərbaycan  Respublikasının  

tərkib ində qalır. 

Lakin  daĢnaklar  Qarabağ  saziĢini  hər  vasitə  ilə  gö zdən  salmağa,  heçə 

endirməyə  cəhd  göstərirdilər.  Türk  millətinə  vəhĢicəsinə  nifrət  bəsləyən  azğın 

millətçilik  partiyası  regionda  milli  sülhün  bərqərar  olmasını  qəbul  edə  bilmirdi. 

Qarabağ ko mmun istləri  Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan ayrılmaması uğrunda 

çıxıĢ  edirdilər.  On lar  hələ  1919-cu  ilin  avqustunda  keçirdikləri  müĢavirədə  bu 

barədə  qərar  qəbul  etmiĢdilər

143


.  Azərbaycanda  sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan 

sonra kommunistlər ə məkç i e rməni əhalisinə  mü raciət qəbul etdilər. Müraciətdə 

deyilirdi:  " Yo ldaĢlar!  DaĢnakların  zülmünə  dözdüyünüz  bəsdir,  sizin  ay ılmaq 

vaxtmız gəlib çatıb,  məgər açıq-aĢkar görmürsünüzmü ki, bütün qanlı qırğınları 

daĢnaklar  törədir,  daĢnakların  terro runa  əməkçilərin  qırmızı  terroru  ilə  cavab 

verin.  Bu  iĢdə  Azərbaycan  kəndliləri  və  proletariatı  sizinlə  b irlikdə  ön  cərgədə 

döyüĢəcəklər"

144


Sovet  Azərbaycanının  hökuməti  Qarabağda,  ələlxüsus  onun  dağlıq 

hissəsində sosial-siyasi vəziyyətə xüsusi diqqət yetirirdi. 1920-ci  il aprelin 30-da 

Azərbaycan  hökuməti  Ermən istanın  daĢnak  hökumətinə  nota  göndərərək  tələb 



166 

 

etdi:  "1.  Qarabağ  və  Zəngəzur  ərazilərindən  qoĢunların ızı  çıxarın.  2.  Öz 



sərhədlərinizə çəkilin. 3.M illətlərarası ədavətə son qoyun. Əks halda Azərbay can 

Sovet Sosialist Respublikasının Ġnqilab Ko mitəsi ö zünü Ermən istan Respublikası 

hökuməti ilə müharibə vəziyyətində hesab edəcək"

145


Qarabağda  və  Zəngəzurda  yerləĢən  Azərbaycan  qoĢun  hissələrinə 

hücumu dayandırmaq, əlveriĢli  mövqe tutaraq müdafiə vəziyy ətinə keçmək əmri 

verild i.  Əmrdə  bildirilirdi  ki,  Ermən istan  ultimatu mda  göstərilən  Ģərtləri  yerinə 

yetirməsə, Qızıl ordu Azərbaycan hissələrinə kö məyə göndəriləcəkd ir.  

1920-c i  il  may ın  9-da  Ba kıda  yaĢayan  qarabağlı  və  zəngəzurlu  

azərbaycanlıların  və  ermənilərin  həmrəy lik  mitinqi  keçirildi.  1920-ci  il  iyunun 

ilk  günlərində  Qarabağda  olan  Q.K.Orconikidze  Bakıya  qayıtdıqdan  sonra 

V.Ġ.Leninə,  Ġ.V.Stalinə,  G.V.Çiçerinə  göndərdiyi  teleqramda  onıı  da  bild ird i  ki, 

"həm  ermən i,  həm  də  müsəlman  əhalisi  rus  Qızıl  qoĢ unlarını  sevinclə 

qarĢılayır"

146


. Ġyunun 19-da  isə o,  Vlad iqafqazdan teleqrafla  G.V.Çiçerinə  xəbər 

verird i:  "Azərbaycan  Qarabağa,  Zəngəzura,  Naxçıvan  və  ġərur-Dərələyəz 

qəzasına iddia edir. Qarabağda və Zəngəzurda sovet hakimiyyəti elan olunub və 

adı  çəkilən  ərazilər  ö zünü  Azərbaycan  Sovet  Respublikasının  bir  hissəsi  hesab 

edir... A zərbaycan heç bir halda Qarabağ və Zəngəzursuz keçinə b ilməz"

147


Q.K.Orconikid ze 

Ermənistanla 

müqavilə 

imzalanana 

qədər 


Azərbaycanın  nümayəndəsini  Moskvaya  dəvət  cdərək  Azərbaycana  və 

Ennənistana  aid  bütün  məsələləri  həmin  nü mayəndə  ilə  birlikdə  həll  etməyi 

təklif ed ird i

148


M.D.Hüseynov  N.  N.Nərimanovun  həmin  teleqramı  aldığ ını  1920-ci  il 

iyunun  21-də  Q.K.Orconikid ze  və  G.V.Çiçerinə  bildirərə k,  Qarabağ  və 

Zəngəzurun  Azərbaycana  birləĢdirilməsi  haqqında  teleqramda  deyilən  fikrin  

qüvvədə  qalıb-qalmad ığını  xəbər  alırdı

14

.  Məlu m  o lduğu  kimi,  sonradan 



Q.K.Orconikid ze  fıkrini  dəyiĢdi.  Mərkəz  isə  məsələni  Azərbaycanın 

nümayəndəsi iĢtirak etmədən həll etdi.  N.N.Nərimanov öz etirazlarını  teleqrafla 

dəfələrlə  V.Ġ.Len inə,  G.V.Çiçerinə  bildirdi.  O,  V.Ġ.Len inə  göndərdiyi 

teleqramlardan  birində  soruĢurdu:  "Mən  bilmək  istərdim  ki,  mərkəz  biz 

müsəlman lara  necə  baxır  və  o,  belə  məsələləri  b izim  iĢtirakımız  olmadan  necə 

həll ed ibdir... (Rusiya) eyni zamanda Ermənistanın və Gürcüstanın müstəqilliy ini 

tanıyır  və  Azərbaycanda  sovet  hakimiyyəti  qurulana  qədər  mübahisəsiz 

vilayətləri  indi  nədənsə  mübahisəli  sayır.  YoldaĢ  Çiçerin  Mərkəzin  siyasətinə 

tabe olmaqdan danıĢır, amma eyni  zamanda Mərkəz nəzərə alırmı  ki, elə həmin  

Mərkəz bizi Ģirma o lmağa məcbur ed ir"

150



Belə  bir  mürəkkəb  Ģəraitdə  də  erməni  hərbi  h issələrinin  təcavüzkar 



əməlləri  davam  edird i.  A rtıq  XI  Qızıl  ordu  hissələrin in  yerləĢdiyi  Qarabağ, 

Zəngəzur ərazilərində ermənilər xüsusilə azğ ınlaĢ mıĢdılar. 



167 

 

Ermənistanın  daĢnak  təcavüzkarlığ ının  azğınlığın ı  regiondakı  ərazi 



mübahisələrini" ö zlərin in qərəzli mənafeləri üçün hiyləgərliklə istifadə edən həm 

Qərb  imperialistlərinin,  həm  də  Moskva  siyasətçilərinin  ikili  siyasəti  ilə  izah  

etmək olar. Məlu m o lduğu kinıi, hələ  Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulana 

qədər  orada  RSFSR-in  səlahiyyətli  nü mayəndəsi  (B.V.Leqran)  var  id i.  Yeri 

gəlmiĢkən  qeyd  edək  ki,  mayda  Qızıl  ordu  hissələri  Qarabağa  daxil  olanda 

Moskvada  daĢnak  hökumətin in  və  Sovet  Rusiyasının  nümayəndələri  arasında 

danıĢıqlar  baĢlanmıĢdı.  Maraq lıd ır  ki,  elə  həmin  vaxt  Fransa  Xarici  ĠĢlər 

Nazirliyin in  Gürcüstan  hökumətinə  göndərdiyi  məktubda  bildirilirdi  ki, 

Gü rcüstan  hökumətinin  öz  ö lkəsinin  müstəqilliy ini  qoruyub  saxlamaq  üçün 

göstərdiyi  səyləri  qraf  Kerzon  qiy mətləndirir  və  "silah  və    sursat  çatdırılması 

barədə Ermənistan respublikası  ilə dostluq saziĢinə gəlməsini b ild ikdə  məmnun 

qalmıĢdır".  Məktubda  daha  sonra  deyilird i  ki,  "silah  təchizatı  haqqında 

Ermənistanın hakimiyyət orqanları ilə saziĢ əldə olun muĢdur"

151


1920-c i il iyulun 10-da AK(b )P MK bürosu XI Qızıl ordu siyasi Ģöbəsi 

nümayəndələrin in  və  B.V.Leqran ın  iĢtirakı  ilə  Qarabağ  partiya  təĢkilatın ın 

rəhbərlərindən  biri  olan  A.N.Karakozovun  məruzəsini  din lədi.  Məru zəçi 

Qarabağ  məsələsində  ingilis  imperialistlərin in  ikili  siyasət  yeritdiklərin i 

söyləyərək  dedi  ki,  Qarabağ  kommun istləri  "Qarabağın  Azərbaycana 

birləĢdirilməsini  zəruri"  sayırlar,  "erməni  kəndləri  Ermən istanın  tərkibinə  daxil 

olmaq  istəmirlər,  hazırda  müsəlman  və  erməni  h issələrin in  birləĢ məsi  baĢ 

verir"

152


Elə  həmin  gün  Azərbaycan  Ġnqilab  Komitəsinin  sədri  N.N.Nərimanov, 

RK(b)P  Qafqaz  bürosunun  üzvü  B.Mdiyani,  AK(b)P  MK  üzv ləri  A.Ġ.M ikoyan, 

V.NaneyĢvili,  XI  Ordu  HĠġ  ü zvləri  Vesnik,  Levandovski,  Mixaylov  RK(b)P 

MK-ya  mü raciət  göndərdilər:  "Zəngəzur  və  Qarabağ  məsələsi  barəsində  vahid 

rəyimizi  biz  MK-ya  çatdırmağı  özü mü zə  borc  bilirik.  Bu  məsələnin  həlli 

Ermənistanla  danıĢıqlarda  aralıq  məsələ  kimi  nəzərdə  tutulur  və  Qafqazda 

inqilab ın  mənafeyinə  ziddir...  ġərqdə  Azərbaycandan  möhkə m  mərkəz  və  sinfi 

inqilab  mənbəyi  yaratmaq  əvəzinə,  onu  Qızıl  ordunun  himayəsində  olan  və 

ermənilərə  və  gürcülərə  paylaĢdıran  məzlu ma  çevirməmək  naminə  biz  Qarabağ 

və Zəngəzur məsələsində Mərkəzi tərəddüd etməkdən çəkindiririk"

153


1920-c i  il  iyulun  15-də  AK(b)P    N.Nə rimanovun,Q.K.Orconikidzen in, 

Y.D.Stasovanın,  M.D.Hüseynovun,  D.X.Bünyadzadənin,  A.Ġ.M ikoyanın,  XI 

Ordu  Hərbi  Ġnqilab  ġu rası  nümayəndələrinin  və  B.V.Leqranın  iĢtirakı  ilə 

Ermənistanla  sülh  haqqında  məsələni  mü zakirə  edərək  qərara  aldı  ki,  "Qara bağ 

və Zəngəzur Azərbaycana birləĢdirilməlid ir"

154



RSFSR-in  xalq  xaric i  iĢlər  ko missarı  G.V.Çiçerin 1920-c i  il iyulun  19-



da  Ermənistanın  xarici  iĢlər  nazirinə  göndərdiyi  xüsusi  teleqramda  "Ermənistan 

168 

 

ilə  A zərbaycan  arasında  mübahisəli  yerlərin  Rusiya  hiss ələri  tərəfindən 



tutulmasının"  səbəblərini  izah  edərkən  "dinc  dostluq  münasibətləri  haqqında 

müqavilə"  bağlamaq  üçün  B.V.Leqran ın  Yerevana  səfər  edəcəyini  xəbər 

vermiĢdi

155


1920-c i  il  avqustun  10-da  Yerevanda  RSFSR  ilə  daĢnak  hökuməti 

arasında  bağlanmıĢ  müqaviləyə  əsasən  Sovet  Rusiyası  Ermənistanın 

istiqlaliyyətini  və  müstəqilliyini  tanıdı.  Müqavilədə  Qarabağ,  Zəngəzur  və 

Naxçıvan  "mübahisəli  vilayətlər"  elan  olunur  və  göstərilird i  ki,  "sovet 

qoĢunlarının  mübahisəli  əraziləri  tutması  ilə  Ermənistan  Respublikasının  və  ya 

Azərbaycan SSR-in həmin ərazilərə hüquqları haqqında məsələ bəri baĢdan həll 

edilmir"


156

Beləliklə,  Qarabağ  və  Zəngəzur  mü xtəlif  partiya  qüvvələri  və  siyasi 



qüvvələr arasında mübarizə  meydanına çevrildi  ki, bu da ilk növbədə bir-biri ilə 

iqtisadi  tellə rlə  bağlı  o lan  erməni  və  a zərbaycanlı  əhalinin  həyati  mənafelə rinə  

zidd  idi.  Belə  ki,  dağlıq  hissədə  yaĢayan  ermənilər  yayda  düzən  Qarabağa 

enərək,  taxıl  biçinində  iĢləyir,  müəyyən  əlavə  qazanc  əldə  edirdilər,  düzən  

ərazidə yaĢayan maldar azərbaycanlılar  isə əzəldən doğma torpaqları  Qarabağın  

dağlıq hissəsindəki və Zəngəzurdakı yaylaqlarsız  keçinə bilmird ilər.  Qarabağ və 

Zəngəzuru, ta qədimdən, heç bir təsərrüfat əlaqələri olmayan Ġrəvanla deyil, Bakı 

ilə  rahat  yollar  birləĢdirirdi,  Qarabağ  və  Zəngəzur  kəndlilərinin  böyük  hissəsi 

Bakın ın  neft  mədənlərində  özlərinə  dolanıĢıq  tapırdı.  Azərbaycan  ərazisinin  

daĢnak  quldurlarından  və  Ġrəvan  emissarlarından  təmizlən məsi  ilə  Qarabağın  

ermənilər  və  azərbaycanlılar  yaĢayan  hissələrinin  siyası  və  iqtisadi  vahidliyə 

çevrilməsi  prosesi  baĢ  verirdi.  A zərbaycanın  partiya  və  sovet  orqanları 

Qarabağın  dağlıq  hissəsinin  ermoni  və  zərbaycanlı  əhalisi  ilə  bağlı  məsəlonin  

düzgün  həll  olun masına  mühüm  əhəmiyyot  verirdilər.  Bu  məsələ  mü xtəlif 

partiya və döv-lət səviyyələrində dəfolərlə  müzakirə edilmiĢdi.  Həmin mü zakirə-

lərdə  tez-tez  cürbəcür  fikirlər  və  təkliflər  səslənirdi.  Fikirlər  müba-rizəsinin  

kəskin ləĢməsini  və  məsələnin  mü rəkkəbliyin i  nəzərə  alaraq,  onun  tezliklə  həll 

olunması  üçün  bütün  mümkün  tədbirlori  görməyə  çalıĢırdılar.  Zaqafqaziyada 

sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra  üç  sovet  respublikasının  ərazi  məsələləri 

ilə  yaxından  məĢğul  olmaq  mü mkün  oldu.  1921-ci  ilin  mayında  RK(b)P  MK 

Qafqaz bürosu Zaqafqaziya respublikaları arasında sərhədləri  müəyyənləĢdirmək 

üçün  S.M.Kirovun  sədrliyi  ilə  bu  respublikaların  nümayəndələrindən  ibarət 

ko missiya yaratmağ ı qərara ald ı. 

1921-c i ilin iyununda, ərazi  məsələlərinin yüksək səviyyədə müza kirəsi 

ərəfəsində  daĢnaklar  Ermən istan  və  Azərbaycanın  bir  sıra  sərhədyanı 

rayonlarında,  xüsusən  Zəngəzurda,  Qarabağın  dağlıq  hissəsində  qiyam  təĢkil 

edərək  "Qərbi  Ermənistan"  qaçqınların ı  da  ona  cəlb  etdilər.  Erməni  qoĢunları 


169 

 

"YaĢasın  Ermənistanın  ayrılmaz  h issəsi  olan  Sovet  Zəngəzuru!"  Ģüarı  ilə  guya 



sovet  hakimiyyətini  möhkəmləndirmək  uğrunda  mübarizə  adı  altında 

Zəngəzurun içərilərinə soxularaq ço xlu kəndi ələ keçird ilər.  Bundan əvvəl, hələ 

1921-c i  ilin fevra lında daĢnaklar Zəngə zur,  Na xç ıvan,  Böyük  Vedi rayonlarında 

zəh mətkeĢlər  arasında  qırğın  törətmiĢ,  Qazax  rayonunun  dərələrində  gün ahsız 

azərbaycanlı,  ermən i  və  gürcü  sakinlərinin  qanı  tökülmüĢdü.  DaĢnaklar 

Zəngəzuru  Njde,  Ruben  paĢa  kimi  avantürist  cəlladların  və  digər  quldur 

xmbapetlərin  yuvasına  çevirmiĢdilər.  Bu  təcavüzkar  əməllər  nəticəsində 

Qarabağın  dağlıq  hissəsində  çox  ağır  vəziyyət  yaranmıĢdı.  Belə  ki, 

N.N.Nərimanovun  AK(b)P  MK  p lenumunda  (1921-ci  il,  5  fevral)  dediyi  kimi, 

1200  ermən i  ko mmunisti,  onlara  verilmiĢ  tüfəng  və  patronları  da  götürüb, 

daĢnakların  tərəfınə  keçmiĢ,  demək  olar,  bütün  inqilab  komitələri  ləğv 

edilmiĢdi

157

. 1921-ci  il  ma rtın 7-də Azərbaycan Ġnqilab Ko mitəsi plenumunda N. 



N.Nərimanov məh z o vaxt Qarabağ  məsələsini Azərbaycan Ġnqilab Ko mitəsində 

aĢağıdakı  qaydada  həll  etməy i  təklif  etdi:  "Azərbaycan  Ġnqilab  Ko mitəsi  bu 

cəbhəni  ləğv  etməy i  zəruri  sayır  və  Hərbi  Ko missarlığa  əmr  verilir  ki,  bu 

istiqamətdə tədbirlər görsün"

158



Azərbaycan sovet hökumətinin təkidi  ilə  1921-ci il iyunun 3-də RK(b)P 



MK  Qafqaz  bürosunun  plenumu  daĢnakların  Zəngəzurdakı  qrup laĢmasının  

tezliklə  ləğv  olun ması  haqqında  qərar  qəbul  etdi  və  "taktiki  mü lahizələri"  əsas 

tutaraq,  erməni  hökumətinə  bir  vəzifə  olaraq  tapĢırdı  ki,  öz  bəyannaməsində 

Dağlıq  Qarabağın  Ermənistana  guya  məxsus  olduğunu  göstərsin.  1921-ci  il 

iyunun  19-da  Ermən istan  SSR  höku məti  XKS  sədri  A.  Myasnikovun  və  XKS-

nin bütün üzvlərinin imzaladıq ları bəyannamə ilə  mətbuatda çıxıĢ edərək, Dağ lıq  

Qarabağı "Ermənistanın ayrılmaz hissəsi" elan etdilər"

159


. Ġyunun 30-da Ġrəvanda 

"Qərbi  Ermən istandan"  olan  ermənilərin  geniĢ  mitinq ində  "YaĢasın  sovet 

Zəngəzuru  və  Qarabağı!  YaĢasın  bütün  zəh mətkeĢ  ermənilərin  sosialist 

respublikası!" Ģüarı ilə qətnamə qəbul olundu

160



1921-c i  il  iyunun  25-27-də  Tiflisdə  komissiyanın  iclası  keçirildi.  Elə  



ilk  iclasda  Ermənistanın  nümayəndəsi  Bekzadyan  "Zaqafqaziyanın  in zibati 

bölgüsünün  ədalətsiz  olduğunu"  vurğulayaraq,  "ümumi  həmrəylik,  birdəfəlik 

ən səmimi, dostcasına qarĢılıq lı  münasibətlər yaratmaq naminə,  müəyyən ərazi 

güzəĢtləri  etməyi,  ö zü  də  erməni  əhalisinin  yığcam  yaĢadığı  rayonlarda 

güzəĢtlər  etməyi  təklif  etdi.  O,  eyni  zamanda  bildirdi  ki,  Stalin  Moskvada 

onunla və Myasnikovla söhbət zamanı "bu fikrə tamamilə Ģərik çıxmıĢdır".  

Azərbaycan  və  Gürcüstan  nümayəndələri  hər  hansı  ərazi  güzəĢtlərinin  

yolverilməz olması barədə əks təkliflə çıxıĢ etdilər. S.M.Kirov onları dəstəklədi. 

Ġclas  qızğ ın  keçirdi,  məsələləri  nizama  salmaq  üçün  sonrakı  iclaslarda 

Q.K.Orconikid ze  və  baĢqa  partiya  xadimləri  çıxıĢ  etdilər.  Bununla  belə 



170 

 

mübahisə  həll  olun madı  və  RK(b)P  MK.  Qafqaz  bürosunun  mü zakirəsinə 



verild i.  Bu  arada  Ermənistan  SSR  höku məti  A.Mravyanı  "Dağlıq  Qa rabağda" 

özünün  fövqəladə  müvəkkili  təyin  etdi  və  iyunun  25 -də  o,  Yevlax  stansiyası 

vasitəsilə  Qarabağa  gəlmək  üçün  Tiflisdən  yola  düĢdü.  Ancaq  N.Nərimanov 

(Ə.H.Qarayev  vasitəsilə)  Mravyandan  tələb  etdi  ki,  məsələni  aydınlaĢdırmaq  

üçün  Bakıya  gəlsin.  Mravyan  Bakıya  gəlməyə  razı  olmad ı  və  elə  həmin  gün 

Orconikid zeyə qasidlə məktub göndərərək, "Dağlıq Qarabağ" məsələsinin həllini 

sürətləndirməy i  xah iĢ  etdi.  Ġyunun  26-da  Q.K.Orconikid ze  və  S.M.Kirov 

Tiflisdən  N.N.Nərimanova  təcili  teleqram  göndərərək,  Qarabağ  haqqında 

məsələnin  həlli üçün dərhal AK(b )P  Siyasi Bürosunu və Azərbaycan SSR  Xalq  

Ko missarları  Sovetini  toplamağı  xahiĢ  etdilər.  Eyni  zamanda  onlar  özlərinin  

rəyini də bildird ilər  -  məsələn i həll edərkən belə bir prinsipi rəhbər tutun: "Heç 

bir erməni  kəndi Azərbaycana birləĢdirilməməlid ir, heç bir  müsəlman kəndini də 

eyni Ģəkildə, Ermənistana birləĢdirmək olmaz"

161


1921-c i  il  iyunun  27-də  N.N.Nə rimanov  Q.K.Orconikid zeyə  və 

A.F.Myasnikova  bu  məzmunda  teleqram  göndərdi:  "Qarabağ  cəbhəsinin 

mövcudluğu  ilə  bağlı  o lan  cürbəcür  siyasi  mü lahizələrə  görə  və  "Dağlıq 

Qarabağ"  haqqında  məsələ  yalnız  Ermənistan  Hərbi  Ġnqilab  ġu rası  tərəfindən 

həll edildiy inə, bu məsələyə hələ Xalq Ko missarları Sovetində baxılmadığ ı üçün 

və indi də baxılmadığına görə Azərbaycan Xalq  Ko missarları Soveti yekdilliklə 

belə hesab edir ki, yol. Mravyanın "Dağlıq Qarabağda" Ermən istanın fövqəladə 

müvəkkili  kimi  peyda  olması  ço x  böyük  siyasi  və  taktiki  səhvdir.  Bunu  nəzərə 

alaraq,  A zərbaycan  Xalq  Ko missarları  Soveti  yol.  M ravyanın  tczliklə  geri 

çağırılmasın ı xahiĢ edir"

162


Ġyunun  27-də  Mravyan  Qarabağdan  geri  çağırıld ı.  Elə  həmin  gün 

AK(b)P  MK-nın  Siyasi  və  TəĢkilat  bürosu  Tiflisdəki  ko missiyanın  iĢi  ilə  

əlaqədar  Azərbaycanın  Ermənistanla  sərhədləri  haqqında  məsələni  mü zakirə 

edərək,  "Dağlıq  Qarabağın  Azərbaycandan  Ģəksiz  iqtisadi  asılılığ ına  görə" 

Dağlıq  Qarabağ  məsələsi  haqqında  Bekzadyanın  təklifin i  qeyri -məqbul  saydı. 

Ona  görə  "erməni  və  türk  əhalisinin  yaĢadıqları  yerləri  in zibati  və  iqtisadi 

məqsədəuyğunluq  baxımından  müvafiq  surətdə  Ermən istana  və  Azərbaycana 

birləĢdirmək" təklifı də h iyləgər erməni manevri kimi rədd olundu. 

Qarabağın  dağlıq  hissəsindəki  vaxtilə  ermənilər  məskunlaĢdırılmıĢ 

kəndlərin verilməsi əslində Qarabağ ərazisinin böyük bir hissəsinin Ermən istana 

birləĢdirilməsi  demə k  olard ı.  Görünür,  bunu  nəzərə  alaraq  AK(b)P  M K 

"məsələnin yeganə həlli erməni və azərbaycanlı kütlələrin sovet quruculuğu iĢinə 

geniĢ  surətdə  cəlb  edilməsi  ola  bilər"  cavabını  vermiĢ  və  N.N.Nərimanova  bu 

fıkri Tiflisə çatdırmağı tapĢırmıĢdı

163




171 

 

N.N.Nərimanov  Tiflisdə  birbaĢa  xətdə  M.D.Hüseynova  bildirdi  kı, 



"məsələ  yalnız  bu  səpkidə  həll  edilməlidir,  əks  halda  Xalq  Ko missarları  Soveti 

məsuliyyəti öz üzərinə götürmür"

164



1921-c i il iyunun 27-də RK(b )P M K Qafqa z bürosunun plenumu Dağlıq  



Qarabağ  haqqında  N.  N.Nərimanovla  birbaĢa  apardığı  danıĢıqlar  barədə 

M.D.Hüseynovun  məlu matın ı  din ləyərək,  respublikaların  sərhədlərinin  

müəyyənləĢdirilməsi"  məsələsinə  dair  RK(b)P  MK  Qafqaz  bürosunun  təcili 

plenumunu  çağırmağı  qərara  alır,  N.N.Nərimanov  və  M.F.Myasnikovun  də rhal 

Tiflisə yola düĢmələrini onlara təklif edir

165


1921-c i  il  iyulun  4-də  RK(b )P  MK  Qa fqaz  bürosu  plenumunun 

iclasında  büronun  səkkiz  üzvünün  (Orconikid ze,  Maxarad ze,  Nərimanov, 

Myasnikov,  Nazaretyan,  Kirov,  OraxelaĢvili,  Fiqatner)  və  RK(b )P  MK  ü zvü 

Stalin in,  ko mso molun  Qafqa z  bürosunun  katibi  Breyt manın  və  Gürcüstan  KP 

MK-nın  üç  ü zvünün  iĢtirakı  ilə  Qa rabağ  məsələsi  müza kirə  olunarkən  iki  fikir 

aĢkar oldu. Bunların hər ikisi səsə qoyuldu (yalnız  Qafqaz bürosunun üzvləri səs 

verird ilər).  Qarabağ  haqqında  məsələyə  dair  səsvermədə  səkkiz  üzvdən  yeddisi 

iĢtirak  edirdi  (OraxelaĢvili  yox  idi).  Qarabağın  Azərbaycanın  tərkib ində 

saxlan masın ın lehinə Nərimanov, Maxaradze, Nazaretyan, əleyhinə Orconikid ze, 

Myasnikov, Kirov,  Fiqatner səs verdilər; ermən i və  müsəlman əhalisinin  iĢtirakı 

ilə  bütün  Qarabağda  rəy  sorğusu  keçirilməsin in  lehinə  Nərimanov,  Maxarad ze, 

Qarabağın  dağlıq  hissəsinin  Ermən istanın  tərkibinə  daxil  edilməsinin  lehinə 

Orconikid ze,  Myasnikov,  Fiqatner,  Kirov,  Qarabağın  təkcə  dağlıq  hissəsində, 

yəni  ermənilər  arasında  rəy  sorğusu  keçirilməsin in  leh inə  Orconikid ze, 

Myasnikov,  Fiqatner,  Kirov,  Nazaretyan  səs  verdilər.  Beləliklə,  p lenum  qərara 

aldı:  "Dağlıq  Qarabağ  Ermən istan  SSR-in  tərkibinə  daxil  edilsin,  rəy  sorğusu 

yalnız  Dağlıq  Qarabağda  keçirilsin".  Belə  olan  halda  N.N.Nərimanov  bəyanatla 

çıxıĢ  etdi:  "Qarabağ  məsələsi  Azərbaycan  üçün  mühüm  məsələ  o lduğuna  görə, 

onun qəti həllinin RKP MK-ya çıxarılmasını zəruri sayıram"

166



Qafqaz  bürosunun  plenumu  bəyanatı  nəzərə  alaraq  yeni  qərar  qəbul 



etdi:  "Qarabağ  haqqında  məsələ  ciddi  fikir  ayrılığ ı  doğurduğuna  görə,  RK(b )P 

MK  Qafqaz  bürosu  onun  qəti  həllin i  RK(b)P  M K-ya  çıxarmağı  zəruri  hesab 

edir"

167


Təbii  o laraq  sual  doğur:  plenumda  yaran mıĢ  mürəkkəb  vəziyyətdə 

RK(b)P  MK  üzvü  Stalinin  mövqeyi  necə  idi?  Qarabağ   məsələsi  plenumda 

mü zakirə  olunarkən  Stalin  nə  çıxıĢ  etmiĢ  və  nə  də  səsvermədə  iĢtirak  etmiĢdi. 

Onun  bir  sıra  çıxıĢ larından  da  məlu mdur  ki,  Zaqafqaziya  sovet  respublikaları 

arasında sərhədlərin  müəyyən  edilməsi  məsələsində  Stalin  ikibaĢlı  mövqe  tutur, 

konkret  tarixi  Ģəraitdən  və  regionda  geosiyasi  vəziyyətin  dəyiĢməsindən  asılı 

olaraq,  onların  b irindən  digərinə  keçirdi.  Lakin  məlu m  olduğu  kimi  nəticədə 



172 

 

Stalin  erməni  əhalisinin  yığcam  yaĢadığı  bir  sıra  ərazilərin  Ermən istan  SSR-ə 



birləĢdirilməsinə  tərəfdar  çıxd ı.  Konkret  olaraq  o,  "Dağlıq  Qarabağın"  Sovet 

Ermənistanına  verilməsinə  müsbət  yanaĢdı.  Ona  görə  də  ermənilərin  guya 

Stalin in  "Dağlıq  Qarabağı  A zərbaycana  bağıĢlaması"  haqqında  "bəyanatları" 

əsassızdır.  Dağlıq  Qarabağ  məsələsində  Qafqaz  bürosunun  qərarının  

dəyiĢməsində, Ģübhəsiz, N.N.Nərimanovun möhkəm prinsipial mövqeyi həlledici 

rol  oynamıĢdı.  Görünür,  məhz  N.N.Nərimanovun  qətiyyəti  sayəsində  Qafqaz 

bürosu  məsələnin  mahiyyətinə  ciddi  nüruz  edərək  və  onun  həllin in  yüksək 

məsuliyyət  tələb  etdiyini  nəzərə  alaraq,  Orconikidzen in  və  Nazaretyanın  təklifi 

ilə  ertəsi  gün  öz  qərarına  yenidən  baxdı.  1921-ci  il  iyulun  5-də  RK(b)P  M K 

Qafqaz  bürosu  RK(b)P  MK  ü zvü  Stalinin  və  Azərbaycan  SSR-in  Xalq  Xarici 

ĠĢlər  ko missarı  M.D.Hüseynovun  iĢtirakı  ilə  tam  tərkibdə  toplaĢaraq,  üç  nəfər 

bitərəf  qalmaqla  qərara  ald ı:  "Müsəlmanlarla  ermənilər  arasında  milli  sülhün 

zəruriliyini,  Yu xarı  və  AĢağı  Qarabağın  iqtisadi  əlaqələrini,  onun Azərbaycanla 

daimi  əlaqəsini  əsas  tutaraq,  Dağlıq  Qarabağ  Azərbaycan  SSR-in  hüdudlarında 

saxlansın,  onun  tərkibinə  daxil  olan  ġuĢa Ģəhəri  inzibati  mərkə zi  olmaqla  geniĢ 

vilayət  mu xtariyyəti  verilsin"

168

.  AK(b)P  MK-ya  tapĢırıldı  ki,  "mu xta r  vilayətin  



sərhədlərini  müəyyənləĢdirsin  və  təsdiq  olunmaq  üçün  RK(b)P  M K  Qafqaz 

bürosuna təqdim etsin"

169



1921-c i  il  iyulun  19-da  Azərbaycan  MĠK-in  Rəyasət  Heyəti 



N.N.Nərimanovun  Tiflisə  səfəri  haqqında  məru zəsini  d inlədi.  O,  A zərbaycan 

MĠK-ə  təklif  etdi  ki,  əhaliyə  geniĢ  məlu mat  versinlər:  "Dağlıq  Qarabağ  Sovet 

Konstitusiyası  çərçivəsində  baĢda  icraiyyə  ko mitəsi  olmaqla,  daxili  özünüidarə 

hüququ verilməklə Sovet Azərbaycanının ayrılmaz h issəsi olaraq qalır"

170



Ertəsi gün AK(b)P M K-n ın Siyasi və TəĢkilat bürosu Qarabağ haqqında 



Ə.H.Qarayevin  məlu matmı  din ləyərək,  Qarabağın  Konstitusiyasını  hazırlamaq 

üçün komissiya yaratmağı qərara aldı

171



Dağlıq  Qarabağın  zəh mətkeĢ  azərbaycanlı  və  erməni  əhalisin in  əsas 



kütləsi ö zünü illər boyu bütün Azərbaycanda yaranmıĢ in zibati, iqtisadi və siyasi 

əlaqələrdən kənarda təsəvvür edə bilmird i. 

ġuĢa  qəzası  Ġkinci  nahiyəsinin  1921-ci  il  avqustun  1-də  keçirən 

fövqəladə  qurultayında  L.Ġ.M irzoyan  Qarabağ  məsələsinə  dai  məru zə  edərək 

demiĢdi  ki,  iqtisadi,  mənəvi,  siyasi  və  milli  baxımdan  Qarabağ  Azərbaycanın 

mərkəzi  ilə  sıx  bağlıd ır.  "Bu  amillərin  özü  məsələni  irəlicədən  həll  edir  ki,  biz 

Qarabağı  hansı  siyasi  quruma  aid  etməliyik"

172


.  Daha  sonra  L.Ġ.Mirzoyan 

Azərbaycan  SSR  tərkib ində  Dağlıq  Qarabağ  Mu xtar  Vilayəti  yarad ılması 

haqqında  RK(b)P  MK  Qafqaz  bürosu  qərarının  düzgün  və  məqsədəuyğun 

olduğunu bildirmiĢdi

173



173 

 

Lakin  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətin in  yaradılması  haqqında  qərar 



Azərbaycanın  hcç  də  hər  yerində  və  ictimaiyyətin  nümayəndələrinin  hamısı 

tərəfındən  razılıqla  b irmənalı  qarĢılan mad ı.  1921-ci  il  avqustun  8-də  AK(b)P  

MK-nın Siyasi və TəĢkilat bürosu Qarabağda vəziyyət haqqında L.Ġ.Mirzoyan və 

Ə.H.Qarayevin  məruzələrini  din ləyərək,  ġuĢa  qəza  partiya  ko mitəsinin  yeni 

tərkib ini, habelə Ə. H. Qarayevi Qarabağ üzrə fövqəladə müvəkkil təsdiq etdi

174


Sentyabrın  26-da  isə  səs  çoxluğu  ilə  qərara  aldı:  "Qafqaz  bürosundan  xahiĢ  

edilsin  ki,  Dağlıq  Qa rabağa  mu xtariyyət  verilməsi  haqqında  qərarına  yenidən 

baxsın :  həmin  vaxtadək  mu xtariyyət  elan  edilməsin".  Ona  görə  Qarabağ  

məsələsinə  dair  yeni  materialları  cəlb  etməklə  məsələni  bundan  sonra  da 

öyrənmək  üçün  Ə.H.Qarayev,  S.M.Əfəndiyev  və  D.X.Bünyadzadədən  ibarət 

xüsusi  ko missiya  yaratmaq  qərara  alındı.  Ko missiyaya  dərhal  Qarabağa  yola 

düĢmək  və  orada  olduğu  müddətdə  partiya  vo  sovet  iĢinə  rəhbərlik  etmək  

tapĢırıldı

175


Qarabağın  hər  qəzası  üçün bir  milyard  manat  pul,  paltar,  avadanlıq  və 

dava-dərman  ayrıldı

176


.  Bir  sıra  iĢçilər  Qarabağa  ezam  olundu

177


,  dörd  qəzada 

baĢ  vermiĢ  aclıqla  əlaqədar  (aclıq  çəkənlərin  sayı  100  min  nəfər  idi)  höku mət 

oraya  6  min  pud  taxıl,  düyü,  çay  və  digər  məhsullar,  23  min  arĢın  parça 

yolladı


178

. O vaxt bütün Azərbaycanda yarım milyonadək adam aclıq çəkird i

179



Ko missiyanın uzun müddət iĢləməsindən və Dağlıq Qarabağın vəziyyəti 



haqqında  mü xtəlif  məsələlərin  dəfələrlə  müzakirəsindən  sonra,  1922-ci  il 

oktyabrın  30-da  A K(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  Qarabağın  mu xtariyyəti 

haqqında 

məsələnin 

iĢlənib 

hazırlan ması 

üzrə 

ko missiyanın 



S.A.Ağamalıoğlunun sədrliy i ilə tərkib ini təsdiq etdi

180


Dağlıq  Qarabağın  mu xtariyyəti  haqqında  məsələ  1922-ci  ilin  

noyabrında  AK(b)P  MK-n ın  və  Bakı  Ko mitəsinin  plenumunda  məsul  iĢçilərin  

iĢtirakı  ilə  mü zakirə  o lundu.  Plenu m  AK(b)P  Rəyasət  Heyətinə  tapĢırdı  ki, 

Dağlıq  Qarabağın  mü zakirəsi  haqqında  məsələnin  iĢlənib  hazırlan masına  dair 

ko missiyanın müvəqqəti tərkibini təsdiq etsin

181



Qarabağ  haqqında  məsələ  1922-ci  il  dekabrın  əvvəlində  RK(b)P 



Zaqafqaziya  Ölkə  Ko mitəsində mü zakirə edildi. ZÖK sədrdən, yeddi üzvdən və 

ġuĢa,  Cəbrayıl  və  CavanĢir  qəzaları  icraiyyə  komitələrinin  hərəsindən  bir 

nümayəndədən    ibarət  tərkibdə  Dağlıq  Qarabağın  iĢləri  üzrə  Mərkəzi 

ko missiyanı təsdiq etməyi qərara ald ı.  Ko missiyaya ali orqanlar və AK(b)P M K 

ilə  müstəqil əlaqə saxlamaq hüququ verilird i

182


. Bu qərara uyğun olaraq, 1922-ci 

il  dekabrın  15-də  AK(b)P  M K-nın  Rəyasət  Heyəti  S.M.Kirov  baĢda  olmaqla 

Azərbaycan  SSR  XKS  yanında  Dağlıq  Qarabağın  iĢləri  üzrə  Mərkəzi 

ko missiyanın  və  A.N.Karakozovun  sədrliyi  ilə  Dağlıq  Qarabağın  iĢləri  ü zrə 

ko mitənin  tərkib ini  təsdiq  etdi

183


.  Komissiyaya  ġuĢa,  Cəbrayıl  və  CavanĢir 

174 

 

qəzaları  icraiyyə  ko mitələrinin  sədrləri  də  daxil  idilər.  Dekabrın  17-də  Rəyasət 



Heyətinin  qərarı  ilə  M.M.Məmməd xanov  da  komissiyanın  tərkibinə  əlavə 

olundu.  Komitə  üç  qəzada  torpaq  mübahisələrinin  həlli  ilə  məĢğul  olur,  xalq  

təhsili  və  səhiyyənin  təĢkilinə  rəhbərlik  ed irdi.  Elə  həmin  gün  AK(b)P  MK-nın  

Rəyasət  Heyəti  və  Xalq  Ko missarları  Soveti  Dağlıq  Qarabağ  haqqında 

Azərbaycan MĠK və XKS ilə qərar lay ihəsini təsdiq etdilər

184


Dağlıq və düzən Qarabağın otlaq, torpaq,  meĢə-çəmən və  meĢələrindən 

istifadə,  yerli  sənaye  və  ticarət,  nəqliyyat  və  yol  tikintisi,  kooperasiya  və  su 

təsərrüfatı,  maldarlıq  və  kənd  təsərrüfatı  məsələləri  bir-birilə  sıx  çulğaĢmıĢdı. 

Bununla yanaĢı, coğrafı baxımdan  mü xtəlif olan rayonlar etnoqrafık cəhətdən də 

fərqlənirdilər.  Dü zən  hissədə  əsasən azərbaycanlılar  yaĢayırdısa,  dağlıq  hissədə 

ermənilər üstünlük təĢkil edirdi. 

Bütün  bunlar  məsələnin  hərtərəfli  düĢünülmüĢ  həllini  tələb  edirdi. 

Qarabağ  problemin in  iqtisadi,  sosial-siyasi  və  mədəni  cəhətlərinin  

mürəkkəbliyin i  nəzərə  alaraq,  partiya  və  dövlət  orqanları  "Bunların  həlli  üçün 

böyük  hazırlıq  iĢi  görməli  olurdular.  Ona  görə  də  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  

Vilayəti  yaradılması  məsələsinin  qəti  həllinin  1923-cü  ilin  yayınadək  uzan ması 

təsadüfi deyildi.  Bu  müddət ərzində partiya və sovet orqanları məsələni dəfələrlə 

mü zakirə edirdilər və hər dəfə də  mü xtəlif baxıĢlar aĢkar olur, cürbəcür təkliflər 

irəli  sürülürdü.  Məsələn,  1923-cü  ilin  may ında  Qarabağ  ko mitəsinin  üzv ləri 

Qarabağ  məsələsinin  həllinə  dair  aĢağıdakı  təkliflərdən  ibarət  lay ihə  irəli 

sürdülər:  dörd  qəza  ləğv  edilib  iki  inzibati  vahid  (möhkəmləndirilmiĢ  qəzalar)  - 

ġuĢa  mərkəz  o lmaqla  Kürdüstanla  birlikdə  Dağlıq  Qarabağ  və  Ağdam  mərkəz 

olmaqla  Düzən  Qarabağ  qəzaları  yarad ılsın;  ü mu mi  məsələlərin  həlli  və  bütün 

Qarabağa ümu mi rəhbərlik etmək üçün quberniya icraiyyə komitələri hüququnda 

vilayət partiya və sovet orqanları təĢkil edilsin

185


1923-cü  il  iyunun  1-də  AK(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  Qarabağın  

mu xtariyyəti  barədə  dekret  verməy i  qərara  ald ı

186


.  1923-cü  il  iyunun  20-də  

Rəyasət  Heyəti  komissiyasının  təqdim  etdiyi  layihəni  nəzərdən  keçirib  "istər 

dağlıq,  istərsə  də  düzən  Qarabağı  bir  inzibati  vahid  saymağ ı  zəruri  b ild i"  və 

Ə.H.Qarayevin  sədrliyi  ilə  ko missiyaya  tapĢırdı  ki,  bu  məsələni  ətraflı  iĢləyib  

hazırlasın  və  AK(b)P  MK  Rəyasət  Heyətinin  təsdiqinə  versin.  Lakin  AK(b)P 

MK-nın  Rəyasət  Heyətində  baĢqa  rəy  də  söylənildi:  Qa rabağ  məsələsinin  qəti 

həlli  üçün  Dağ lıq  Qarabağın  Mu xtar  vilayətə  çevrilməsi  haqqında  Azərbaycan 

Xalq  Ko missarları  Sovetinin  dekreti  lazımdır

187

.  1923-cü  il  iyunun  27-də  



Qarabağ  komitəsinin  məru zəsini  müzakirə  edən  RK(b)P-nin  Zaqafqaziya  Ölkə 

Ko mitəsinin p lenumu həmin rəy i təsdiq etdi

188



Nəhayət,  1923-cü  il  iyulun  1-də  AK(b)P  M K-n ın  Royasət  Heyəti 



S.M.Kirovun  sədrliyi  və  üzv lərin  -  Ə.H.Qarayevin,  L.Ġ  M irzoyanın, 

175 

 

Q.M.Musabəyovun,  R.Ə.A xundovun  iĢtirakı  ilə  Qarabağ  haqqında  məsələni 



mü zakirə  edərək  qərara  aldı:  "Azərbaycan  MĠK-ə  (Rəyasət  Heyətinin  adından) 

Dağlıq  Qarabağın  mu xtariyyəti  barədə  dekret  verib  mərkəzi  Xankəndi  olmaqla 

Ġcraiyyə  Ko mitəsinin  baĢçılıq  etdiyi  Qarabağ  mu xtar  vilayəti  yaradılsın". 

Ġcraiyyə  Ko mitəsi  təĢkil  edilənə  qədər  Qarabağı  idarə  etmək  üçün  beĢ  nəfərdən 

ibarət  Ġnqilab  Ko mitəsi  və  yenə  beĢ  nəfərdən  ibarət  vilayət  partiya  komitəsi 

yaratmaq  təklif  o lunurdu.  Ġnqilab  ko mitəsı  iki  ay  ərzində  sovetlər  qurultayı 

çağırmalı id i. 

Ə.H.Qarayev  (sədr),  A.N.Karakozov,  Ç.Ġ.Ġld ırım,  D.X.Bünyadzadə  və 

Sviridovdan  ibarət  xüsusi  komissiyaya  tapĢırıld ı  ki,  Dağ lıq  Qarabağ 

mu xtariyyətin in  sərhədlərini,  Kürdüstanın  vəziyyətini  və  Hü zən  Qarabağın  

inzibati hüdudlarını müəyyənləĢdirib öz rəy ini öz (

D

)P



 

MK-n ın Rəyasət Heyətinə 

təqdim  etsin

190


.  1923-cü  il  iyulun  4-də  A zərbaycan  MĠK-in  Rəyasət  Heyəti  də 

eyni məzmunda qərar qəbul etdi

191



1923-cü  il  iyu lun  7-də  ġuĢa,  CavanĢir  qəzaları,  Qaryagin  partiya  



ko mitələri katiblərinin və icraiyyə komitələri sədrlərin in iĢtirakı ilə ko missiyanın 

iclasında Qarabağın düzən h issəsində hakimiyyət orqanların ın quruluĢu haqqında 

və  Kürdüstan  barədə  Ə.H.Qarayevin  məruzəsi  dinlən ildi.  Ko missiya  Dağlıq  

Qarabağın  ayrılmasından  sonra  Qarabağın  düzən  hissəsində  qalan  qəzalardan 

mərkəzi Ağdamda olmaq la vilayət idarəsi yaratmağ ı qərara ald ı

192


1923-cü  il  iyulun 7-də Azərbaycan SSR MĠK "Dağ lıq  Qarabağ Mu xtar 

Vilayətinin  təĢkili  haqqında"  dekret  verdi.  Dekretdə  deyilirdi:  "Hansı  formada 

təzahür edir etsin, milli zü lmün və milli bərabərsizliyin aradan qaldırılması, milli 

düĢmənçiliyin və nifrətin zəh mətkeĢlərin beynəlmiləl həmrəy liy i ilə vahid Ġttifaq 

dövlətində  xalqların  qardaĢcasına  əməkdaĢlığı  ilə  əvəz  ed ilməsi  fəhlə -kəndli 

inqilab ının və sovet hakimiyyətinin əsas vəzifələrindən birid ir"

193


Bu  vəzifəni  yerinə  yetirmək  üçün  Azərbaycan  Sovetlərinin  Mərkəzi 

Ġcraiyyə Ko mitəsi qərara aldı: 

1.

 



Dağlıq  Qarabağın  ermən ilər  yaĢayan  hissəsində  Xankəndi  mərkəz 

olmaqla, Azərbaycan SSR-in tərkib hissəsi kimi, mu xtar v ilayət təĢkil edilsin.  

2.

 

Muxtar  vilayətin  idarəetmə  orqanları  Vilayət  Ġcraiyyə  Komitəsi  və 



yerli sovetlərdir. 

Vilayət Ġcraiyyə Ko mitəsi təĢkil edilənədək, dekretə əsasən, müvəqqəti 

Ġnqilab  Ko mitəsi  yaradılmalıdır.  Mu xtar  vilayətin  əsasnaməsini  hazırlamaq  və 

inzibati  vahidləri  ona  faktiki  surətdə  vermək,  habelə  onun  sərhədlərini 

müəyyənləĢdirmək  üçün  Dağlıq  Qarabağın,  Düzən  Qarabağın,  Kü rdüstanın  və 

Azərbaycan  SSR-in  mərkəzi  höku mətin in  nümayəndələrindən  ibarət  qarıĢıq  

ko missiya təĢkil edildi. 


176 

 

Beləliklə,  1923-cü  il  iyulun  7-də  Azərbaycan  MĠK-in  dekreti  və 



Azərbaycan  SSR-in  tərkib ində  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətinin  (DQM V) 

yaradıldığ ı e lan edildi. 

Respublika  əhalisin in  bu  dekretə  münasibətinin  b irmənalı  olmad ığın ı 

nəzərə  alaraq,  sovet  orqanları  ictimai  təĢkilatların,  mətbuatın  köməy i  ilə  onun 

mah iyyətinin  izah  olun masına  və  həyata  keçirilməsinə  dair  böyük  təbliğat  iĢi 

aparmalı  oldu.  1923-cü  il  iyulun  14-də  AK(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  

Qarabağ  mu xtariyyəti  Konstitusiyasının  (Əsasnaməsinin)  hazırlan masına  dair 

ko missiyanın  fəaliyyətini  mü zakirə  etdi.  Ko missiya  yeni  üzvlər  hesabına 

geniĢləndirildi  və  Ə.  H.  Qarayevin  əvəzinə  ko missiyanın  sədrliyi 

D.X.Bünyadzadəyə həvalə olundu

194



Ġyulun  16-da  D.X.Bünyadzadə  AK(b)P  M K-n ın  Rəyasət  Heyətində 



ko missiyanın  məru zəsi  ilə  çıxıĢ  etdi.  Onun  məru zəsi  üzrə  Skobelov  icmasına 

daxil olan boĢ qalmıĢ kəndlilə rinin torpaqların ı və ġuĢa Ģəhərin i Dağlıq Qa rabağ 

Muxtar  Vilayətin in  tərkib inə  qatmaq;  Qarabağın  düzən  hissəsindən  iki  qəza 

təĢkil  etmək;  beĢ  nəfərdən  ibarət  Dağlıq  Qarabağ  Mu xtar  Vilayəti  Ġnqilab  

Ko mitəsi  və  doqquz  nəfərdən  ibarət  Vilayət  Partiya  Ko mitəsi  yaratmaq  qərara 

alındı


195

.  Ġyulun  21-də  A zərbaycan  MĠK  və  A zərbaycan  SSR  XKS  bu 

müddəaları təsdiq etdilər

196


Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayəti  haqqında  Əsasnamənin  son  variantını 

hazırlamaq  ko missiyaya  tapĢırıldı

197


.  Qarabağ  qəzaları  icraiyyə  ko mitələri 

sədrlərinin   iĢtirakı  ilə  onun  mətni  qəbul  olundu.  Əsasnamə  quberniya  icraiyyə 

ko mitələri  haqqında  əsasnamə  zəminində  hazırlan mıĢdı.  Qəbul  olun muĢ 

əsasnaməyə görə, bütün kargüzarlıq,  məh kəmə icraat iĢləri və məktəblərdə tədris 

ana  dilində  aparılmalı  id i.  Ko missiya  Dağlıq  və  düzən  Qarabağ  aras ında 

sərhədləri,  Dağlıq  Qarabağ ərazisinə daxil o lan kəndləri, düzən  Qarabağın  idarə 

formasını və in zibati bölgüsünü müəyyənləĢdirdi

198


1923-cü  il  iyulun  23-də  AK(b)P  M K-n ın  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  

Qarabağ  Muxtar  Vilayəti  haqqında  Əsasnaməyə  baxıb  ona  dəyiĢ ikliklər  etdi. 

Vilayət Ġnqilab ko mitəsinin yaradılması ilə əlaqədar Dağlıq Qarabağın iĢləri ü zrə 

ko mitəni  ləğv  etmək  qərara  alındı.  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  Qarabağ  Mu xtar 

Vilayətinin  iĢçiləri haqqında AK(b)P M K  katib liy inin  21  iyul tarixli qərarın ı da 

təsdiq etdi. 

Azərbaycan  SSR  MĠK  və  XKS-n in  1923-cü  il  24  iyul  tarixli  qərarına 

əsasən  Birinci  Vilayət  Sovetlər  qurultayı  çağırılana  qədər  Dağlıq  Qarabağ 

Muxtar  Vilayətini  idarə  etmək  üçün  A.N.Karako zov  (sədr),  B.N.Bünyadov, 

K.Kafiyev,  S.V.Manukyan  və  M.Çalyandan  ibarət  müvəqqəti  inqilab  ko mitəsi 

təĢkil o lundu

200



177 

 

1923-cü  il  iyulun  30-da  AK(b)P  M K-n ın  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  



Qarabağın  mu xtariyyətinin  konkret  məsələlərini  mü zakirə  edərək,  Kürdüstan, 

Cəbrayıl  və  Ağdam  qəzalarının  sərhədlərini  təsdiqləyərək  qərara  ald ı  ki, 

Azərbaycan  MĠK  və  XKS  mu xtar  vilayətin  yaranması  və  yeni  qəzaların  təĢkili 

ilə  bağlı  bütün  tədbirləri  dərhal  həyata  keçirsin

201

.  Rəyasət  Heyəti  ilk  növbədə 



Dağlıq  Qarabağa,  Cəbrayıl,  Ağdam  və  Kürdüstan  qəzalarına  kreditlər 

ayrılmasının  zəruri  olduğunu  göstərdi.  Elə  həmin  qərara  əsasən  Pircahan  kəndi 

Kürdüstan qəzasının mərkəzi təsdiq olundu. 

1923-cü  il  iyu lun  7-də  Ə.H.Qarayevin  ko missiyası  mu xtar  Kürdüstan 

yaratmağı  və  Dağlıq  Qarabağın  sərhədləri  təyin  olunarkən  onun  mərkəzin i  və 

sərhədlərini  müəyyənləĢdirməyi  də  təklif  etdi

202

.  Lakin  1923-cü  il  iyulun  16-da  



AK(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  D.X.Bünyadzadənin  sədr  olduğu  komissiyanın 

Qarabağ  məsələsinə  dair  məruzəsin i  mü zakirə  edərək,  "kürdlərin  yaĢadıqları 

ərazidən "Kürdüstan qəzası" yaratmağı qərara aldı"

203


. Ġyulun 21-də Azərbaycan 

MĠK və A zərbaycan SSR XKS ko missiyanın bu təklifın i təsdiq etdi

204



Azərbaycanın rəngarəng etnoqrafık  mən zərəsi bütün etnik qurplara tam 



mu xtariyyət  verilməsini,  onları  ərazilərin  tarixi  mənsubluğu  prinsipi  üzrə 

ayırmağı qeyri-mü mkün edirdi.  Çünki bu etnik qrupların hər biri sayca az idi və 

digər xalqların içərisində güclü Ģəkildə qayrıayıb -qarıĢ mıĢdı. 

Hətta  Dağlıq  Qarabağ  iĢləri  üzrə  Ko missiyanın  və  Ko mitənin  təĢkili 

haqqında  Azərbaycan  MĠK  və  XKS-nin  dekreti  1922-ci  il  dekabrın  19-da 

mətbuatda  dərc  olunanda  ictimaiyyətdə  mü xtəlif  rəy  doğurmuĢdu.  Ço xları 

Qarabağın tarixinə  müraciət edərək,  Qarabağın  iki  inzibati o rqana  - "Dağlıq" və 

"Düzən"  Qarabağa  bölünməsin in  süni  olduğunu  isbat  edirdilər.  Məlu m  olduğu 

kimi,  Qarabağ  xan lığ ının  ərazisi  Rusiyanın  istilasından  sonra  inzibati  ərazi 

vahidləri olan qəzalara bölün müĢdü. 

Zaqafqaziyada  üç  müstəqil  respublika  yarandıqdan  sonra  Qarabağ, 

Azərbaycan  Demokratik  Respublikasının   bütöv  tərkib  hissəsi  kimi,  ġuĢa, 

Qaryagin,  CavanĢir,  bir  müddət  həm  də  Qubadlı  qəzalarını  əhatə  edird i  və 

burada  Qarabağ  general-qubernatorluğu  təĢkil  o lunmuĢdu.  Məhz  o  zaman 

Ermənistan  Azərbaycanın  ərazilərinə  münasibətdə  ilhaqçılıq  siyasətini 

gücləndirdikcə  daĢnak  emissarları  in zibati  vahid  kimi  "Dağlıq  Qarabağ"  adını 

uydurmuĢdular  və  bu  ərazinin  hər  vəchlə  Ermən istana  birləĢdirilməsinə 

çalıĢırdılar.  Qarabağın  süni  Ģəkildə  bu  cür  parçalanması  Azərbaycanın 

Ermənistanla  həmsərhəd  olan  qərb  rayonlarının,  azərbaycanlı,  qis mən  kürd 

əhalisinin yaĢadığı Zəngəzur, Qubadlı qəzalarının və digər ərazilərin vəziyyətini 

son  dərəcə  mürəkkəbləĢdirirdi.  Bu rada  ağır  vəziyyət  yaranmıĢdı  -  bir  h issədə 

(Minkənd  rayonu)  sovet  hakimiyyəti,  d igərində  isə  (Hacısamlı  rayonu)  iri 

mü lkədar  Sultan bəyin hakimiyyəti  mövcud idi. On ların arasında saziĢ yaratmaq 


178 

 

siyasəti  heç  bir  nəticə  vermədi.  1920-ci  il  sentyabrın  18-də  AK(b)P  M K-n ın 



Siyasi və TəĢkilat bürosu Qarabağ-Kürdüstan məsələsini mü zakirə etdi və Sultan 

bəyi  öz  dəstəsi  ilə  birlikdə  təcrid  etməyi,  müsəlman  rayonunda  partiya  iĢini 

qaydaya  salmaq  üçün  məsul  iĢçi  M.B.Qasımovu  oraya  göndərməyi  qəra ra 

aldı


205

. Zəngəzur qəzasının əhalisi  müsəlmanlardan (azərbaycanlılar,  kürdlər) və 

gəlmə  ermənilərdən  ibarət  idi.  DaĢnak  quldur  dəstələrinin  təcavüzü  nəticəsində 

müsəlman kəndləri dağıdılmıĢ, yandırılmıĢ ,  müsəlman əhalisinin qalan hissəsisə 

Zəngəzurun  müsəlman lar  yaĢayan  hissəsində,  əsasən  Qubadlı  qəzasında 

sığınacaq  tapmıĢdı.  Nəticədə  Zəngəzur  qəzası  əslində  iki  h issəyə  -  daĢnakların 

ağalıq  etdiyi  "erməni"  hissəsinə  və  sovet  hakimiyyətinin  təsirinin  hələ   zəif 

olduğu  müsəlman  hissəsinə  parçalanmıĢdı.  DaĢnaklar  daim  müsəlman 

kəndlərinə  basqın  edib  onları  viran  qoyurdular.  Qubadlın ın  nümayəndəsi 

Ç.Ġld ırım  A zərbaycanın  Birinci  Sovetlər  qurultayındakı  çıxıĢında  Qubadlı 

qəzasının  mənzərəsin i  belə  səciyyələndirmiĢdi:  "Bu,  canlı  əhalisi  olan 

qəbiristanlıqdır, insanlar büsbütün çılpaq, ayaqyalın, ac-yalavac, gündən qapqara 

yanınıĢ  vəziyyətdə  gəzirlər,  onların,  xüsusən  qadınların  görünüĢü  deyilməz 

dərəcədə  dəhĢətlidir.  Hamı  b ir  tikə  çörək  və  çılpaq  bədənlərini  örtmək  üçün 

parça tapmaq həsrətindədir"

206


1921-c i  il  mayın  30-da  Azərbaycan  MĠK-in  Rəyasət  lleyəti  Zəngəzur 

qəzasındakı vəziyyət və Qubadlı qəzasından olan müvəkkilin ərizəsin i  mü zakirə 

edərək,  ġuĢa  icraiyyə  ko mitəsinə  Qubadlının  vəziyyətini  öyrən məyi, 

respublikanın  xa lq  ko missarlıqla rına  Zəngəzur  (Qubadlı)  qəzasın ı  quldur 

dəstələrindən  təmizləmək  üçün  ġuĢada  xüsusi  inzibati-təsərrüfat  aparatı  təĢkil 

etməyi tapĢırdı

207


Kürd  məsələsi yüksək partiya və sovet orqanlarında dəfələrlə  mü zakirə 

möv zusu  oldu.  Azərbaycan  hökuməti  müsibətlər  çəkmiĢ  kürd  əhalisinə  imkan  

daxilində  hərtərəfli  yard ım  göstərir,  onları  daim  yaĢadıqları  rayonların  

sərhədlərini  dü zgün  həll  etməyə  çalıĢırdı.  Lakin  bu  rayonların  mərkəzdən  və 

inkiĢaf  etmiĢ  digər  rayonlardan  uzaqlığı,  habelə  kürdlə rin  yaĢadıqları  kəndlərin  

Qarabağın ayrı-ayrı qəzalarına səpələnməsi onların  maddi və mədəni həyatı daha 

da çətinləĢdirirdi. 

DQM V  Əsasnaməsinin  iĢlənib  hazırlanması,  dağlıq  və  düzən  Qarabağ  

arasında,  habelə  Dağlıq  Qarabağ  ilə  Kürdüstan  arasında  inzibati  ərazi  sərhədi, 

düzən Qarabağın və Kürdüstanın inzibati idarə formaların ın müəyyənləĢdirilməsi 

üzrə  ko missiya  1923-cü  ilin  iyulunda  bu  məsələyə  dair  iki  təklif  mü zakirə  etdi: 

"1.  Kürdüstanı bilavasitə Mərkəzə tabe o lan qəza hüququnda CavanĢir, ġuĢa və 

Qubadlı rayonlarından ibarət xüsusi inzibati vahidə ayırmaq.  2. Kürdüstan düzən 

Qarabağa  tabe  olan  rayon  Ģəklində  qalsın"

208


.  Müzakirə  zamanı  bunlardan  heç 

biri qəbul edilməd i, məsələ açıq qald ı. 



179 

 

Qarabağın  Dağlıq  hissəsində  mu xtar  v ilayət  yaradılması  ilə  əlaqədar  



1923-cü  il  avqustun  6-da  Azərbaycan  MĠK  qərara  ald ı:  Qarabağın  qalan  

hissəsində Ağdam, Cəbray ıl və Kü rdüstan qəzaları yaradılsın.  Eyn i zamanda hər 

bir qəzanın mərkəzi və ərazi tərkibi müəyyənləĢdirildi

 209


1923-cü  il  oktyabrın  8-də  AK(b)P  MK-n ın  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  

Qarabağ  Muxtar  Vilayətinin  təĢkili  haqqında  AK(b)P  MK  qərarın ın  həyata 

keçirilməsi  vəziyyətini  mü zakirə  etdi.  "Muxtar  vilayətin"    yaradılmasına,  

"mərkəzin    ġuĢadan    köçürülməsinə  müsəlman  əhalisinin  bir  hissəsinin  mənfı 

münasibət  bəslədiyini  nəzərə  alaraq,  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  Qarabağ  Muxtar 

Vilayətinin  təĢkilin i  xüsusilə  türk  əhalisinin  gözündə  qaldırmaq  üçün  iĢi 

gücləndirməyi"  qərara  ald ı  və  Ə.H.Qarayevə  tapĢırdı  ki,  Dağlıq  Qarabağın  

mu xtariyyətin in  mah iyyətini  baĢa  salmaq  üçün  geniĢ  təbliğat  Kampaniyasına 

baĢlanmasını təmin etsin

210

. Kürdüstan qəzasında və düzən Qarabağ qəzalarında 



sovet  quruculuğuna  kömək  göstərilməsinə    dair  konkret  tədbirlər  nəzərdə  

tutuldu.  Rəyasət  heyəti  Kürdüstan  qəzasında  vahid  kənd  təsərrüfatı  vergisinin  

ləğvi  haqqında,  onun əhalisinin  taxıl,  ağac  materialları  ilə  təmin  olun ması,  "bu 

xid mətinin  təĢkili  və  sovet  idarələri,  məktəblər  üçün


Yüklə 5,21 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin