Ç. kindlberqer, R. Aliber



Yüklə 2.08 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/26
tarix16.02.2017
ölçüsü2.08 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

Ç.KINDLBERQER, R.ALIBER 
 
 
 
 
 
 
 
 
DÜNYA MAL YYƏ  
BÖHRANLARI 
 
 
flas, təşviş və maniyalar 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI- 2010 

 
2
5-ci buraxılış 
 
 
 
 
Ç.Kindlberqer, R.Aliber 
Dünya maliyyə böhranlari.  flas, təşviş və maniyalar- Sankt Peterburq, 
2010. - ..... səhifə- (“Ticarət və investisiya seriyası). 
 
SBN 978-5-49807-086-5 
 
 
Bu  kitab,  maliyyə  bazarlarında  və  o  cümlədən,  bütün  ölkənin 
maliyyə vəziyyəti təşvişin astanasında olan zaman, ölkədə ətraflı şəkildə 
böhranın,  birja  maniyalarının  və  dünya  tarixi  ərzində  ən  böyük 
spekulyativ  və  manupilyativ  proseslərin  səbəbləri,  mərhələləri  və 
nəticələrinin ən xırdalıqlarını belə ətraflı şəkildə nəzərdən keçirir. Bu əsər 
dünya  “işgüzar  ədəbiyyat”  siyahılarına  daxil  olaraq  və  eyni  zamanda 
vaxtında  zamanın  tələbi  olan  bir  klassika  kimi  təsnifatlaşdırılmışdır. 
“Financial  Times”  qəzeti  bu  kitabı  investisiya  mövzusunda  dünyanın  ən 
yaxşı kitablarından biri hesab edir. Bu kitabı oxuduqdan sonra siz maliyyə 
bazarlarının digər qaranlıq və maraqlı məqamlarının şahidi olacaqsınız. 
Kitab,  “Tülpan  maniyası”,  “maliyyə  piramida”ları,  Böyük 
Depressiya,  qızıl  standartının  süqutu,  Yaponiya  və  Skandinaviya 
ölkələrinin  daşınmaz  əmlak  bazarlarındakı  böhranlar,  1998-ci  ildə 
Rusiyada  baş  vermiş  iflas  kimi,  digər  vacib  və  rəngarəng  məsələlərin 
siyahısını özündə ehtiva edir. 
Bu, məhz böyük maraqla və təkrarən oxunası kitab olmaqla yanaşı, 
hər bir ciddi investorun stolüstü kitabı olmalıdır.  
 
 
 
 
 
©
©
©
©
 “ qtisad Universiteti”- 2010 

 
3
Mündəricat 
 
Elmi redaktorun ön sözü ............................................................. 
Müqəddimə ................................................................................... 
 
1.
 Malliyyə böhranı: qibtəediləcək sabitlik .............................. 
Ajiotajlar və kredit.......................................................................... 
Siyasi aspektlər............................................................................... 
Tarix: fəsilbəfəsil............................................................................ 
 
2.
 Səciyyəvi böhranların anatomiyası........................................ 
Tarix iqtisadiyyata qarşı.................................................................. 
Model............................................................................................... 
Beynəlxalq genişlənmə................................................................... 
Minsk modelinin əsaslandırılması................................................... 
Müasir dövrdə Minski modelnin münasibliyi................................. 
 
3.
  Spekulyativ ajiotaj.................................................................. 
Bazarların rasionallığı................................................................... 
Şə
xsiyyətin rasionallığı və bazarın irrasionallığı............................. 
Təkanlar.......................................................................................... 
Spekulyasiya obyektləri.................................................................. 
Spekulyasiya temperamentinin milli xüsusiyyətləri.. ..................... 
 
4.
  Yanğının üzərinə yanğın əlavə edilməsi”: kreditin 
genişlənməsi.................................................................................. 
Pul məktəbi Bank məktəbinə qarşı.................................................. 
Borcun keyfiyyəti............................................................................ 
Veksellər......................................................................................... 
Onkol borclar................................................................................. 
Qızıl mübadiləsi standartı................................................................ 
Kreditin qeyri-stabilliyi və Böyük Depressiya.............................. 
 
 
 
 

 
4
5.
 Böhranlı mərhələ..................................................................... 
Ümidlərin dəyişməsi........................................................................ 
Xəbərdarlıq...................................................................................... 
Maliyyə fəlakəti.............................................................................. 
Maliyyə təhlükəsi nə qədər çəkir?................................................. 
Böhranın buraxılma mexanizmi..................................................... 
Çaxnaşma və süqut.......................................................................... 
 
6.
  Eyforiya və iqtisadi bumlar.................................................... 
“Tülpan maniyası” ....................................................................... 
Səhmlər və daşınmaz əmlak bazarları.......................................... 
Pul siyasəti. Xammal və aktivlərin qiyməti..................................  
 
7.
 Qlobal infeksiya”.................................................................... 
Böhrana görə günahın bölüşdürülməsi...........................................  
Keçici mexanizmlər......................................................................... 
Xarab olmuş qəpiklərin böhranı.....................................................  
Missisipi və Cənub dənizi şirkətlərinin “köpükləri”.....................  
1763-1819...................................................................................... 
1825-1896........................................................................................ 
1907................................................................................................. 
1929- cu il böhranının qlobal təsirləri............................................. 
Şə
rqi Asiya böhranı yoluxması...................................................... 
 
8.
  Qiymət “köpüklər”in epidemiyası: Banqkokdan keçməklə 
Tokiodan Nyu-Yorka....................................................................  
Tokio və Osakada qiymət “köpüyü”............................................... 
Yaponiyada qiymət “köpüyünün” əmələ gəlmə tarixinin 
müəyyənləşdirilməsi......................................................................  
Yaponiya qiymət “köpüyü” nəyə görə və nə vaxt partladı............. 
Şə
rqi Asiya iqtisadi möcüzəsi və Asiyanın maliyyə böhranı.......... 
Səmərəli və qyeri-səmərəli bolluq................................................. 
Ə
ziyyətsiz pullar və “qiymət köpükləri”.................................... 
 
 

 
5
9.
  Fırıldaqçılıq, hiylələr və kredit tsikli..................................... 
Fırıldaqlar və bumlar....................................................................... 
“Köpüklər” və yalanlar................................................................... 
Vicdanlı oyunçular.......................................................................... 
Satqın mətbuatı................................................................................ 
Ş
übhəli üsullar................................................................................. 
1920-ci və 1990-cı illər .................................................................. 
Bank tamahkarlığı........................................................................... 
1920-ci və 1990-cı illərin günahlarının əvəzi................................. 
 
10.
  Təsirlənmə siyasəti: Yanğına imkan vermək və ya 
hakimiyyət tətbiq etmək?............................................................ 
Müdaxilə etməmə siyasəti............................................................ 
Ə
dalətə çağırış və təsirin digər nəsihətverici tədbirləri.................. 
Vaxtın uzadılması............................................................................ 
Tam “dondurulma” və bank tətilləri............................................... 
Hesablama palatasının sertifikatları................................................. 
Bankların əməkdaşlıqları................................................................. 
1828-ci il Elzas böhranı ................................................................. 
1857-ci il Hamburq böhranı............................................................ 
Öhdəliklərin zəmanətli təminatı: Bering Qardaşları bankının 
böhranı............................................................................................. 
Ə
manətlərin sığortası.................................................................... 
Xəzinə vekselləri............................................................................. 
Bank tənzimlənməsi və nəzarəti...................................................... 
Müvəffəqiyyətin ziqzaqı.................................................................. 
 
11.
   Son mərhələnin daxili kreditoru........................................... 
Anlayışın əmələ gəlməsi.................................................................. 
Kim son kredit instançiyası hesab edilir?........................................ 
Kimə və nə məqsədlə?..................................................................... 
Nə vaxt və nə qədər?....................................................................... 
 
 
 

 
6
12.
  Son mərhələnin beynəlxalq kreditoru.................................. 
Beynəlxalq böhranların tarixi icmalı.............................................. 
Dünya Maliyyə Mərkəzi adi uğrunda mübarizədə London Parisə 
qarşı ................................................................................................ 
Birinci Dünya müharibəsindən sonra son kredit mərhələsi............. 
Bredton-Vuds və beynəlxalq pul-kredit müqavilələri..................... 
Borc alanlara qarşı iqtisadi tələblər................................................ 
Meksika böhranı............................................................................ 
Şə
rqi Asiya böhranı......................................................................... 
Birləşmiş Ştatlar və dollar............................................................... 
 
Ə
lavə. Maliyyə böhranlarının yekun cədvəli -1618-1998-ci 
illər................................................................................................. 
Qeydlər........................................................................................... 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
7
ELM  REDAKTORUN ÖN SÖZÜ 
 
Sizin,  hal-hazırda  əlinizdə  tutduğunuz  bu  kitabın  heç  bir  xüsusi 
reklama  ehtiyacı  yoxdur.  Təəssüflə  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bu  kitabın 
dəyərliliyinin ən bariz sübutu bizim də şahidi olduğumuz və o cümlədən, 
yaşadığımız  dərin  maliyyə  böhranı  olmuşdur.  Bu  kitab  təkcə  fakt  və 
hadisələrin  təsvirini  özündə  ehtiva  etmir,  kitab  həmçinin,  oxucuya  dərin 
və  eyni  zamanda  asan  şəkildə  bəşər  tarixi  boyunca  yaranmış  bütün 
maliyyə  böhranlarının  səbəb  və  nəticələrinin  analizini  anlamağa  imkan 
yaradır.  Müəllif  bizim  üçün  iki  xəbər  hazırlamışdır.  Birincisi,  pis  xəbər 
odur  ki,  praktiki  olaraq  böhrandan  yayınmaq  mümkünsüz  bir  haldır. 
kincisi  isə  yaxşı  xəbərdir.  Belə  ki,  böhranın  əlamətlərini  və  anatomiya-
sını araşdırsaq və öyrənməklə, nəinki, böhrana qarşı tam hazır olmaq olar 
və  həmçinin,  bu  cür  şəraitində  maliyyə  nöqteyi-nəzərindən  də  yarar-
lanmaq mümkündür.  
Tamahkarlıq  və  qorxu,  maliyyə  bazarlarının  əsas  iki  hərəkətverici 
qüvvəsidir. Tamahkarlıq və maraq, bazar iştirakçılarını müəyyən ölçü me-
yarlarını və lazım olan vaxt daha çox gəlir əldə etməyə imkan verən anda 
risklərin  ölçülməsi  qabiliyyətini  itirməyə  vadar  edir.  Müəyyən  nailiyyət 
ə
ldə  etmək  üçün  istifadə  edilən  alətlər  o  qədər  vacib  deyil.  Müxtəlif 
dövrlərdə  bunlara  “zibil  istiqrazları”,  dotkomların  səhmləri  və  yaxud 
indiki halda, ipoteka qiymətli kağızları daxil idi.  
Maliyyə  həvəskarlarının  yüksək  gəlir  əldə  etmə  fantaziyaları  sər-
hədsizdir. Tərəzinin digər tərəfində isə iştirakçıların daha dəqiq professio-
nal spekulyantların öz pullarını və ya işini itirmək qorxusu dayanır. Prob-
lem  ondan  ibarətdir  ki,  bu  iki  vacib  amil  bir-birinin  tamamlayıcısı  kimi 
görünə bilər, amma heç də həmişə bazar bu cür bir-biri ilə bərabər balans 
şə
klinə nail olar bilmir. Şübhəsiz, bir çox hallarda, tamahkarlıq üstün gəlir 
ki, bu da öz növbəsində spekulativ amillərin daha da inkişafına və bumun 
ş
işməsinə  və  nəticədə  ev  təsərrüfatlarının  maliyyə  nəticələrinə  təsir 
etməsinə  gətirib  çıxarır.  Bu  halda,  tamahkarlıq  və  maraq  ayaq  altında 
tapdalanmış  kimi  aşkar  olunur.  Bu  proses  uzun  müddət  davam  edə  bilər 
və həmçinin, yüksələn “spiral şəklini” də ala bilər. Nəticə etibarı ilə, real 
və  mümkün  maliyyə  “piramida”larının  yaranmasına  gətirib  çıxara  bilər. 
Lakin,  zaman  keçdikcə  yavaş  yüksəlmə  və  istiqamətlənmiş  sürət, 

 
8
qaçılmaz şəkildə törəmə iştirakçılarının yeni riskli gəlirinin pik nöqtəsinə 
çatır.  Həmin  risk  və  mövcud  imkanlardan  istifadə  etməmək  və  eyni 
zamanda bazarın artımı prosesindən toplanmış gəlirinin itirilməməsi istəyi 
özünü biruzə verir.  
Bu zaman “görünməmiş səxavətlik atraksionunun” əksər iştirakçıları 
bazardan  çıxış  yolu  axtarmağa  başlayırlar.  Bunun  əsas  səbəbi, 
iştirakçıların  elə  təhlükənin  birinci  əlamətlərini  hiss  edən  kimi  oyundan 
çıxmaq  və  mövcud  gəliri  özləri  ilə  aparmağa  üstünlük  vermələridir.  Bu 
cür  narahatlığın  genişlənməsi  ona  işarədir  ki,  “ildırımın  çaxması”  özünü 
çox  gözlətməyəcəkdir.  Kiçik  qığılcımlar  və  həmçinin  həmin  qığılcımlar 
haqqında  kiçik  əlamətlər  belə,  maliyyə  sistemində  ilkin  problemlərin 
yaranmasına gətirib çıxarır. Kitabda müəllif qeyd edir ki, yalnız bir neçə 
hallarda  maliyyə  sistemindəki  təşvişlər  ciddi  iflasa  uğramamışdır.  Bir 
qayda  olaraq,  əlacsız  maliyyə  hökmranlığının  “maliyyə  sunamisi” 
qarşısında  artırılmasını  özündə  ehtiva  edən  tamahkarlıq,  son  olaraq  ağır 
nəticələrə gətirib çıxarır. 
Maliyyə böhranlarının mütəmadi baş verməsi sübut edir ki, bu hadisə 
qarşısıalınmaz  fəlakətlərlə  bir  oxşarlıq  təşkil  edir.  Bələ  ki,  bu  kimi 
böhranları  qabaqcadan  proqnoz  etmək  olar,  lakin  onların  tam  qarşısını 
almaq  olduqca  çətin  məsələdir.  Bu  səsəbdən,  investor  və  spekulyatorlar 
bir çox hallarda bir-birinin ardınca eyni bir əsasın üzərinə gəlmiş olurlar. 
Görünür,  hər  bir  böhrandan  sonra  intensiv  zənginləşmə  dövrü,  bir  çox 
insanlara  keçmişin  dərslərini  unutmağa  vadar  edir  və  ya  sadəlövcəsinə 
keçmiş dövr ərzində dünyanın əhəmiyyətli dərəcədə dəyişilməsini və artıq 
indiki halda bunun əbədi davam edəcəyini zənn edirlər.  
Bu  kitab  diqqətli  oxucuya,  soyuqqanlılığı  qorumaqla  bazar  bumu 
şə
raitindən  yararlanmağa,  öncədən  yarana  biləcək  maneə  və  təşvişlərin 
ə
lamətlərini öncədən tanımağa və nəticə etibarilə ümümi təşviş və böhran 
dövründə,  cəlb  edilən  aktivlər  aşağı  qiymətə  satıldığı  zaman  öncədən 
toplanmış  gəliri  riskli  aktivlərdən  çıxarmağı  və  aktivləri  risklərdən 
yayındırmağı öyrədəcəkdir. 
 
Viktor  lin
,  məhşur:  “Necə  kapitalist  olmalı?!”,  “ nşayder,  birja 
trilleri”, “ nternet-Ticarət” bestsellerin müəllif.i 

 
9
MÜQƏDD MƏ 
 
Çarli  Kindlberqer  (bundan  sonra  ÇK)  heyrətamiz  bir  yoldaş  olmuş-
dur:  xeyirxah,  nüfuzetmə  qabilliyyəti  olan,  hər  şeyi  öyrənməyə  çalışan, 
güclü xarakterli və ən əsası çox aktiv və çalışqan bir insandır. Bütün bu 
qeyd olunan xüsusiyyətlər onun “Dünya maliyyə böhranları:  flas, təşviş 
və maniyalar” adlı bu kitabında öz əksini tapmışdır. 
Mən belə fikirləşirəm ki, ÇK öz kitabı üzərində olduqca səylə çalış-
mışdır və onun bu əməyini müxtəlif və maraqlı nümunələrin izlənməsi və 
araşdırılması  ilə  məşğulolan,  “Darvinin  işi”  ilə  müqayisə  etmək  belə 
mümkündür. Bundan başqa, iflas, təşviş və böhranlar böcəklər, quşlar və 
həşəratlara  nisbətən  daha  çox  üstünlüyə  malik  idi.  Çünki  onlar  müasir-
lərinin bəzən düşünülmüş, bəzən isə boş-boş söz yığını olan qeyd və əlavə 
şə
rhləri ilə müşayət olunurdular. Bütün bunlar tarix iqtisadçısı olan Çarli 
Kindlberqerin stilinə uyğu idi, çünki o, əksər hallarda, layiqli və maraqlı 
faktların  öyrənilməsi  və  öncədən  sistemləşdirilmiş  bir  sxemdə  tərtib 
etməsi üçün daima çalışırdı. 
Ə
lbəttə  də  ki,  o  iqtisadçı  olduğu  üçün  və  öz  biliyi  və  təcrübəsinə 
uyğun olaraq, o bütün qeyd olunanların səbəb və nəticələrini, qanunauy-
ğ
unluq  və  nümunlərini  aşkar  eləmişdir.  Bu  halda  belə,  ilk  baxışdan 
hadisələrin  aldadıcı  məntiqsizliyi  nəzərə  çarpır.  Onların  hər  birini  ayrı-
ayrılıqda  öyrənmək  maraqsız  olardı.  Bütün  bu  kimi  hadisələr  ÇK-yə  bu 
səbədən  maraqlı  olması,  məhz  maliyyə  bazarlarındakı  iştirakçılar 
arasındakı  proses  və  hadisələri  qarşılıqlı  və  əlaqəli  şəkildə  öyrənilməsi 
prosesi maraq doğurmuşdur. Maliyyə bazarlarında bumların baş verməsi, 
təşviş  və  iflasların  meydana  gəlməsi,  maliyyə  institutlarlının 
fəaliyyətlərinin səviyysəindən birbaşa asılıdır. 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
10
MAL YYƏ BÖHRANI: Q BTƏED LƏCƏ
SAB TL K 
 
Ötən  əsrin  70-ci  illərinin  ilk  əvvəlindən  başlayaraq  mal,  valyuta, 
daşınmaz  əmlakın  və  qiymətli  kağızların  qiymətlərinin  qeyri-stabilliyi 
cəhətdən,  eləcə də maliyyə böhranlarının baş vermə tezliyi və kəskinliyi 
baxımından ötən illəri presedentsiz adlandırmaq olar. 1980-ci illərin ikin-
ci  yarısında  Yaponiyanın  daşınmaz  əmlak  və  qimətli  kağızlar  bazarında 
nəhəng  qiymət  “qovuğu”  yaranmışdı.  Həmin  zaman  kəsiyi  dövründə 
Finlandiya,  Norveç  və  sveçdə  daşınmaz  əmlak  və  aksiyaların  qiyməti 
hətta  Yaponiyadakından  daha  yüksək  templə  yüksəlirdi.  1990-cı  illərin 
ə
vvəlində  daşınmaz  əmlak  və  qiymətli  kağızların  qiymət  artımı  dalğası 
Tailand,  Malayziya,  ndoneziya  və  Yaxın  Asiya  ölkələrinin  üstünü  aldı. 
Belə  ki,  1993-cü  ildə  bu  ölkələrdə  aksiyaların  qiymətləri  100%-dən  də 
artıq yüksəldi. 1990-cı illərin ikinci yarısında ABŞ-ın fond bazarlarının da 
aqibəti  belə  oldu;  internet-kompaniya  (“dot-komlar”)  və  yüksək 
texnologiyalar  sferasında  işləyən  digər  kompaniyaların  səhmlərinin 
qiymətləri daha yüksək səviyyəyə qalxmışdı. 
  Belə  yüksəliş  əsassız,  özünü  doğrultmayan  qiymət  və  pul  axını 
dəyişikliklərini  nəzərdə  tutur  ki,  bu  da  nəticədə  həmişə  qiymət  “qovu-
ğ
unun”  partlamasına  gətirib  çıxarır.  Yaponiyada  qiymət  “qovuğunun” 
partlaması  bankların  və  digər  maliyyə  institutlarının  əhəmiyyətli  hissə-
sinin  iflasına,  eləcə  də  iqtisadi  inkişafın  on  ildən  artıq  müddətə  lən-
giməsinə, Tailanddakı analoji hadisələr “domino effekti” yaradaraq bütün 
regionda  səhmlərin  qiymətlərinin  kəskin  düşməsinə  gətirib  çıxardı.  Bu 
hadisələr  zəncirində  istisna  kimi  ABŞ-dakı  2000-ci  ildə  baş  vermiş  ha-
disəni göstərmək olar. O zaman “qovuğun” partlayışından sonra səhmlə-
rin  qiymət  düşümü  bir  neçə  il  davam  etmiş,  lakin  2001-ci  ilin  iqtisadi 
resessiya əhəmiyyətlı olmamışdı. 
  Bu  dövrdə  valyuta  kurslarında  baş  verən  dəyişikliklər  bəzən  eks-
tremal  miqyaslar  alırdı.1970-ci  illərin  əvvəlində  üstünlük  təşkil  edən 
bazar nəzəriyyəsinin mahiyyəti ondan ibarət idi ki, ABŞ dollarının kursu 
10-12%  düşə  bilər  və  bununla  da  Almaniya  və  Yaponiyada  analoji 
göstərici  dəyişikliyi  ilə  müqayisədə  ABŞ-da  bir  neçə  əvvəlki  ilin  daha 

 
11
böyük  inflyasiyasıya  dərəcəsini  kompensasiya  edə  bilər.  1971-ci  ildə 
ABS-da  bu  ölkədə  1934-cü  ildə  qəbul  olunmuş  unsiyaya  görə  35$  qızıl 
standartı ləğv edildi. Növbəti bir neçə il ərzində paritet iki dəfə cüzi dərə-
cədə  dəyişmişdi,  lakin  ABŞ  xəzinəsi  artıq  qızılı  nə  almırdı,  nə  də  sat-
mırdı.  1972-ci  ildə  Simpson  sazişini  bağlamaqla  mübadilə  kurslarına 
Bretton-Vuds süni yardım sisteminin modifikasiyalı versiyasını saxlamaq 
cəhdi edilmişdı. Lakin bu cəhd müvəffəqiyyət qazanmadı və 1973-cü ildə 
üzən valyuta kurslarına keçid baş verdi. 1970-ci illərin əvvəlində Amerika 
dolları  alman  markası  və  yapon  yeninə  nəzərən  öz  dəyərinin  yarısını 
itirmiş oldu. 1980-cı illərin əvvəlində ABŞ-da dolların dəyəri əhəmiyyətli 
dərəcədə yüksəlsə də, lakin 70-ci illərin ilkin səviyyəsinə heç də çata bil-
mədi.  1980-cı  illərin  əvvəlində  güclü  valyuta  böhranı  Meksika  pesosu, 
Braziliya  kruzeyrosu,  Argentina  pesosuna  və  digər  inkişaf  etməkdə  olan 
ölkələrin  valyutalarına  da  təsirini  göstərdi.  1992-ci  ilin  son  altı  ayında 
Finlandiya markası,  sveç kronu, Britaniya funt sterlinqi,  taliya lirəsi və 
spaniya  peseti  devalvasiyaya  məruz  qalır.  Bu  valyutaların  əksəriyyəti 
alman  markası  ilə  müqayisədə  30%-dən  çox  qiymətdən  düşür.  1994-cü 
ilin  sonu  1995-ci  ilin  əvvəli  Meksikada  prezident  seçkiləri  zamanı 
Meksika  pesosu  ABŞ  dollarına  nəzərən  öz  qiymətinin  yarıdan  çoxunu 
itirmiş oldu. 1997-ci ilin Asiya yay və payız maliyyə böhranı əksər Asiya 
valyutalarının  –  tay  batası,  Malayziya  rinqqitası,  ndoneziya  rupisi  və 
Cənubi Koreya vonunun qiymətdən düşməsinə gətirib çıxardı. 
Bu  valyutalar  üçün  bazar  mübadilə  kursunun  dəyişiklikləri  həmişə 
ayrı-ayrı  ölkələrdə  inflyasiyanın  milli  dərəcə  fərqləri  ilə  izah  oluna 
biləcəyindən  xeyli  çox  olub.  Milli  valyutaların  enib-qalxma  amplitudası 
istənilən  əvvəlki  dövrdə  olduğuna  nəzərən  daha  intensiv,  həm  də  daha 
ə
həmiyyətli idi. 
  Eləcə  də  bu  dövrdə  bəzi  malların  qiymət  dəyişiklikləri  təsəvvürü 
heyrətləndirirdi.  1970-ci  illərdə  qızılın  unsiyası  ABŞ  dolları  ilə  40$  ol-
duğu  halda,  onilliyin  sonunda  isə  demək  olar  ki,  unsiya  artıq  1000$  idi. 
Lakin  1980-cı  illərin  sonuna  qiymət  450$-a  düşmüş,  1990-cı  illərin  so-
nunda  isə  283$  təşkil  edirdi.  1970-ci  illərin  əvvəlindən  sonuna  qədər 
neftin barrelinin qiyməti 2,50 $-dan 40 $- a qədər artmışdı. 1980-cı illərin 
ortasına  neftin  barrelinin  qiyməti  12  $-a  qədər  düşür,  lakin  onilliyin 

 
12
sonuna  raqın  Küveytə  təcavüzündən  sonra  barrelə  görə  40  $  qiymətinə 
qayıdır. 
1980-cı  illər  ərzində  və  1990-cı  illərin  əvvəlində  kredit  təşkilatları 
arasında  bankrotluq  halları  əvvəlki  onilliklələ  müqayisədə  xeyli  çox  idi. 
Onlardan  bəziləri  yalnız  ayrı-ayrı  ölklərə  toxunmuşdu,  məsələn,  Nyu- 
Yorkdakı  Franklin  National  Bank  və  Kölndəki  Herstatt  AG.  Bu  banklar 
böyük itkilər vermiş və valyuta risklərinə münasibətdə lazımınca düşünül-
məmiş siyasət yeritdiklərinə görə bazarı tərk etməyə məcbur olmuşdular. 
Kredit  əməliyyatlarının  özunun  fəaliyyət  həcmini  artırmaq  məqsədilə 
ə
saslandırılmadan  artırılması  nəticəsində  Fransanın  ən  iri  banklarından 
olub  dövlətə  mənsub  olan  Credit  Lyonnais  öz  müflisliyini  elan  etməyə 
məcbur olmuşdu. Bu bankın vaxtı ötürülmüş borcları fransız vergi verən-
lərinə 300 mlrd. $-dan baha başa gəldi. 1980-cı illərdə Amerikanın 3000 
ə
manət  və  kredit  assosiasiyası  və  digər  qeyri-bank  təşkilatının  fəaliyyəti 
bankrotluqla bitdi. Nəticədə Amerika vergiverənlərinin itkiləri 100 mlrd. 
dollardan artıq olmuşdu. 
1980-1990-cı illərdə kredit təşkilatları arasında bankrotluqların əksə-
riyyəti  sistem  xarakteri  daşıyırdı  və  onlar  demək  olar  ki,  ölkənin  bütün 
bank və maliyyə institutlarına təsir etmişdi. Yaponiyanın daşınmaz əmlak 
və  səhmlər  bazarında  “qovuq”  partlayanda,  yapon  bankları  onların  kapi-
talını  dəfələrlə  üstələyən  itkilər  verdi  ki,  bu  da  həmin  bankların  dövlət 
idarəsi  altına  keçməsinə  səbəb  oldu.  Analoji  olaraq,  Meksika  və  digər 
inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrin  valyutalarının  1980-ci  illərin  əvvəlində 
kəskin  qiymətdən  düşmə  şəraitində  bu  qrupa  daxil  olan  ölkələrin  əksər 
bankları  bankrot  olur.  Yaranmış  şəraitin  əsas  səbəbləri  kimi  ikisini 
göstərmək olar: birincisi, vaxtı ötmüş kredit borclarının artımı və ikincisi, 
daxili  borc  alanların  valyutanın  yenidən  qiymətləndirilməsi  nəticəsində 
yaranan ziyanlar. 1990-cı illərin əvvəlində Finlandiya, Norveç və  sveçdə 
daşınmaz  əmlak  və  səhmlər  bazarında  qiymət  “qovuğu”  partladıqdan 
sonra faktiki olaraq bu ölkələrin bütün bankları bankrot oldular. Müxtəlif 
ölkələrdə  hökumətə  məxsus  bir  çox  banklar  ödənilməmiş  kreditlər  üzrə 
böyük itkilərə məruz qaldılar və əgər dövlət iqtisadiyyat sektorunun tərkib 
hissəsi  olmasaydılar,  bankrot  ola  bilərdilər.  Mahiyyətcə,  bütün  Meksika 
bankları 1994-cü ilin sonunda pesonun kursu kəskin aşagı düşəndə, iflasa 
uğradır.  Tailand,  Malayziya,  Cənubi  Koreya  və  bir  neçə  digər  Asiya 

 
13
ölkəsinin əksər bankları 1997-ci ilin ortalarında baş vermiş maliyyə böh-
ranından  sonra  iflasa  uğradılar.  Yalnız  Honkonq  və  Sinqapurun  bankları 
istisna oldu. 
Bu  maliyyə  böhranları  və  kredit  təşkilatlarının  iflası  əsassız  şişir-
dilmiş qiymətlərin kəskin düşməsi və ya milli valyuta kurslarının düşməsi 
nəticəsidir. Bəzi hallarda valyuta bazarının böhranı bank böhranına, digər 
hallarda  hər  şey  əks  ardıcıllıqla  baş  verirdi.  Bank  böhranlarının  bir  neçə 
nöqteyi-nəzərdən  qiyməti  çox  yüksək  idi:  birincisi,  banklara  dəyən 
ziyanın  və  ölkənin  ümumi  daxili  məhsulu  və  ya  hökumət  xərclərinin 
payına olan nisbətindən çıxış edərək, ikincisi, bu böhranlar iqtisadi inkişaf 
səviyyəsinin  aşağı  düşməsinə  səbəb  olublar.  Tokio  və  ya  Osakada  mər-
kəzi  ofisləri  olan  bankların  çəkdiyi  ziyan  yapon  vergi  ödəyicilərinin 
üzərinə ağır yük kimi çökmüş və ölkə ümumi daxili məhsulunun 25%-ni 
təşkil  etmişdi.  Argentina  banklarına  dəyən  ziyan  daha  böyük  olub,  ölkə 
daxili  məhsulunun  50%-dən  çox  hissəsini  təşkil  etmişdi.  Bu  itkilər 
Amerika  banklarına  1930-cu  illərin  Böyük  Depressiyası  zamanı  dəyən 
ziyandan xeyli böyük olmuşdur. 
Bank  iflaslarını  üç  dalğaya  ayırmaq  olar:  onlardan  birincisi  1980-ci 
illərin əvvəlində, ikinci  və üçüncüsü isə müvafiq olaraq  - 1990-cı illərin 
birinci  və  ikinci  yarısında  baş  verib.  Kredit  təşkilatlarının  müvəffəqiy-
yətsizlikləri, mübadilə kursunun əhəmiyyətli “tərəddüdləri “ və aktivlərin 
qiymət  “qovuqları” – bütün bunlar iqtisadi mühitdə tez bir zamanda baş 
verən  dəyişikliklərin  nəticəsidir.  1970-ci  illər  inflyasiya  proseslərinin 
sürətlənməsi  və  ABŞ-da  dinc  şəraitdə  istehlak  qiymətlərinin  ən  böyük 
yüksəlişi  ilə  əlamətdardır.  lk  növbədə  qızılın  bazar  qiyməti  yüksəlmiş, 
belə ki, bəzi investorlar qiymtləri proqnozlaşdırarkən qızıl – inflyasiyadan 
ə
n yaxşı müdafiədir“ stereotipini rəhbər tuturdular. O zaman ABŞ-da qı-
zılın  qiymət  artımı  başqa  qiymətlərin  artımını  bir  çox  dəfə  üstələmişdi. 
1970-ci  illər  ərzində  investorlar  qızıl  alırdılar,  çünki  qızılın  qiyməti 
artırdı; çünki investorlar onu alırdı. Həmin dövrdə Texaslı Xant qardaşları 
gümüş  bazarını  ələ  keçirmək  cəhdini  etdilər,  bundan  sonra  gümüşün 
qiymət artımı qızılın qiymət artımını üstələmiş oldu.  
1970-ci  illərin  sonunda  demək  olar  ki,  bütün  analitiklər  belə  fikri 
dəstəkləyirdilər  ki,  inflyasiyanın  artım  tempi  ABŞ-da  və  bütün  dünyada 
yüksələcək. Onlardan bəziləri, qızılın unsiyasının qiymətinin 2500$ qədər 

 
14
yüksələcəyini  proqnozlaşdırırdılar.  Neft  sahəsi  üçün  edilən  proqnozlara 
görə neftin barrelinin qiyməti 80-90$ hüdudunda olmalı idi. Eyni zaman-
da  ehtimal  olunurdu  ki,  bir  unsiya  qızılın  qiyməti  12  barrel  neftin 
qiymətinə bərabər olacaq.  
1970-ci  illərdə  istiqraz  vərəqələri  və  səhmlərin  qiymət  amplitudası 
ə
vvəlki bir neçə onilliyə nəzərən daha əhəmiyyətli dərəcədə olmuşdur, la-
kin bu qiymətli kağızlar üzrə real gəlir mənfi idi. Müqayisə üçün: 1990-cı 
illərdə istiqraz kağızları və səhmlər üzrə real gəlir ildə 15% təşkil edib. 
  Meksika, Braziliya, Argentina və digər inkişaf etməkdə olan ölkə-
lərin ümumi xarici borcu 1972-ci ildəki 125 mlrd. $-dan 1982-ci ildə 800 
mlrd.  $-a  qədər  yüksəlmişdi.  Nyu-York,  Çikaqo,  Los-Anceles,  London, 
Tokioda yerləşən bankların əksəriyyəti hökumətə və 10 il ərzində dövlətin 
mülkiyyətində  olub  30%  illik  artımı  olan  kompaniyalara  verilən 
kreditlərin həcmini artırırdılar. Hökumətin iflasa uğramayacagı fikri geniş 
yayılmış  fikirlərdən  idi.  Bu  müddət  ərzində  borc  alanlar  kreditlər  üzrə 
faizlərin  vaxtlı-vaxtında  ödənilməsində  qiptə  ediləcək  xüsusi  dəqiqlik 
nümayiş  etdirirdilər,  lakin  bunun  üçün  lazım  olan  pulu  yeni  götürülən 
borclar hesabına əldə edirdilər. 
  1979-cu ilin payızında Federal Ehtiyat Sistemi (FES) öz pul siya-
sətini  sərtləşdirdi,  nəticədə  qiymətli  kağızlar  üzrə  faiz  dərəcələri  sürətlə 
yuxarı qalxdı. 1980-cı ilin yanvarında qızılın qiyməti pik nöqtəsinə çatdı, 
ğ
özlənilən  inflyasiya  baş  tutmadı.  Bundan  sonra  bütün  dünyada  işgüzar 
fəallıq  aşağı  endi.  1982-ci  ildə  Meksika  pesosu,  Braziliya  kruzeyrosu, 
Argentina  pesosu  və  inkişaf  etməkdə  olan  digər  ölkələrin  valyutaları 
kəskin  şəkildə qiymətdən düşür, bu ölkələrdə səhmlərin qiymətləri çökür, 
bankların  əksəriyyəti  isə  vaxtı  ötürülmüş  kredit  borclarının  gətirdiyi 
itkilər nəticəsində müflisləşirdilər. 
  1980-cı  ildə  Yaponiyada  daşınmaz  əmlak  və  səhmlərin  qiymətlə-
rinin kəskin artmaı iqtisadi yüksəlişlə assosiasiya edilirdi. ” Yaponiya bir 
lider kimi: Amerika üçün ibrət dərsi ” [1] kitabı həmin illərin bestselleri 
idi. Mərkəzi ofisləri Tokio və Osakada olan banklar öz depozit, kredit və 
kapitallarını  ABŞ,  Almaniya  və  digər  Avropa  ölkələrinin  banklarına 
nisbətən daha sürətli templərlə artırırdılar. Bir qayda olaraq, dünyanın ən 
iri  kredit  təşkilatları  onluğunun  yeddi  və  ya  səkkiz  bankı  yapon  mənşəli 
idi. Sonralar, 1990-cı illərin əvvəlində daşınmaz əmlak və səhmlərin süni 

 
15
olaraq yüksəldilmiş qiymətləri kəskin aşağı düşdü. Sonrakı bir neçə il ər-
zində Yaponiyanın aparıcı bank və maliyyə institutlarından bir çoxu borc-
larını  ödəmə  iqtidarını  itirərərək  müflis  oldular.  Lakin  onlar  özlərini 
bazarda  saxlaya  bildilər.  Əhali  əmin  idi  ki,  banklar  bankrot  olsalar  da, 
hökumət  əmanətçilərə  dəyən  ziyanı  kompensasiya  edəcək.  Baxmayaraq 
ki, bu barədə rəsmi bəyanatlar edilməmişdi. 
Eyni  zamanda  üç  şimal  ölkəsi  –  Finlandiya,  Norveç,  sveç  əmlaka 
qiymətlər  “qovuğunun”  yapon  variantını  olduğu  kimi  təkrar  etdilər. 
Daşınmaz  əmlak  və  qiymətli  kağızlar  bazarında  1980-cı  illərin  ikinci 
yarısındakı  qiymət  yüksəlişi  maliyyə  liberallaşması  ilə  assosiasiya 
edilirdi, bundan sonra da həmçinin kəskin qiymət düşümü və kredit təşki-
latlarının iflası baş verir. 
1990-cı illərin əvvəlində Meksika, azad ticarət haqqında Şimali Ame-
rika  Sazişinə  qoşulmağa  hazırlaşarkən  əhəmiyyətli  iqtisadi  nailiyyətlər 
ə
ldə  etmiş  olur.  Meksika  bankı  pul  kütləsinin  sıxılması  siyasətini  rəhbər 
tutmaq  qərarına  gəlir  ki,  bunun  da  nəticəsində  4  il  ərzində  inflyasiyanın 
səviyyəsi  140%-dən  10%-ə  qədər  düşür.  Bundan  başqa,  bu  müddət 
ə
rzində  bir  neçə  yüz  dövlət  kompaniyası  özəlləşdirilir  və  biznesi  tən-
zimləyən  qanunvericiliyin  liberallaşdırılması  həyata  keçirilir.  Dövlət 
qiymətli  kağızları  üzrə  faiz  ödənişlərinin  yüksək  səviyyəsi  və  sanayeyə 
qoyulmuş  investisiyaların  gəlir  gətirməsi  hesabına  ölkəyə  xarici  kapital 
axını  durmadan  artırdı.  Meksika  ucuz  işçi  qüvvəsi  və  aşağı  sərfiyyat 
bazası  olan  ölkə  kimi  qiymətləndirilirdi  ki,  bu  da  burada  ABŞ  və  Kana-
danın  bazarlarında  realizə  etmək  üçün  sərfəli  avtomobil,  paltaryuyan 
maşın  və  digər  malların  istehsal  obyektlərini  açmağa  imkan  verirdi. 
Xarici kapitalın ölkəyə əhəmiyyətli axını pesonun qiymət artımına gətirdi, 
ölkənin ticarət defisiti ÜDM-un 7%-i həcminə çatır, xarici borc isə ÜDM-in 
60%-ni  təşkil  edir.  Ölkənin  durmadan  artan  xarici  borc  üzrə  faiz 
ödənişləri  qoyulan  yeni  investisiyalar  hesabına  həyata  keçirilirdi.  Lakin 
sonra bir sara siyasi insidentlər, əsasən prezident seçkiləri və 1994-cü ilin 
keçid  dövrü  ilə  əlaqədar  xarici  investisiya  axını  kəskin  düşür,  hökumət 
artıq pesonun kursunu valyuta bazarında qoruyub saxlaya bilmir və onun 
qiyməti  bir  neçə  ay  ərzində  iki  dəfədən  də  artıq  enir  və  pesonunu 
qiymətdən  düşməsi  yenə  də  kreditlər  üzrə  ciddi  itkilərə  gətirib  çıxarır. 

 
16
Meksika  bankları  isə  əvvəlki  bir  neçə  il  ərzində  özəlləşdirilmələrinə 
baxmayaraq müflisləşirlər. 
1990-cı  illərin  ortasında  Banqkokda,  Kuala-Lumpurda  və  ndo-
neziyada səhmlərin və daşınmaz əmlakın əsaslandırılmamış qiymət artımı 
baş  verir.  Bu  “iqtisadi  əjdahalar”  sanki  əvvəlki  nəslin  “Asiya  pələng-
lərinin”:  Tayvan,  Cənubi  Koreya,  Honkonq  və  Sinqapurun  müvəffəqiy-
yətlərini təkrar edirdilər. Yaponiya, Avropa və Amerika kampaniyaları az 
sərfiyyatlı  əmtəə  tədarükü  mənbəyi  kimi  bura  kütləvi  investisiyalar 
qoymağa başlayırlar. Bu bir çox məqamlarda Amerika kompaniyalarının 
Meksika  iqtisadiyyatına  Şimalı  Amerika  bazarının  əmtəə  tadarükçüşü 
qismində  investisiyalar  qoyması  ilə  analogiya  təşkil  edirdi.  Avropa  və 
Yaponiya  bankları  bu  ölkələrə  verilən  istiqrazların  həcmini  kəskin 
artırırdı.  1996-cı  ilin  payız  və  qışında  Tailandın  daxili  kreditorları  yerli-
yersiz  kredit  verdiklərindən,  daxili  borclar  üzrə  əhəmiyyətli  itkilərlə 
qarşılaşdılar. Xarici kreditorlar tay kompaniyalarının qiymətli kağızlarının 
alınmasını kəskin azaldır. Sonra isə əvvəllər Meksika Bankı kimi Tailand 
Bankın  da  mıllı  valyutanın  mübadilə  kursunu  dəstəkləmək  üçün  kifayət 
qədər  ehtiyatları  olmadı.  1997-ci  ilin  iyulunda  Tailand  batının  kəskin 
qiymətdən  düşməsi  kapitalın  digər  Asiya  ölkələrindən  geriyə  axmasına 
gətirib  çıxardı  və  müvafiq  valyutaların  qiymətləri  30%-dən  çox  aşağı 
düşdü. Yalnız Honkonq dolları və Çin yuanı müstəsna oldular ki, onlar da 
bütövlükdə  Amerika  dollarına  möhkəm  bağlılıqlarını  qoruyub  saxlaya 
bildilər.  ndoneziya  rupisi  öz  dəyərinin  80%-ni  itirdi.  Bu  regionun, 
Hohkonq və Sinqapuru çıxmaqla, əksər bank aktivləri reallığının istənilən 
məntiqi  üsulla  qiymətləndirilməsi  şəraitində  bankrot  ola  bilərdilər. 
Böhran  Asiya  regionu  ilə  məhdudlaşmadı.  Onun  təsiri  altına  düşən 
Rusiyada  1998-ci  ilin  yayında  rublun  kəskin  düşməsi  və  milli  bank  sis-
teminin  kollapsı  baş  verdi.  Bundan  sonra  investorlar  daha  ehtiyatla 
hərəkət  etməyə  başladılar.  Onlar  riskli  qiymətli  kağızları  satıb,  vəsaiti 
ABŞ hökumətinin istiqrazlarına qoydular. Bu iki qiymətli kağızlar qrupu 
üzrə  faiz  stavkaları  arasında  nisbətin  pozulması  nəticəsində  Long-Term 
Capital Management – nəhəhg Amerika xedc fondu iflasa uğradı. 
  Son  30  ildə  maliyyə  iflaslarının  nəhəng  miqyası  qismən  onunla 
bağlıdır  ki,  bir  tərəfdən  dünya  maliyyə  sisteminə  yeni  fəal  iştirakçılar 
daxil  olub  və  digər  tərəfdən  informasiya  yığımı  daha  mükəmməl 

 
17
olmuşdur. Ayrı-ayrı dövrlər üçün müqayisəli məlumatların çatışmamasına 
baxmayaraq, son 30 ildə maliyyə uğursuzluqlarının əvvəllər heç bir vaxt 
görünməyən  daha  ğeniş  və  əhatəedici  xarakter  almasına  dəlalət  edən 
danılmaz sübutlar vardır.  

Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə