AZƏrbaycan d L haqqinda



Yüklə 4.51 Kb.

səhifə1/11
tarix21.04.2017
ölçüsü4.51 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 
1
 
 
 
 
 
 
 
AZƏRBAYCAN  D L   HAQQINDA 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2
 
 
 
 
D L N VƏZ FƏLƏR  
1. Dil cəmiyyətdə ünsiyyət vasitəsidir. Bu 
dilin kommunikativ funksiyasıdır. 
2. Dil insanı əhatə edən əşya və hadisələrin adlarını 
bildirir. Bu dilin normativ funksiyasıdır.  
D   L VƏ D   L Ç   L   K 
D   L 
1. nsanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir  
3.  nsan cəmiyyəti olmayan yerdə dil  
mövcud ola bilməz. 
5. Dil ancaq insana məxsusdur, 
heyvanlar yalnız münasibəti duya bilər. 
7. Dil mənsub olduğu xalqın həyatı ilə sıx 
bağlıdır. 
2. Dil müəyyən şəraitdə - insan cəmiyyətində 
yaranır və fəaliyyət göstərir 
4. Dilin yaranmasında insan orqanizminin şaquli 
vəziyyətdə olması mühüm rol oynamışdır. 
6. Dil təfəkkürlə bağlıdır. 
8. Hər hansı bir xalqın milli şüuru,  mədəni səviyyəsi 
inkişaf etdikcə, onun dili də inkişaf edir. 
3. Dil fikri ifadə edir 

 
3
 
 
 
 
Insanların səsin çatmadığı yerlərlə əlaqə saxlamaq ehtiyacından yazı yaranmışdır. Yazı səsli dilin norma 
ilə qavrayışını təmin edən işarələr sistemidir 
2. Yazının ikinci növü şəkli (piktoqrafik) yazıdır. Bu 
yazıda  nəzərdə  tutulan  əşyanın  şəkli  çəkilir. 
Piktoqrafik  yazıya  aid  nümunələr  də  bugünkü 
günümüzdə də var: qadın salonunun qarşısında qadın 
şə
kli,  zoomağazanın  qarşısında  heyvanların  şəkli  və 
s.  
3.  Piktoqrafik  yazıdan  sonra  fikri  (ideoqrafik) 
yazı ortaya çıxmışdır. Bu yazıda da fikir şəklin 
köməyi  ilə  çatdırılır.  Piktoqrafik  yazıda  şəkil 
birbaşa  əşyanın  özünü  bildirdiyi  halda, 
ideoqrafik  yazıda  şəkil  rəmzi  mənada  (ideya 
şə
klində)  işlənir:  günəş  şəkil-işıq  anlayışı 
bildirir. 
4.  Yazının  ən  son  və  müasir  növü  hərfi  (fonoqrafik) 
yazıdır.  Fonoqrafik  yazının  ilk  mərhələsi  heca  yazısı 
(sillabik yazı) olmuşdur. Bu yazıda bir neçə səs bir işarə 
ilə ifadə olunmuşdur. Əsl fonoqrafik  yazıda isə hər bir 
səs  bir  hərfi  ifadə  edir.  Hazırda  istifadə  etdiyimiz  latın 
qrafikalı  Azərbaycan  əlifbası  fonoqrafik  yazıya 
ə
saslanır.  
YAZI 
1. Yazının ilkin növü əşyaların köməyi ilə 
olmuşdir.  nsanlar uzaq yerlərə öz fikirlərini 
əş
yaların köməyi ilə çatdırmışlar. Buna görə də 
həmin yazı əşyavi yazı adlanır. 

 
4
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D LÇ L Y N SAHƏLƏR  
Dilçilik eimi dilin qayda-qanunlarını, xüsusiyyətlərini, quruluşunu öyrənir. 
7. 
D
 i a
 l e
 k
 t o
 l o
 g
 i y
 a
 
6. 
 L
 ü
 ğ
 ə
 t 
ç i
 l i
 k
 
5. 
 E
 t i
 m
 o
 l o
 g
 i y
 a
 
4. 
 S
  i 
n t
 a
 k
 s 
i s
 
3. 
M
 o
 r
 f 
o l
 o
 g
 i y
 a
 
2. 
 L
 e
 k
 s 
i k
 o
 l o
 g
 i y
 a
 
1. 
 F
 o
 n
 e
 t i
 k
 a
 

 
5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ET MOLOG YA 
Sözün mənşəyini, kökünü, nədən törəməsini öyrənən dilçilik sahəsinə etimologiya deyilir. 
1.  Dilimizdə  yaranma  tarixi  çox  qədim  olan 
elə    sözlər  var  ki,  indiki  şəklində  daşıdığı 
leksisk məna anlaşılmır, yəni kökün mənşəyi 
izah  edilə  bilmir.  Belə  halda  etimologiya 
elminə müraciət olunur.  
2.
  Sözün  kökünü  üzə  çıxarmaq,  onun  başqa  sözlərlə 
bağlılığını 
öyrənmək 
üçün 
aparılan 
dilçilik 
araşdırmasına etimoloji təhlil deyilir. 
3
. Etimoloji təhlillərdə nəticə həmişə  eyni  
    dəqiqliklə olmur. 
4.
 Ayrı-ayrı sözlərin etimologiyası haqqında bəzən  
     müxtəlif fikirlər olur.  
5.
 
Elmi əsaslara söykənən elmi etimologiya  
     var.
  
6.
  Xalqın  məntiqinə  əsaslanan  xalq  etimologiyası 
(yalançı,  uydurma etimologiya) da mövcuddur.  

 
6
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D ALEKTOLOG YA 
Dilin dialektlərini öyrənən dilçilik sahəsinə dialektologiya deyilir. 
1. Yerli-məhəlli danışığa dialekt və ya  
     şivə deyilir. 
2. Dialektlər dilimizin tarixini, onun inkişaf  
    mərhələlərini öyrənmək üçün çox  
    əhəmiyyətlidir

3. Bir çox şivələrimizdə elə qədim sözlər  
   qorunub saxlanılmışdır  ki, vaxtilə ədəbi  
   dilimizdə işlənmiş, lakin indi  
   unudulmuşdur.  
4. Ayri-ayrı ərazilərdə işlənən yerli-məhəlli söz  
    və ifadələrə dialektizm deyilir.  
5. Bədii əsərlərin dilində işlənən məhəlli  
    əlamətlərə - dialektizmlərə rast gəlmək  
    olur.  

 
7
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ĞƏTÇ L K (LEKS KOLOG YA) 
Dilçiliyin praktik (təcrübi) sahəsi olub, lüğətlərin tərtibi, yaranma qaydalarını öyrənir. 
1.
 Lüğətlərin tərtibi ilə məşğul olan   
    mütəxəssis ğətçi-leksikoqraf  
    adlanır. 
2
. 
Lüğətçilik Azərbaycan-türk dilçiliyinin qədim 
sahəsidir. Mahmud Kaşğarinın “Divani-lüğət-it-
türk” (1072) əsəri türk dünyasının ilk 
ensiklopediyasıdır. Kitabda 9000-dən çox söz var. 
Yeganə əlyazması XIII əsrdə Azərbaycanda 
köçürülüb, 1915-ci ildə Türkiyədə tapılıb və nəşr 
3.  Cəmaləddin  ibn  Mühənna,  Hinduşah  
Naxçıvani,  Hümam  Təbrizi  (XIII-XIV  əsrlər) 
Mirzə  Məhəmmədəli  Kazım    bəy  (XIX  əsr) 
kimi  Azərbaycan  alimləri  də  lüğət  tərtib 
etmişlər

4. XX əsrin əvvəllərində S.M.Qənizadə, 
Ü.Hacıbəyov, Q.Qarabəyov, Ə.Şıxlinski lüğətlər 
tərtib ediblər. 
5. 1940-cı illərdə Heydər Hüseynovun 
rəhbərliyi ilə dörd cildlik “Rusca-Azərbaycanca 
lüğət” nəşr olunub. 
6. 1964-1987-ci il, 2000-ci illərdə Əliheydər 
Orucovun rəhbərliyi ilə “Azərbaycan dilinin 
izahlı lüğəti” dörd cildliyi çap olunmuşdur.  
ĞƏTLƏR N NÖVLƏR  
2. Tərcümə lüğətləri 
1.  zahlı lüğə
3. Terminoloji lüğətlə

 
8
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
AZƏRBAYCAN D L  
1. Azərbaycan dili Azərbaycan   
   Respublikasında, Cənubi Azərbaycanda,  
   bir çox ölkələrdə yaşayan   
   azərbaycanlıların ana  dilidir. 
3. Azərbaycan dili müstəqil respublikamızın  
    dövlət dilidir

5. Dövlət idarələrində vəzifə tutan müxtəlif 
xalqların nümayəndələri öz işlərini Azərbaycan 
dilində aparır.  
2. 35 milyondan çox azərbaycanlı bu dildə  
   danışır. 
4. Azərbaycan Respublikasının bütün dövlət 
orqanlarında yazılı və şıfahi əlaqə işləri 
Azərbaycan dilində aparılır.  
6. Dövlət dilinin vahidliyi demokratizmi ilə 
səciyyələnir. Respublikamızda yaşayan 
azərbaycanlıların, etnik qrupların nümayəndələrinin öz 
aralarında ana dilində ünsiyyət saxlamaq hüquqları var.  

 
9
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
AZƏRBAYCAN DÖVLƏT D L   LƏ BAĞLI FƏRMANLAR 
 
10
. “
A
z
ərb
ay
ca
n d
ilin
in
 q
lo
ba
lla
şm

şər
ait
in
d
ə z
am
an
ın
 t
əl
əb

rin
ə u
y
ğu
n i
sti
fa
d
əsi
n
ə 
v
ə ö
lk
əd
ə d
ilç
iliy
in
 in
ki
şaf
ın
a d
air
 D
öv

t P
pr
oq
ra
m
ı”
nın
 t
əsd
iq
 e
dil
m
əsi
 h
aq
qın
da
 
A
z
ərb
ay
ca
n
 R
es
pu
bli
ka
sı 
Pr
ez
id
en
tin
in
 S
ər
ən
ca
m
ı  
9. 
20
03
-c
ü i
l y
an
va
rın
 2
-d
ə “
A
z
ərb
ay
ca
n R
es
pu
bli
ka
sın
da
 d
öv

t d
ili”
 h
aq
qın
da
 f
ərm
an
  
   i
m
za
la
nd
ı

8. 
20
02
-c
i il
 se
nty
ab
rın
 3
0-
da
 3
 f
əsi
l, 2
0 m
ad
d
əd
ən
 ib
ar
ət “
D
öv

t d
ili 
ha
qq
ın
da
 q
an
un
  
    
q
əb
ul 
ed
ild
i

7
. 2
00
1-
ci 
ilin
 av
qu
stu
n 9
-d
a “
A
z
ərb
ay
ca

əlif
ba
sı 
v
ə A
z
ərb
ay
ca
n d
ili 



n t
əsi
s  
   e
dil
m
əsi
 h
aq
qın
da
” f
ərm
an
 v
eri
ld
i. 
6. 
20
01
-c
i il
 iy
un
un
 1
8-
d
ə “
”D
öv

t d
ilin
in
 t
ətb
iq
i i
şin
in
 t
ək
m
ill
ə
şd
iri
lm
əsi
 h
aq
qın
da
    
    
 f
ərm
an
 v
eri
ld
i.  
5. 
19
95
-c
i il
in
 1
2 n
oy
ab
rın
da
 q
əb
ul 
ed
ilm
iş 
ko
ns
titu
siy
ad
a d
öv

t d
ilin
in
 a
dı 
A
z
ərb
ay
ca
n  
    
 d
ili 
ad
la
nd
ırı
ld
ı
.  
4
19
92
-c
i il
in
 2
2 d
ek
ab
rın
da
 v
eri

n f
ərm
an
da
 d
öv

t d
ili 

rk
 d
ili 
ela
n e
dil
di.
 
3. 
19
36
-c
ı il
d
ən
 d
öv

t d
ili 
A
z
ərb
ay
ca
n d
ili 
ad
la
nd
ırı
ld
ı

 
2
30
-c
u i
ll
ər
ə q
əd
ər d
öv

t d
ili 

rk
 d
ili 
ad
la
nır
dı.
 
 
1
19
19
-c
u i
ld
ə A
z
ərb
ay
ca
n C
üm
hu
riy
y
əti 

rk
 d
ilin
i r
əsm
i d
öv

t d
ili 
ela
n e
td
i. 

 
10
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
TÜRK D LLƏR  A LƏS  
Bir kökdən törəyən dillərə qohum dillər deyilir. Qohum dillərin hamısı birlikdə dil ailəsi adlanır. 
Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə mənsubdur. 
1. Oğuz qrupu 
2. Qıpçaq qrupu 
3. Qarluq qrupu 
 
OĞUZ QRUPU 
1. 
Azərbaycan dili
 
2. Türk dili 
3. Türkmən dili 
4. Qaqauz dili 

 
11
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
QIPÇAQ QRUPU 
1. Qazax dili 
3. Tatar dili 
2. Qırğız dili 
4. Başqırd dili 
5. Qumuq dili 
QARLUQ D L  
1. Özbək dili 
2. Uyğur dili 
3. Salur dili və s. 

 
12
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D LLƏR N MORFOLOJ  QURULUŞUNA GÖRƏ QRUPLARI 
(T POLOJ  BÖLGÜSÜ) 
1. Kök dillə
2. Flektiv dillə
3.  ltisaqi (aqqlütinativ) 
dillə
Sözün  kökü  dəyişmir    və 
şə
kilçi  olmur.  Məsələn:  Çin 
dili kök dillərinə aiddir. 
Sözün kökü içəridən dəyişir, şəkilçi 
sözün əvvəlində (prefiks), ortasında 
(infiks), sonunda (suffiks) gəlir. 
Məsələn: rus, ingilis, ərəb dilləri 
flektiv dillərə aiddir. Məs: nəzm-
nizam-nazim 
Sözün kökü dəyişmir və 
həmişə müstəqil leksik məna 
bildirir. Şəkilçilər söz kökünə 
qoşulur. Ahəng qanunu 
gözlənilir. Azərbaycan dili  
iltisaqi dillərə aiddir. 
LT SAQ  (AQQLÜT NAT V) D LLƏ
Bütün türk dilləri iltisaqi dillərə aiddir. Bu dillərdə: 
1. Sözün kökü sabit qalır. 
3. Sözün kökü müstəqil leksik 
mənaya malik olur. 
5. Ön şəkilçi olmur. 
2. Şəkilçi sözün  kökünə 
   qoşulur. 
4.  Sözə əvvəl leksik şəkilçi, sonra  
   qrammatik şəkilçi qoşulur. 
6. Şəkilçinin sözə qoşulduğu zaman  
   ahəng qanunu gözlənilir. 

 
13
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ST SNALAR 
Ə
SL AZƏRBAYCAN SÖZLƏR NDƏ 
ALINMA SÖZLƏRDƏ 
5
. B
əzi
 sö
zl
ərd
ə s
öz
 k
ök
ün
d
ə d
əy
işm
ə (f
le
ks
iy
a) 
ba
ş v
eri
r: 
da
ğıt
-d
a
ğın
ıq
-
da
ğıl 
4
. B
əzi
 sö
zl
ərd
ə k
ök
ün
 so
n s
am
iti 
d
əy
işi
r. 
ge
t-g
ed
ir 
3
. B
əzi
 sö
zl
ərim
iz
 ö

şək
ilç
i il
ə i
şl
ən
ir:
 n
ad
in
c, 
n
at
əm
iz,
 n
ak
işi

2
. 
da


, -
 k
ı
4
,  –
 g
il
4
, -
sız
4 
qr
am
m
ati

şək
ilç
il
ərd
ən
 so
nr
a d
a s
öz
ə q
o
şu
la
 
bil
ən
 le
ks
ik
 ş
ək
ilç
il
ərd
ir:
 d
ay
ım
gil
. 
 
1
O
ğu
l, q
ar
ın
, b
oy
u
n
, ç
iy
in
 v
ə s
. M
illi
 sö
zl
ər
ə s
ait

 b
a
şla
na
n m
ən
su
biy
y
ət
 
şək
ilç
isi
 q
o
şu
ld
uq
da
 sö
z k
ök
ün
d
ən
  s
on
 sa
it d
ü
şü
r: 
o
ğu
l-o
ğlu
n
 
2. 
Ş
ək
ilç
in
i a
yır
ark
ən
 k
ök
 m
ən
a v
erm
ir:
 b
io
lo
ji, 
fr
az
eo
lo
giy
a s
öz

rin
d
ə 
şək
ilç
il
əri 


rd
ük
d
ə s
öz

r d
ilim
iz
d
ə m
üs

qil
 sö
z k
im
i i
şl
ən
m
ir. 
B
io
,
 
fr
az
eo
 
1. 
Ş
ək
ilç
i s
öz
 k
ök
ün
d
ən
 ə
vv
əl i
şl
ən
ir:
  
bi
şü
u
r, 
la
qe
yd
, b
am
əz
ə, n
ain
sa

 
3
. 
Ə
r
əb
-fa
rs 
m
ən
şəl
i s
öz

rd
ə: k
im
y
əv
i v
ə lü
ğ
əv
s
öz

rin
d
ə -
 v
i 
şək
ilç
isi
ni
 


rd
ük
d
ə k
im
y
ə v
ə l
ü
ğ
ə s
öz

ri q
alı
r k
i, o
nla
rın
 d
a m
ən
as
ı y
ox
du
r.  

 
14
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D L N MORFOLOJ  QURULUŞU  VƏ AHƏNG QANUNU 
1.
 Ahəng qanunu dilimizin morfoloji quruluşu  
    ilə birbaşa bağlıdır. 
3.
 Alınma sözlərə dilimizə məxsus hər hansı bir  
   şəkilçi artırdıqda həmin şəkilçi söz kökündəki  
   son hecanın ahənginə mütləq uyuşmalıdır: 
   alimlər, dünyaya, vəfalı 

: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə