Dərs vəsaiti baki nurlan 2 0 0 6 Elmi redaktoru



Yüklə 112 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə24/39
tarix21.04.2017
ölçüsü112 Kb.
#14972
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   39

249

MƏTN
Ön tərəf
:t*w>: 
i
+
yiu
: ı»n:
\ ч т
; ш

г ; м * 1>: ъ + л
: ч.» 
t
*л  ı 

 |1*>
уля:н)',чг:ньт:4-т^«1 з 
: т
: x rw ; >«>,ятнк: ı*xr: 
пулг
 : »
i
')
yh
 : ıxj>Yrf 
2 
: ш т : xm : rc к: тчич 
и
: m : 
xtr

ш х >  г
<Г£Ш>¥ГШ*№
yw ı : » т : гнч#т44>0: Л к:»ткм : 
) т
: ч т
м т т к т к
;хч«м: г
j y
>: >
y x d
 : ı^hY : » o j r «  : <
m y
 : w ıiır k Y  : >
y m
  4
;)нч^: 
m t
: w i : x m  : гы*г: 
xy
>
d
 : 
чшу
*
х
............' М г л к : \ + Н 1 ' ж ч т ъ
: iiw>d:rYD:.m w:x
4
 :
h
.
y
>£* :
xw d : m
w
: w  
5
: t m : ^ : r ^ « : ı«hU
4
» :^ :^ ı:ç ır :« :» n r iM h  

: m
4
h : t* r : ex* : 
hhtyd
*  x:»»»Y>:
4
irt> 
x
:
x
# * 
xj
>
x
4>0
:ı^TTk:m^rrkrr^kTHB^R^rHjrmHKio 
7 
H4>4-:»Wk:4i54u4»i:iifTTk:nrYmt* 
...........................rf,4k:w 4j:t»«rM h:i^^w :4K tu: и в   8
j > i ? : x * t * r s : x e : ) » ...............
250
Sağ tərə f
: т » : 4 ,144:н»уч:нм:*11ч«4>>1>х*ь;х«4х:1*4  9 
> m u  
)»>j:AYa«:rbTv 
nu^rfs
«>A
4
»>
j
............ *«
dd
:>
m
»I
4

yd
.^чь: й*+г A*f ь: f*4>J; m>fx: хч»т: 4i*wnm 
10 
M m
: fAiRfi: »4
y

хюуи
 : xerfs; гтчь: +оич
:
x
»
oyh
:iThY:i
4
>W
4
>
xym
*:x>:
ш г
>: 
ximt
 : if  ь  ı ı  
>  
j
+4
i
>  j+ jw :x o Y 4;x f  
y i w w
 ı  » * ж  
i
 ш ч «  
:т >
4
:ч)Ун;х$пт»‘м:тчАгп>хгы »;х):
4
*чк 
Т к т т « х ш * т
1
»;г«ч
4
:x»+)YHti : т «  готигхдо: 
n
*
y

m
 : m i< : 
t w  
>
oy
4.
h

w h
>
j
 : 
чуи
>: *л*: хетт: «
m
»4
j
 : >44« 
;гкг:ттч:А .................   -х к т к п м и )
Yuxarıda üfıqi yazı
x m : xıuro  5 
m sw K x w u »   ı
омюстсум
 
6
 
wm
5>#
u
M)  2
m * » k t
  7 
ш :*0Ы
  3
12
Abidənin yaxınlığında birinci daşdakı yazı 
N 444: >44*441
251

TRANSKRİPSİYA 
Ön tərəf
1.  Eçümiz-apamız  Bumın  kağan  tört  buluqığ  kısmıs, 
yığmış,  yaymış,  basmıs.  Ol  kan  yok  boltukda  kisrə  el  yetmiş, 
ıçqınmıs, kaçışmıs...
2.  Kağanladuk  kağanın  ıçğını  ıdmıs  türk  bodun öıjrə  kün 
toğsıkıqa,  kisrə  kün  batsıkıqa,  bəriyə  Tabğaçka,  yıraya  yış(ka 
təgi)...
3.  alp  ərin  balbal  kısdı.  Türk  bodun  adı  yok  bolu  barmıs 
erti.  Türk bodun yitməzün tiyin, yoluk bolmazun tiyin üzə tenri 
tir ermis...
4.  kapağan  Eltəris  kağan  elirjə  kılmtım.  Eletmis  Yabğu 
oğlı Işbara Tamğan,  Çor Yoğa inisi bilgə Işbara Tamğan Tarkan 
yumğılıq bes yetmiş eçim, atım...
5.  Bu Tabğaçda yıraya bəg oğuz ara yeti ərən yağı bolmıs. 
Katjım bağa teqrikən tiyin anta yorımıs, isig, küçin bermis...
6.  Teorikənkə  içig  bertin  tiyin  yarlıkamıs  sad  atığ  anta 
bermis.  Boltukda  tokuz  oğuz  bəg  yağı  ermis,  bödük  ermis. 
TcQriken yorı (mıs)...
7.  Yabız bat biz,  azığ üklisig körtig irti,  sülətim, tir ermis. 
Amtı bəgləritnə tir ermis. Biz az biz tiyin kork (mıs)...
8.  Karpm  sad  ança  ötünmis:  teqrikən  almazun  tiyin... 
(bo)dun anta berməzinə tasıl(mıs)...
Sağ tərəf
9.  Kamuk  balıka  təgdim,  akunladım  (S.Y.Malov: 
kunladım,  H.N.Orkun:  konuldım),  altım.  Süsi  kəlti.  Karasın 
yığdım,  bəgi  kaçdı...ğ  erti.  Tabğaç  bodun...  tokıdtım,  yığdım, 
basdım, yaydım... bozkunça.
10.  gəlir ertimiz.  Ekin  ara bəg yağı bolmıs,  təgməçimən, 
tiyin  sakıntım:  teqri  bilgə  kağanka sakmu  isig,  küçig bersəgim 
bar ermis  erinç.  Təgdükim üçün... yığdım.  Ebkə  təgdükim uruş 
kılıp.
11.  Təgip  inimə,  oğluma  ança  ötlədim:  Kalyunp  Eltəris 
kağanka 
adırılmaduk, 
yaqılmaduk, 
teqri  bilgə  kağanta
252
adırılmalım,  azmalım,  tiyin  ança  ötlədim:  keri  banğma  bardı. 
Bilgə kağanm bodunı... bardı. Ölügin atka isig, küçig berti.
12. 
Üzə teqrı  kan lüi yılka yetinç ay küçlig alp kağanımda 
adıralu bardıqız. Bilgə ata(m), eçim yoğm alur ağınm kazğantım. 
Sub, yer, teqri, ö d ... (Tabğ) aç kirür erti.
Yoxanda üfüqi yazı
1.  (Ataçım)ka bitig taşığ
2........ (kıl)dım, beqigü
3.  (Kağanım) ataçım
4.  Bilgə ata(m), eçim lü
5.  Yılka bilgə
6.  Külig ər edgü k(an)
7.  Ata(m), eçim
Abidənin yaxınlığında birinci daşdakı yazı
Işbara Tarkan balbalı
TƏRCÜMƏSİ 
Ön tərəf
1.  Əcdadımız  Bumın  (mətndə:  Yamı)  xaqan  dörd  tərəfi 
sıxışdırmış, yığmış, yaymış,  basmış.  O xan yox olduqdan (vəfat 
etdikdən) sonra el sona yetmiş, dağılmış, qaçışmış.
2.  Xaqan  qoyduğu  xaqanını  xaricə  göndərmiş  (qovmuş) 
türk  xalqı  önə  -   gündoğana,  geriyə  -   günbatana  təki,  sağa  -  
Tabğaça, şimala -  ormafna təki)...
3. Cəsur döyüşçülərini balbal qoydu. Türk xalqının adı yox 
olaraq getmiş idi. Türk xalqı sona yetməsin deyə, yoluq olmasın 
(seyrəlməsin) deyə üstdə Tanrı deyir imiş...
4.  Fateh  (qapağan)  Eltəris  xaqan  elinə  verildim.  Eletmiş 
Yabğunun  oğlu  Işbara  Tamğan,  Çor  Yoğanın  kiçik  qardaşı 
müdrik Işbara Tamğan Tarkan bir yerə yığılmış altmış beş böyük 
və kiçik qohumlarım...
5. Bu Tabğaçdan şimala bəy oğuzlar arasında yeddi ən igid 
(ərən)  yağı  olmuş.  Atam  bağa  tanrısifət  deyə  onda  yürümüş, 
işini, gücünü vermiş...
253

6. Tannsifətə zəhmətini (işini) verdin deyə fərman vermiş, 
şad  adım  onda  (o  vaxt)  vermiş.  Olduqda  doqquz  oğuz  bəyləri 
yağı imiş, böyük imiş. Tannsifət yürümüş...
7.  Biz  pis  və  alçağıq,  azı  çox  gördük.  Qoşun  çəkdim  -  
deyir  imiş,  indiki  bəylərimə  deyir  imiş  ...  Biz  azıq  deyə 
qorxmuş...
8.  Atam  şad  eləcə  öyüd  vermiş:  tannsifət  almasın deyə... 
xalq onda (düşmənə) verməmək üçün üsyan qaldırmış...
Sağ tərəf
9.  Bütün  şəhərlərə  hücum  etdim,  axın  etdim,  aldım. 
Qoşunu  gəldi,  əsgərlərini  (qara  camaatı)  öldürdüm,  bəyləri 
qaçdı...  idi.  Tabğaç (Çin) xalqı...  qalib gəldim, yığdım, basdım, 
dağıtdım (yaydım)... pozunca ...
10.  gəlir  idik.  İkisinin  arasında bəy  yağı  olmuş.  Hücum 
etməliyəm,  - deyə  fikirləşdim:  tanrı (müqəddəs)  müdrik xaqana 
düşünərək  işimi,  gücümü  verməyim  var  imiş.  Hücum  etdiyim 
üçün ... yığdım (qalib gəldim). Evə çatdıqda vuruşub ...
11. 
Hücum  edib  kiçik  qardaşıma,  oğluma  eləcə  nəsihət 
verdim:  qəzəblənib  Eltəris  xaqandan  ayrılmadıq,  (ona  qarşı) 
yanılmadıq.  Tanrı müdrik xaqandan ayrılmayaq, (ona qarşı) səhv 
etməyək,  -  deyə  eləcə nəsihət verdim:  geri gedən getdi.  Müdrik 
xaqanın xalqı... getdi, ölün şöhrətə işini, gücünü verdi.
12.  Üstdə  tanrı  xan  əjdaha  ili  yeddinci  ayda  güclü  igid 
xaqanımdan  ayrılaraq  getdiniz  (vəfat  etdiniz).  Müdrik  ata(m), 
böyük  qardaşım  (sizi)  dəfn  etməklə  sərvəti  qazandım.  Su,  yer, 
tanrı, tax t...  Tabğaça (Çinə) tabe olur idi.
Y ux an d a üfıqi yazı
1.  (Ataçım)a yazılı daşı
2....... etdim, əbədi
3.  (xaqanım) ataçım
4.  müdrik ataçım əjdaha
5.  ildə müdrik
6.  məşhur igid, yaxşı xan
7.  ataçım öldü
254
Abidənin yaxınlığında birinci daşda yazı
Işbara Tarkanın balbalı
Qeydlər
1.  0 ö  1  -  Bütün nəşrlərdə və S.Y.Malovun təqdim etdiyi 
foto-surətdə  Yamı  kağan  şəklində  verilmişdir.  İ.Markvart sübut 
etmişdir ki, Tumın xaqan, Bunun  xaqan və Yamı xaqan eyni bir 
şəxsdir.  Buna  görə  də  biz  oxucunu  çaşdırmamaq  üçün  Yamı 
kağan yox, Bumın kağan kimi transkripsiya və tərcümə etdik.
2.  O  c  9  -   akunladım.  S.Y.Malov  bu  sözü  «kunladım», 
H.N.Orkun  «konuldım»  kimi  oxuyur.  Məncə,  akunladım,  yəni 
axm  etdim,  sel  kimi  axdım  daha  doğrudur,  çünki  S.Y.Malovun 
transkripsiyasmda sözün mənası yoxdur (düzdür, S.Y.Malov onu 
«nabeq»  kimi  tərcümə  edir; əslində  «nabeq»  elə  «axm» sözünə 
uyğur gəlir),  H.N.Orkunun  transkripsiyasmda  isə sözün  mənası 
yerinə düşmür («konuldum» sözü «yerləşdirildim» deməkdir).
3.  0 c  12  -  S.Y.Malovun  və  H.N.Orkunun nəşrlərində və
S.Y.Malovun  təqdim  etdiyi  foto-surətdə  lüi-yılka  yazılmışdır. 
C.Klausonun  nəşrində 
k oy  y ılk a  
kimi  təqdim  edilir.  Qəribə 
burasıdır  ki,  C.Klausonun  təqdim  etdiyi  foto-surətdə  də 
k oy 
yılka  sözləri  görünür.  Hansı  nəşrin,  hansı  foto-surətin  düzgün 
olduğunu deyə bilmərik.
4.  0 c  12 -   Taçam  sözü  bizdə  şübhə oyadır.  A.fon Qaben 
buna ataçım kimi oxuyur. Mən atam, eçim kimi oxuyuram.
5. 0 c  12 -  küçük alp kağanımda ...  S.Y.Malovun təqdim
etdiyi  foto-surətdə 
/f  A|M,JfYAK6  küçlik  alp  ə r
kağanımda şəklində yazılmışdır.
6.  0  c  12  -  sub,  yer  -   qədim  türklər  insan  yaşayan,  daha 
doğrusu,  özlərinin  yaşadıqları yeri «su,  yer» adlandırırdılar.  Bu, 
müasir  anlayışla,  azərbaycanlıların  ərəb  dilindən  aldıqları 
«vətən» sözünə bərabərdir.
7.  Yuxarıda  üfiqi  yazıda  -   kiilig ər  edgü  ...  S.Y.Malovun 
təqdim  etdiyi  foto-surətdə 
p f X   Y' 
uluğ  alp  ər  edgü 
şəklində yazılmışdır.
255

KÜL TİGİN
Türk  xalqlarının  tarixi  igid  ərənlərin,  alp  ərənlərin 
tarixidir: Oğuz xaqan,  Bumın xaqan, İstəmi xaqan, İltəris xaqan, 
Məhəmməd  Cahan  Pəhləvan,  Qızıl  Arslan,  Şah  İsmayıl  Xətai 
... Belə alp ərənlərdən biri də Kül  tigindir.
Kül tiginin atası əlli illik Çin əsarətinə qarşı ağır mübarizə 
aparıb  türklərə  azadlıq  gətirən  türk  dövlətçiliyini  bərpa  edən 
İltəris  xaqan  olmuşdur.  Kül  tigin  hələ  uşaq  olarkən  693-cü  ildə 
İltəris  xaqan  vəfat  edir;  bu  zaman  Kül  tiginin  yeddi  yaşı  vardı. 
Kül  tigin  hələ  kiçik  yaşlarından  igidlik  göstərmiş,  elin-obanm 
igid oğlu kimi ad qazanmışdı.
Türk  elinin  hökmdarı  Bilgə  xaqan  Kül  tiginin  şərəfmə 
qoydurduğu  abidədə  yazır:  «Atam  xaqan  vəfat  etdikdən  sonra 
Kül  tiginin  yeddi  yaşı  vardı.  On  yaşında  Umay  tək  anam 
xatunun  xoşbəxtliyindən  kiçik  qardaşım  Kül  tigin  igid  adı 
qazandı».  Türk elinin  qanununa görə,  oğul  düşmən basmasa  idi, 
baş  kəsməsə  idi  ona  igid  adı  verməzdilər.  Kül  tigin  on  altı 
yaşında  artıq  türk  elinin  tanınmış  igidlərindən,  istedadlı  və 
basılmaz  sərkərdələrindən  idi,  onun  adı  düşmənləri  lərzəyə 
gətirirdi.  701-ci  ildə  Kül  tigin  böyük  qardaşı  Bilgə  xaqanla 
birlikdə  nisbətən  kiçik  bir  hərbi  dəstənin  başmda  Orta  Asiyada 
yerləşmiş  soğda  qəbilələrinin  üzərinə  hücum  edir.  Heç  kim 
türklərin  qələbəsinə  inanmırdı.  Ancaq  Kül  tiginin  qılıncının 
sayəsində  türklər  Çü  çayı  boyunda  yaşayan  bütün  qəbilələri 
Türk  xaqanlığına  tabe  edir.  Kül  tigin  öz  dəstəsi  ilə  daha  irəli 
gedib  bayırku  qəbilələrini  də  itaət  altma  alır  və  soğda 
qəbilələrinə  köməyə  gələn  Çin  qoşunlarını  məğlubiyyətə 
uğradır.  Çin  ordusunun  komandam  Onq  tutuku  əsir  alır.  Kül 
tiginin  bu  döyüşlərdəki  igidliyini  Bilgə  xaqan  belə  təsvir  edir: 
«Kül  tiginin  on  altı  yaşında  əmim  xaqanın  elini,  qanununu  elə 
qazandı.  Altı bağlı  (qəbiləli)  Soğdaya qarşı qoşun  çəkdik, onları 
tabe etdik.  Çin  sərkərdəsi  Onq  tutuk əlli minlik qoşunla gəldi... 
döyüşdük.  Kül  tigin  piyada  hücum  etdi.  Onq  tutuku  yaraqlı- 
yasaqlı  əli  ilə tutdu  (yəni,  özü  şəxsən  tutdu),  yaraqlı  da  xaqana 
təslim etdi. Həmin qoşunu onda məhv etdik».
256
K ü l  t ig in in   h e y k ə lin in   b a ş ı
257

706-cı  ildə  türk  ordusu  Çinin  şimal  əyalətlərinə  hücum  edir. 
Türklər  Çin  sərkərdəsi  Şaça  Çjunun  (qədim  türk  äbidələrindş: 
Çaça  sənün)  rəhbərlik  etdiyi  nizami  ordunu  darmadağın  edir, 
Çin ordusu üçün  hazırlanmış atlan sürüb aparır.  Minşa  ətrafında 
baş  verən  bu  döyüşdə  türk  hərbi  dəstələrindən  birinə  Kül  tigin 
sərkərdəlik  edirdi.  O  bu  döyüşdə  misilsiz  igidliklər  göstərir, 
böyük  şöhrət  qazanır.  Bu  zaman  onun  iyirmi  bir  yaşı  vardı. 
Bilgə  xaqan  kiçik  qardaşının  şücaətini  belə  təsvir  edir:  Kül 
tiginin  «iyirmi bir yaşı olanda Çaça sənünlə  döyüşdük.  O,  ən  ilk 
dəfə  Tadıkm  çonın  boz  atmı minib  hücum  etdi,  həmin  at  orada 
öldü.  İkinci  dəfə  Işbara  Yamtarm  boz  atını  minib  hücum  etdi, 
həmin  at  orada  öldü.  Üçüncü  dəfə  Yəgin  Silig  bəyin  yəhərli 
kəhər  atmı  minib  hücum  etdi,  həmin at orada öldü.  Kül  tiginin 
yarağına,  zirehli  paltarına  yüzdən  artıq  ox  dəymişdi;  üzünə, 
başma biri də dəyməmişdi.  ...Həmin qoşunu orada məhv etdik». 
Bü  döyüşdə  Çin  ordusu,  Çin  qaynaqlarının  özünün  yazdığına 
görə,  10  min  əsgər  itirmişdi.  709-cu  ildə  Bilgə  xaqanın 
sərkərdəliyi  ile  türk  ordusu  şimala  -   qırğız  qəbilələrinə,  daha 
doğrusu,  qüdrətli  Qırğız  xaqanlığına  qarşı  yürüşə  çıxır.  Həmin 
səfərdə  iyirmi  altı  yaşlı  Kül  tigin  də  iştirak edirdi.  Türk ordusu 
Yenisey  çayım  sürətlə  keçir  və  Örpən  adlanan  yerdə  əvvəlcə 
çik, sonra isə az qəbilələrini məğlub edir. Lakin qış olduğu, bərk 
qar yağıb bütün aşırım və  keçidləri tutduğu üçün Sayan dağlarını 
aşıb  şimala  yürüş  etmək  mümkün  olmur,  çünki  qırğız 
qəbilələrinin  yaşadığı  şimal  torpaqlarına  Sayan  dağlarını  aşaraq 
keçmək  mümkün  olan  yeganə  yol  -   Kögmən  aşırımı  qırğızlar 
tərəfindən möhkəm qorunurdu.  Vəziyyəti  düzəltmək üçün qoca 
və  təcrübəli  vəzir Tonyukuk orduya  komandan,  Bilgə  xaqan  və 
Kül  tigin  ona köməkçi  təyin edilir.  Türk ordusunun qırğız elinə 
bu  qış  yürüşü  Tonyukuk  şərəfinə  qoyulmuş  abidədə  bədii 
boyalarla  təsvir  edilmişdir:  «Qoşun  yürütdüm.  -   Atlanın,  - 
dedim. Ağ Tərməl çayını keçərək düşərgə saldım. Qoşunu atlara 
mindirərək  qarı  sökdüm.  Yuxarı,  atları  yedəkdə  tutaraq  piyada 
ağac  tuta-tuta  qoşunu  qaldırdım,  öndəki  döyüşçülər  qarı 
tapdalayıb yol  açdı,  kolluq olan  təpəni aşdım, yumalanıb endik. 
On  gecə  yandakı  qar  uçğunlannı  dolanıb  getdik.  Bələdçi  yolu 
səhv  saldığı üçün Öldürüldü....  -  Anı çayı boyu gedək, - dedim.
258
O  çay  boyu  getdik.  Qoşunu  saymaq  üçün  atlardan  düşürdük. 
Atlan  ağaclara bağladıq.  Gecə  də,  gündüz  də  getdik.  Qırğızları 
yuxuda  ikən basdıq.  ...  süngü  ilə  açdıq.  Xanın qoşunu  toplandı. 
Döyüşdük.  Sancdıq.  Xanım  öldürdük.  Qırğız  xalqı  xaqana  tabe 
oldu,  səcdə  etdi.  Qayıtdıq».  Kül  tiginin  bu  səfərdə  göstərdiyi 
igidliklər Bilgə  xaqan tərəfindən  Kül  tiginin  şərəfinə  qoyulmuş 
abidədə  belə  təsvir  edilir:  Kül  tiginin  «iyirmi  altı  yaşı  olanda 
qırğızlara  qarşı  qoşun  çəkdik.  Süngü  batımı  qədər  olan  qarı 
dağıdıb,  Kögmən  ormanını  üzüyuxarı  yürüyüb  qırğız  xalqını 
yuxuda ikən  basdıq.  Xaqanı  ilə  Sona ormanında döyüşdük.  Kül 
tigin  Bayırkunun  ağ  ayğırını  minib  hücum  etdi.  Üç  döyüşçünü 
oxla vurdu, iki döyüşçünü təqib edərək qılıncdan keçirdi. Həmin 
döyüşdə  Bayıkunun  ağ  ayğırının  budu  sındı.  Qırğız  xaqanını 
öldürdük, elini aldıq».
Qırğız  səfəri  709-cu  ilin  sonunda  başlanıb  710-cu  ilin 
əvvəlində  bitir.  Güman  ki,  türk  ordusu  istirahət  etmək  üçün 
ordaya  qayıtmadan  710-cu  ildə  qərbə  -   türgişləro  qarşı  yürüşə 
çıxır.  Qaynaqların  yazdığına  görə,  bu  yürüşdə  türk  ordusuna 
Bilgə  xaqan  və  Kapağan  xaqanın  oğlu  İnəl  xaqan  sərkərdəlik 
edirdi, Müdrik Tonyukuk isə baş məsləhətçi idi.  Bu döyüşdə də 
Kül  tigin  böyük  qəhrəmanlıq  göstərir.  Kül  tiginin  türgiş 
səfərində göstərdiyi  hünər haqqında qardaşı  Bilgə xaqan deyir: 
«Həmin  ili  türkişlərə  qarşı  Altun  ormanı  /yəni,  Altay  dağlan/ 
üzüyuxarı qalxaraq,  İrtış  çayını keçərək yürüdük.  Türgiş xalqmı 
yuxuda  ikən  basdıq.  Türgiş  xaqanının qoşunu  Bolçuda od kimi, 
şərab  kimi  /qızaraq/  gəldi.  Döyüşdük.  Kül  tigin  Başğu  boz  atı 
minib hücum etdi.  Başğu boz a t ...  tutdurdu.  İki  döyüşçünü  özü 
əsir aldı.  Sonra yenə qoşuna soxulub türgiş  xaqanının  əyanı  Az 
tutuku  əli  ilə  tutdu.  Xaqanını  orada  öldürdük,  elini  aldıq.  Qara 
türgiş  xalqı  tamamilə  tabe  oldu».  Türgiş  qəbilələrini  məğlub 
etdikdən  və  onların  torpaqlarını  Türk  xaqanlığına  qatdıqdan 
sonra  türk dövlətinin  qərb sərhədi,  az qala,  Aral  dənizinə çatır. 
Bilgə  xaqan  türgişlərlə  müharibəni  təsvir  etdikdən  sonra  yazır 
ki,  «İnci  çaymı  keçərək  Dəmir  qapıya  təki  qoşun  çəkdik». 
Buradakı  İnci  çayı  indiki  Zərəfşan  çayı,  Dəmir  qapı  isə  indiki 
Almatı  və  Daşkənd  şəhərləri  arasındakı  Buzqala  keçididir. 
Məhz burada, haradasa indiki Səmərqənd ətrafında türk orduları
259

artıq Orta  Asiyaya  gəlib  çıxmış  ərəb  orduları  ilə  qarşılaşır.  Kül 
tigin  şərəfinə  abidədə  Bilgə  xaqan  türgişlərlə  vuruşu  təsvir 
etdikdən  və  «İnci  çaymı  keçərək  Dəmir  qapıya  təki  qoşun 
çəkdik»  söylədikdən  sonra  yazır:  «İgid  döyüşçülər  bizə  hücum 
etmişdi.  Belə  bir vaxtda peşman olub  Kül  tigini  azacıq döyüşçü 
ilə  ayırıb  göndərdik.  Ulu  döyüş  döyüşmüş».  Bilgə  xaqanın  bu 
sözlərini  qaynaqlar  belə  izah  edir:  türk  qoşunları  türgişləri 
məğlub  etdikdən  sonra  şərq  tərəfdən  Dəmir  qapı  keçidinə 
çatmış,  ərəblər  isə  cənubda  Səmərqəndə  yaxınlaşmışdılar. 
Görünür, 
türklər  ərəblərlə 
döyüşmək 
istəməmiş, 
əsas 
qüvvələrini  geri  çəkmiş,  Kül  tiginin  başçılığı  ilə  kiçik  bir 
dəstəni  isə  ərəblərin  /qədim  türklər  ərəblərə  tezik  deyirdilər/ 
üstünə  göndərmişdilər.  Kül  tigin  bu  döyüşlərdə  misilsiz 
qəhrəmanlıqlar  göstərmiş,  onun  başçılıq  etdiyi  dəstə  ağır 
tələfatlar  versə  də  türklərin  əsas  qüvvələrinin  ərəblərdən 
aralanmasını,  nizamlı  şəkildə  geri  çəkilməsini  təmin  edə 
bilmişdi.  Kül tigirıin bu şücaətləri o vaxt nəinki türk elində, həm 
də  Orta  Asiya,  Tibet  və  Çində  böyük  söz-söhbətə  səbəb 
olmuşdu.  Kül  tiginin  aryerqard  dəstəsi  təkcə  ərəblərin 
hücumunun  qarşısını  almaqla  kifayətlənməmiş,  eyni  zamanda 
cənuba  doğru  çəkilən  türgişlərlə  də  döyüşə  girmiş,  habelə  Orta 
Asiyada  son  Nuşibi  bəylərindən  biri  olan  Kuşu  Tutukun 
ordusunu tam məğlub etmişdi. Bilgə xaqan qardaşının bu şücaəti 
haqqında  yazır:  Kül  tigin  «Alp  Şalçının  ağ  atını  minib  hücum 
etmiş,  qara  türgiş  xalqını  orada  öldürmüş,  almış.  Yenə 
yürüyüb...  Kuşu  Tutuk  ilə  döyüşmüş,  əsgərlərini  bütünlüklə 
öldürmüş,  evini,  dövlətini...  gətirdi».  O  vaxt  nəinki  bütün  türk 
dünyasında,  hətta  Çində,  Tibetdə,  Orta  Asiyada,  Koreyada /və 
ola  bilsin  ki,  şərqə  hücum edən  ərəb ordusunda/ iyirmi bir yaşlı 
Kül tiginə qarşı çıxan ərən tapılmırdı.
712-ci  ildə  türk  orduları  Çinin  şimalına  hücum  edərkən 
Kül  tigin bu döyüşlərdə iştirak edə bilmir,  çünki o,  711-ci  ildən 
karluk  qəbilələri  ile  döyüşürdü.  Karluklar  kül  tiginin  ordusuna 
ciddi müqavimət  göstərir.  Müharibə  715-ci  ilədək  davam  edir. 
Bu  müharibə  haqqında  Kül  tigin  şərəfmə  qoyulmuş  abidədə 
oxuyuruq:  «Kül  tiginin  iyirmi  yeddi  yaşında  karluk  xalqı  azad, 
sərbəst  ikən  yağı  oldu.  Müqəddəs  Tamağ  başında  döyüşdük.
260
Kül tigin  həmin döyüşdə otuz yaşında  idi.  Alp Şalçmm ağ atım 
minib hücum etdi.  İki döyüşçünü təqib edərək qılıncdan keçirdi. 
Karluku  öldürdük,  aldıq».  Qaynaqların  yazdığına  görə,  karluk 
qəbilələri ilə müharibə 716-ci ildə bitir, karluklar xaqanlığa tabe 
olur.  Karluklarla  müharibədən  ordaya  qayıdanda  Kül  tigin  az 
xalqı  ilə  döyüşməli  olur.  Çünki  Kül  tigin  abidəsində  yazıldığı 
kimi desək,  «az xalqı düşmən oldu. Qara göldə (Monqolustanın 
qərbində Totoxaranor gölü) döyüşdük. Kül tigin otuz bir yaşında 
idi  (716-cı  il).  Alp  Şalçının  ağ  atını  minib  hücum  etdi.  Az 
eltəbərini  (az  xalqının  hökmdarı  eltəbər  adlanırdı)  tutdu.  Az 
xalqı orada yox oldu».
716-cı  ildə  Kül  tigin  ordaya  qayıtdıqda  türk  dövləti 
böhranlı  günlər  yaşayırdı:  Kapağan  xaqanın  hakimiyyət 
tərzindən  narazı  olan  qəbilələr  bir-birinin  ardınca  qiyam 
qaldırırdı.  Xaqanlığı  vətəndaş  müharibəsi  bürümüşdü.  Bu 
qiyamların  yatırılmasında  Kül  tiginin  göstərdiyi  igidliyi  Bilgə 
xaqan belə təsvir edir: «Əmim xaqanın elində qarışıqlıq olduqda, 
xalqın eli əmimə asi olduqda izgil  xalqı ilə döyüşdük.  Kül tigin 
Alp  Şalçının  ağ  atını  minib  hücum  etdi.  Həmin at  orada  öldü, 
tzgil  xalqı  öldü.  Doqquz  oğuz  xalqı  öz  xalqım  idi.  Yer,  göy 
qarışdığı  üçün  yağı  oldu.  Bir  ildə  beş  dəfə  döyüşdük.  Ən  ilk 
dəfə  Toğu  şəhərində  döyüşdük.  Kül  tigin  Azmanın  ağ  atmı 
minib  hücum  etdi,  altı  döyüşçünü  qılıncdan  keçirdi.  Qoşun 
toqquşmasında  yeddinci  döyüşçünü  qılıncladı.  İkinci  dəfə 
Kuşlağakda  ediz  ilə  döyüşdük.  Kül  tigin  Az  kəhərini  minib, 
hücum  edib  bir  dyöüşçünü  qılıncdan  keçirdi  doqquz döyüşçünü 
mühasirədə  nizədən  keçirdi.  Ediz  xalqı  orada  məhv  oldu. 
Üçüncü dəfə BoL.nda oğuz ilə döyüşdük. Kül tigin Azmanın ağ 
atını  minib  hücum  etdi,  sancdı.  Qoşunu  qırdıq,  evini  aldıq. 
Dördüncü  dəfə  Çuş  başında  döyüşdük.  Türk  xalqı  ayağını 
qaçaraq qoydu,  xain  olası oldu.  Öndə gələn qoşununu  Kül  tigin 
qovub  tonralardan  bir  qəbilə,  alpağulardan  on  döyüşçünü  Tona 
tiginin  dəfnində  mühasirə  edib  öldürdü.  Beşinci  dəfə  Əzgənti 
Kadazda  oğuz  ilə  döyüşdük.  Kül  tigin  Az  kəhərini  minib, 
hücum  etdi,  şəhərə  girmədi.  Həmin  qoşunu  orada  öldürdük. 
Mağı  kurqanda  qışlayıb  yazda  oğuzlara  qarşı  qoşunla  sərhədi 
keçdik.  Kül  tigini  evi  müdafiə  etməyə  təyin  etdik.  Oğuz  yağı
261

ordam  basdı.  КШ  tigin  Yetim  ağ  atı  minib  doqquz  döyüşçünü 
qılıncdan  keçirdi,  ordanı  vermədi».  Bilgə  xaqanın  təsvir  etdiyi 
bu  sonuncu  iki  hadisə  716-cı  ildə  baş  vermişdi.  Həmin  ilin 
yazmda doqquz oğuz qəbilələri qiyam qaldınr. Qardaşı oğlu Kül 
tiginin şöhrətindən qısqanclıq  hissinə düşən  Kapağan xaqan  bu 
dəfə  orduya  şəxsən özü  sərkərdəlik  etmək  qərarına  gəlir,  Kül 
tigini  isə  kiçik  bir  dəstə  ilə  ordada  arvad-uşağı  qorumaq  üçün 
qoyur.  Türklərin  əsas  qüvvələrinin  uzaqlarda  -   şərqdə  doqquz 
oğuzlarla  vuruşduğunu  eşidən  karluklar  (Bilgə  xaqan  onları 
sadəcə  oğuz  adlandırır;  qaynaqlarda  isə  onların  adı  «üç  oğuz» 
kimi  yazılır  ki,  bu  da  karluk  deməkdir)  qisas  vaxtının  gəlib 
çatdığmı  fikirləşib türklərin ordasına hücum  edirlər.  Lakin  Kül 
tigin  misilsiz  igidlik göstərir,  bərabər olmayan döyüşdə  şəxsən 
özü  doqquz  düşməni  öldürür  ordanı  qoruyur.  Bu  qələbənin 
əhəmiyyəti  haqqmda  Bilgə  xaqan  belə  deyir:  «Anam  xatun, 
başqa  analarım,  böyük  bacılarım,  gəlinlərim,  xanımlarım  -  
bunca  diriləriniz  kəniz  olası  idiniz,  ölüləriniz  yurdda,  yolda 
yataraq qalası idiniz.  Kül tigin olmasa idi, hamınız öləsi idiniz». 
Bu,  Kül  tiginin  igidlikləri,  döyüşlərdə  göstərdiyi  şücaətlər 
haqqında türk qaynaqlarının verdiyi son məlumatdır.
Kül  tigin ordanı  qoruduğu  vaxt Kapağan xaqan da doqquz 
oğuzları  məğlub  edir.  Sonra  o,  qiyam  qaldırmış  bayırku 
qəbilələrini  də Tola çayı sahilindəki döyüşdə məğlub edir,  lakin 
geriyə -  ordaya qayıtdıqda pusquya düşüb öldürülür.
Kapağan  xaqan  hələ  sağlığında  türk  törüsünü  (qanununu) 
pozaraq  böyük  oğlu  Bögünü  kiçik  xan  elan  etmişdi.  Türk 
qanununa  görə,  xaqan  vəfat  etdikdə  kiçik  xan  hökmdarlıq 
taxtına  çıxır.  Kapağan xaqanın  öldürülməsi  xəbəri ordaya çatan 
kimi  Bögü  xaqan  elan  edilir.  Bundan  hiddətlənən  Kül  tigin 
ordaya  hücum  edir,  Kapağan xaqanın  bütün uşaqlarını  və yaxın 
adamlarını  qırır.  Kapağan  xaqanın  uşaqlarından  oğlu  Bəg  tigin 
və Aşidə Mimi adlanan bir nəfərdə ərdə olan on yeddi yaşlı qızı 
qurtulub Çinə qaçır.
Kül  tiginin  əmisi  uşaqları  ilə  heç bir  düşmənliyi yox  idi. 
O, türk törüsünə (qanununa) uyğun hərəkət edirdi: türk törüsünə 
görə, böyük qardaşdan sonra xaqanlıq taxtına ondan kiçik qardaş 
oturmalı  idi,  sonuncu  qardaş  vəfat  etdikdən  sonra  taxta  böyük
262
(birinci)  qardaşın  böyük  oğlu  çıxmalı  idi.  Türk  törüsünə  görə, 
turk taxtına Kapağan  xaqandan sonra İltəris xaqanın böyük oğlu 
Bilgə xaqan oturmalı idi. Kül tigin bu törünü bərpa edir və Türk 
taxt-tacını böyük qardaşı Bilgə xaqana verir. Ancaq Bilgə xaqan 
başa düşürdü ki, Kül tiginlo müqayisədə o, taxt-taca layiq deyil, 
buna  görə  də  taxt-tacı  Kül  tiginə  təklif edir;  ordu  və  xalq  da 
bunu  istəyirdi,  çünki  öz  igidlikləri  və  qəhrəmanlıqları  ilə  Kül 
tigin ordunun  və xalqm rəğbətini qazanmış,  sevimlisi olmuşdu. 
Lakin Kül tigin qəti şəkildə türk taxt-tacından imtina edir, Bilgə 
xaqanı  taxta  çıxarır.  Taxt-tac  üçün  qardaşına  minnətdar  olan 
Bilgə xaqan  Kül tigini bütün türk ordusunun ali baş komandanı 
təyin edir.  Kül  tigin daha  İS  il  qardaşına sədaqətlə qulluq edir. 
Biz  onun  bu  on  beş  ildə  göstərdiyi  qəhrəmanlıqlar  haqqmda 
qaynaqlarda heç bir məlumata rast gəlmirik.  Amma əmin olmaq 
olar  ki,  onun  bu  on  beş  ildə  gösterdiyi  qəhrəmanlıqlar 
əvvəlkilərdən  heç  də  az  olmamışdır.  Qaynaqların  yazdığına 
görə,  Kül  tigin  fasiləsiz  döyüşlərdə  düşmənin  169  əsgər  və 
sərkərdəsini öldürmüşdü.
Kül  tigin  731-ci  ilin  27  fevralında  47  yaşında  hansı  bir 
döyüşdəsə  aldığı  ağır  yaradan  vəfat  etmişdir.  Bilgə  xaqan  öz 
kiçik  qardaşı  üçün  möhtəşəm  məqbərə  tikdirmiş,  abidə 
ucaltmışdır.  Dünya  tarixində  heç  bir  xaqan,  şah,  çar,, qeysər, 
imperator,  kral...  yaşca  və vəzifəcə  özündən  kiçik olan  qardaşı 
haqqmda  Bilgə  xaqanın  Kül  tiginin  şərəfinə  qoydurduğu 
abidədə  həkk  etdirdiyi  sözlər  kimi  səmimi  söz  deməmişdir. 
Abidənin  mətnində  xüsusilə  bu  sözləri  oxuyuruq:  «Kiçik 
qardaşım  Kül  tigin həlak oldu, özüm qəmləndim.  Görür gözüm 
görməz oldu, özüm düşündüm.  Bilər biliyim bilməz oldu, özüm 
düşündüm.  Taleyi  tanrı  yazar,  insan  oğlunun  hamısı  ölümlü 
törəmiş.  Beləcə  düşündüm.  Gözümdən  yaş  gələr,  ürəyimdən 
güclü  sıtqı  gələr,  yanaraq  qəmləndim,  möhkəmcə  qəmləndim. 
İki  şadımın,  başqa kiçik  sərkərdələrimin,  bəylərimin,  xalqımın 
gözü kor oldu deyib düşündüm, ağladım».
263

KÜL TIĞIN ABİDƏSİ
«Kül  tigin»  abidəsi  ikinci  Türk  xaqanlığının  banisi,  Çin 
mənbələrində  Qu-du-lu  (türkcə:  Kutlığ  -   xoşbəxt,  bəxtli) 
adlanan  İlteris  xaqanın  kiçik  oğlu  şahzadə  Külün  şərəfinə 
qoyulmuşdur.  Azərbaycan  Respublikasında  nəşr  edilən  elmi 
ədəbiyyatda  onu  səhv  olaraq  Kül  təkin  adlandırırlar.  Əslində 
Kül  onun  adıdır,  tigin  isə  qədim  türk  qəbilələrinin  dilində 
«şahzadə» deməkdir.
Kül  tigin  685-ci  ildə  anadan  olmuş,  döyüşlərdən  birində 
aldığı ağır yaradan 731-ci ilin fevral ayınm  27-də vəfat etmişdir. 
Türk adətinə  görə,  qışda və yazda  ölmüş  adamı  payızda ağaclar 
yarpaqlarını  tökəndə,  yayda  və  payızda  ölmüş  adamı  isə  yazda 
ağaclar  yarpaq  açanda  dəfn  edərdilər.  Kül  tiginin  dəfn  edildiyi 
tarix  mübahisəlidir.  Rus  alimi  V.V.Radlov  onun  731-ci  ilin 
noyabr  ayının  1-də,  türk  alimi  H.N.Orkun  isə  avqust ayınm  21- 
də  dəfn  edildiyini yazır.  Kül  tigin  igid  insan  olmuş.  Hələ  əmisi 
Moçur (Kapağan)  xaqanın  hakimiyyəti  illərində  türk dövlətinin 
fatehlik  siyasətində  və  xaqanlığın  möhkəmlənməsində  böyük 
xidmət  göstərmiş,  sonralar  taxt-taca  vərəsəlik  haqqında  türk 
törüsü  (qanunu)  pozulduqda,  qardaşı  Bilgə  xaqanın  taxta 
çıxmasında əsas rol oynamışdır.
Kül  tigin  nəinki  qardaşı  Bilgə  xaqanm  taxta  çıxarılma­
sında,  həm  də  dövləti  idarə  etməsində,  türk  xaqanlığının,  türk 
dövlətinin qüdrətinin, şöhrətinin artmasında, türklərin geniş əra­
zidə  tanınmasında  başlıca  rol  oynamışdır.  Bilgə  xaqan  minnət­
darlıq əlaməti olaraq orduya rəhbərliyi Kül tiginə tapşırmış, onu 
baş sərkərdə təyin edərək özü yalnız dövlət işləri ilə məşğul ol­
muşdur.  Qoşun  sərkərləsi kimi  Kül tigin böyük qəhrəmanlıqlar 
göstərmiş,  xaqan  qoşununun baş  sərkərdəsi  olduğu  on beş  üdə 
(716-131-ci illər) xeyli ölkə fəth etmiş, döyüşlərdən zəfərlə çıx­
mış  və  xeyli  düşmən  öldürmüşdür.  Bunu onun məqbərəsi ətra­
fında qoyulmuş  169 balbal -  öldürdüyü adamları təsvir edən daş­
dan kobud yonulmuş heykəllər də sübut edir.
Kül tiginin şərəfinə ucaldılmış abidəyə həkk olunmuş söz­
lər Bilgə xaqanm dilindən yazılmışdır. Bilgə xaqan kiçik qarda­
şının,  həm də  özünün türk  dövlətinin möhkəmlənməsi yolunda
26 4
çəkdiyi  zəhmətdən,  türk  xalqnm  adının,  şöhrətinin  itməməsi, 
yox olmaması uğrunda çalışmasından,  türklərin xalq olması (yə­
ni, müstəqil olması) uğrunda apardığı mübarizədən, hərbi yürüş­
lərdən,  qələbələrdən  və  şəxsi  şücaətlərindən  fərəhlə  danışır, 
qardaşının  vəfatına  təəssüfünü  və  kədərləndiyini  bildirir.  Bilgə 
xaqan  başdaşının  yazılmasına,  abidə  kompleksinin  tikilməsinə 
şəxsən  rəhbərlik  etmişdir.  Abidə  kompleksi  732-ci  ilin  avqust 
ayının 27-də hazır olmuşdu.
Kül  tigin  abidəsi  tilləri  yonulmuş  dördbucaqlı  kəsik 
piramida  şəklindədir;  saf olmayan  mərmərdən  hazırlanmışdır. 
Abidə  özül  rolunu  oynayan  tısbağa  şəklində  hazırlanmış 
postamentə  geydirilmişdir.  Tısbağa  mərmər  özülün  beli  de­
şilmiş,  başdaşı  oraya  bərkidilmişdir.  Bilgə  xaqanm  şərəfmə 
abidə də Kül tiginin abidəsinin yaxmlığmdadır. Abidə tapılırkən 
piramida  yerə  yıxılmış  vəziyyətdə  olmuşdur,  sonradan  yerinə 
taxılmışdır.  Abidə  kompleksinin  indiki  vəziyyəti  bizə  məlum 
deyildir. Türk tədqiqatçısı Mühərrəm  Erginin məlumatına görə, 
piramidanın  hündürlüyü  3  metr  75  santimetr,  rus  alimi 
P.M.Melioranskinin  məlumatına  görə,  3  metr  15  santimetrdir. 
Abidənin  digər  ölçüləri  haqqında  da  tədqiqatçılar  müxtəlif 
fikirlər söyləyirlər:  Mühərrəm Erginin yazdığımı görə, abidənin 
şərq  və  qərb  üzləri  aşağıda  132  santimetr,  yuxarıda  122 
santimetr, cənub və  şimal  üzləri aşağıda 46 santimetr,  yuxanda 
44  santimetrdir.  P.M.Melioranskinin  yazdığına  görə  isə  Kül 
tigin abidəsinin şərq və qərb üzləri  1 metr 24 santimetr, şimal və 
cənub  üzləri  41  santimetr  enlilikdədir.  Abidə  yuxandan  kəmər 
şəklində  haşiyələnir  və  beşguşəli  ulduz  şəklində  tamamlanır. 
Abidənin yuxan hissəsi əjdaha şəkilləri (qədim türklər əjdahaya 
«lüi»  deyirdilər;  bu  söz  Çin  dilindən  alınmışdır)  ilə  bəzədil­
mişdir.  Şərq  (enli)  tərəfin  üstündə  keyik  (ceyran)  şəkilli  xaqan 
damğası vardır,  lakin damğa şəkil deyil, həndəsi cizgidir.  Qərb 
(enli) üzü Çin heroqlifləri ilə Çin dilində yazılmışdır. Çin  impe­
ratorunun  adından  yazılmış  məmdə  türk-Çin  dostluğundan, 
imperatorun  Kül  tiginə  və  Bilgə  xaqana  məhəbbətindən,  Kül 
tiginin  igidliklərindən danışılır.  Çin mətninin sonunda abidənin 
qoyulduğu tarix gösterilmişdir. Abidənin qalan üç tərəfi (iki dar 
və  bir enli  üz)  və  tillərin kəsik (yonulmuş)  hissəsi  göytürk  Ör-
265

tərcümə  etmək  olar)  Yolhğ  tigin  hazırlanmış  və  iyirmi  gün 
ərzində «bitig taşa» həkk etmişdir.
Kül 
tigin 
abidəsi 
Monqolustanda 
Kokşin-Orxon 
rayonunda  Orxon  çayı  hövzəsində,  onun  qolları  Tola  və  Hola 
çayları  arasında,  Saydam  gölü  yaxınlığında,  Erdeni  Tszu  budda 
monastrından  60  kilometr  şimalda tapılmışdır.  Abidəni  1889-cu 
ildə rus tədqiqatçısı N.M.Yadrintsev kəşf etmişdir.
Abidə  ilk  dəfə  1892-ci  ildə  estampajda  atlas  şəklində 
transkripsiyasız və  tərcüməsiz nəşr  edilmişdir.  1894-cü  ildə  rus 
alimi  V.V.Radlov  onu alman dilinə tərcümə edib nəşr etdirir.  O 
vaxtdan  başlayaraq  1897-ci  ilədək  V.V.Radlov  Kül  tigin 
abidəsini alman dilində dörd dəfə (1894,  1894,  1895,  1897) nəşr 
etmişdir.  V.V.Radlovla  yanaşı,  Danimarka  alimi  Vilhelm 
Tomsen  də  Kül  tigin  abidəsinin  tədqiqi  ilə  məşğul  olmuş  və 
1896-cı  ilin  əvvəlində  bu  abidəni  birinci  dəfə  nəşr  etmişdir.  O 
sonralar da  Kül  tigin  abidəsini  bir neçə  dəfə nəşr  etmişdir.  Kül 
tigin  abidəsinin  rus  dilinə  tərcüməsini,  ilk  və  mənim  fikrimcə, 
indiyədək  ən  mükəmməl  nəşrini  həyatdan  erkən  getmiş  rus 
alimi P.M.Melioranski etmişdir (1899).  Abidənin rus dilində son 
mükəmməl nəşri  S.Y.Malova məxsusdur (1951).
Kül  tigin  abidəsi  1940-ct  ildə  Hüseyn  Namik  Orkun 
tərəfindən  türk di Ündə  nəşr edilmişdir  (ikinci nəşri  1987-ci  ildə 
olmuşdur).  Bu  abidəni türk dilində  Mühərrəm Ergin  də bir neçə 
dəfə nəşr etmişdir.
Son  zamanlar  Kül  tigin  abidəsi  ya  faksimile,  ya  da 
faksimilesiz  transkripsiyada ya  rus,  ya da müxtəlif dillərdə nəşr 
edilimşdir.  Bunlardan  qazax  dilçisi  Q.Aydarovun  bir  neçə 
nəşrini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.
Kül  tigin abidəsini  Azərbaycan  dilinə  tərcümədə  ilk  dəfə 
(göytürk  Orxon-Yenisey  əlifbası  ilə  mətn,  transkripsiya  və 
tərcümə  şəklində)  Ə.C.Şükürov  və  A.M.Məhərrəmov  nəşr 
etmişlər (Qədim türk yazılı abidələri. Bakı,  1976).
Kül  tigin  abidəsinin  oxuculara  təqdim  edilən  bu  nəşrinin 
göytürk  Orxon-Yenisey  əlifbası  ilə  olan  mətni  Mühərrəm 
Erginin  «Orhun  abidələri»  (İstanbul,  1980)  adlı  kitabından 
götürülmüş foto-surətdir. Qeyd etməliyəm ki, bu mətn nöqsansız 
deyildir və əslində  məni  təmin  etmir.  Lakin başqa nəşrlər daha
267
xon-Yenisey əlifbası  ilə  türk dilində yazılmışdır.  Bundan  başqa, 
Çin  mətninin  yanında  da  göytürk  Orxon-Yenisey  əlifbası  ilə 
həkk  edilmiş  türk  mətni  vardır.  Şəqr  tərəfdən  qırx,  şimal  və 
cənub  tərəflərin  hərəsində  göytürk  Orxon-Yeniscy  əlifbası  ilə 
on  üç  sətir  yazı  vardır.  Məm  yuxarıdan  aşağıya  doğru  yazıl­
mışdır və  sağdan  sola  oxunur.  Sətirlərin  uzunluğu  iki metr otuz 
beş  santimetrdir:  hərflər: mütənasib,  düzgün  və  gözəl  şəkildə 
yazılmışdır.
Abidə  kompleksi  geniş ərazidə  yerləşir.  Kül tigin  abidəsi 
eni  28  metr  85  santimetr,  uzunluğu  67  metr  25  santimetr, olan 
bişmiş  kərpic  döşənmiş  meydanda  yerləşir.  Meydanın  ətrafında 
dərin  xəndək  qazılmışdır.  Kül  tigin  abidəsi  meydanın  şərq 
tərəfində,  giriş  qapısının  yaxınlığmdadır.  Kül  tigin  şərəfmə 
kitabənin qərbində yenə də  üzü  şərqə olan  böyük məbəd ucalır. 
Məbədin  iç  divarlarına  onun  igidliklərindən  bəhs  edən  divar 
rəsmləri  həkk  edilmişdir.  Məbəddə  Kül  tiginin  və  onun 
xanımının  oturmuş  vəziyyətdə  heykəlləri  vardır.  Kül  tigin 
xaqan  olmasa  da,  heykəldə  onun  başında  tac  vardır.  Tacda 
qanadları  açıq  vəziyyətdə  qartal  təsvir  edilir.  Heykəldən  Kül 
tiginin  qətiyyətli  hərb  adamı  olduğu  qənaətinə  gəlmək  olar; 
dodaqları bir-birinə sıxılmış, boğaz əzələləri gərilmişdir.
Qədim  türk  adətinə  görə dəfn  edilən  sərkərdənin  başdaşı 
ətrafında  onun  öldürdüyü  düşmənlərin  daşdan  kobud  şəkildə 
yonulmuş  heykəlini  qoyardılar.  Belə  heykəl  qədim türk dilində 
«balbal»  adlanır.  13u  söz  uzun  zaman  türkoloqlara  qaranlıq 
qalmışdı. Nəhayət, akademik V.V.Radlov qırğız dilində bu sözə 
təsadüf etmiş  və onu rus  dilinə  «каменная баба» kimi  tərcümə 
etmişdir.  Mərhum  sərkərdə  sağlığında  nə  qədər  adam 
öldürmüşsə, başdaşı ətrafında bir o qədər balbal qoyardılar.  Kül 
tigin abidəsində balballar bir-birindən üç-beş metr aralı  olmaqla 
iki istiqamətdə 4,5 kilometr məsafədə uzanır.
Abidə  kompleksi  və  məqbərənin  inşasında  türk  və  Çin 
sənətkarları  bərabər  çalışmışlar.  Abidənin  türk  mətnini  Bilgə 
xaqanın  dilindən  onun  kiçik  qohumu  (qədim  türk dilindəki  atı 
sözünü  dilimizə  «qardaş  oğlu»,  «nəvə»,  «kiçik  qohum»  kimi
266

nöqsanlı  olduğu  və  başlıcası,  respublikamızda  göytürk  Orxon- 
Yenisey  əlifbası  ilə  şrift  olmadığı  üçön  mən  həmin  nəşrdən 
foto-surət  götürməyə  məcbur  oldum.  Abidənin  mətninin 
transkripsiyasmda  əsasən  H.N.Orkunun  «Eski  türk  yazıtları» 
(Ankara,  1987) əsərindəki əsl  (göyğürk Orxon-Yenisey əlifbası 
ilə  olan)  mətndən  istifadə  edilmiş,  S.Y.Malovun  «Памятники 
древнетюркской письменности» (M.,-L.,  1951) adlı əsərindəki 
mətnin orijinalı da nəzərə alınmışdır. Onu da qeyd etməyi lazım 
bilirəm  ki,  H.N.Orkunun  nəşr  etdiyi  orijinal  mətndə  çoxlu 
qüsurlar  vardır  (bu  səbəbdən  də  onun  foto-surətİndən  istifadə 
edə bilmədim).  İndiyədək edilmiş transkripsiya və tərcümələrin 
təsirinə  düşməmək  üçün  (həmin  transkripsiya  və  tərcümələrlə 
tanış olsam da) onlardan istifadə etməmişəm.
268
MƏTN
Cənub tərəfi
. u m : 
чи>л
: 4 х т н : с ь т ь
S S K K
ä
Ä S  : Y fxr*: rh W h : 
• »$Ч 4>: п к
Y£Ätn»¥. 
w t
* : *)#>d: ıю ту: п т г и : »)
jy
> :
: туе*: ном: 
: гонг?: г
ъл:
 xrı: гм«сх: г т ч ы  : 
п

огтуса
 : 
i
F
y
^
aa
 
m
 : 
1
*тбтгл: .гич¥>^ : 

h t w
 : / л г и : r«y

h v h m

h m i
 
s ü

m
; >
чугч
>
а
: >шп>и>: d* 
♦: ı> i: 
: п т  
аг

:
 >
ччи
>
ач
>: d w
>«>
j
 : t
(D
(2)
m : rP R h f:  )
yh
 :  u m  :  m *   : т
л
: » х н г : 
i
>
a
  (3) 
: rehYHrıfo: 
* > т

ртсуг
 : ш>*: 
луг
 : чч*и>:
: d »H s: * т € т г * : w e b :  е л п  : 
j
-
hd
>
j s
  :  ♦
xym
 
n > 4 : »x»f h : 
сап
 : -пьмг*н: *хугч : ген: .
п й чт
CWW: >HY
: U4WT1: 
иучп
 : *xyı*ı : ген: лимитл: 
аач
  (4> 
: <
h
>$4>
d
 : rch: m r?: лм : tfxvnı: ген: тчгтгс 
км*:тгг: ıwsmr: ı*r: 
аргхгсп
 : T#m:rww*

тутга
 : 
ш л

a y j s
  : 
ih j
> ; А х т т а : у » т ¥ П : d»
:rf"H>ü:DS>A :rhCir:¥ıfm:)>S4:jH
:  н и м :  n r v : 
стам
  : м ч : 
:
 
т р т г л л
YD4): у л м ч г  : 1 ч : d r y ; н ш  : ж

сгам
 : ı » r
269

(•»->: eyr#v*: / T in  : /<*4^>4: >
hyd
 : ı+ т : rrs>
:
i
*
t
  :
t m
: ifT : т ч > о ; erim a; 
h
*
 : erm : /eyr#: Nex  (6> 
m
: ген: m ı r * : 
г
>**>
а
: г*у>: 
hxahd
 : пптг# 
r
 : 1ч> 
ah
: /
чпгу
. н¥>и; /чгах: er 
ani
: ¥ * т : 
 


hhiyn

m
* : 
rtnh

$ w
: )«>a: 
rtnh
 : 
in
: rNhYCNh ’ ¥fi : DYvA
: rınv*: /uewN : > ш : 
rtnh
 : п л а т о м : 
m
  w 
vo . TNTNtrv: aaao : птице: ı» r : ч>ч>У¥>а: 
 
: «*
t
 : ч>ч>У¥>а: тигн: 
t n t w y

n
*
x
: r ı r : 4 
n w : т а ; >
hyd
 : 14: уач/>: rtn: ı^^Yrft: evr#
: fhYN : Г¥

h
^
nhn
: rHirAhYN: 
) M   :
 
rtnh
 : 
ччча
: NTeru>  
: fHRhN;  40 
w > w
: чхг: ¥ ч т : ¥нч : 
ihj
> : тгс 
>a-: RTNh; 
нчга
 АЧ4>: /
a

ауг
:
 Nex#: чхча>: 
 
: их»>$  : 
m
  :  ача^нч> 
a
: них: 
h w u a
: >ч


# № н
: ни/
на: >
dxw
  :  a*r 
a
»4 : атах: >»
yh
 : ¥*xer: m N   <»>
. 1>/>ох: гг?: 
w jh
/
u
 : 
yajh
 : 
vuhj
 : 
т ^л
> \: v#

h
'N
an
: rfmHJXD; гтнн; € нтчючм; 
nyn
 ; 
> нп 
; 14
j
> : )¥н: ♦A44>: 
m
: ачинча:
+ t > ı
: »
h
>
n
иоа
: ш>д т л : *#
ача
>
а

1
>
4
: ш > а : *
уга
 
ad
  (
ю
>
 
: >учахег: т а ч ^ а 1: »мгн: 
ynr
: У)**^: »мг 
it
 
RTNh: ч*п: r»a: >«>а: туе#: 
rtnh
 
: /*#: «
ачя

г
* : г н о : »
ач
>: /<*>
а

ж
<
а
>
а у г
;
ач
>: /
иуа
 :*еч#: п т : »ач: чача*: »
ач
> m «i  «о 
хн# : туе#; 
) ш
: m : 
rtnh
 : HYr*: 
ntnw
 : * 
н: 
a
 
#: a * ; апглжо: *етуе*: /»eTNH : /*
: rwrı: >ач: 
a
# *
 : ♦HH'xft: »
ьтнуч
 : 
ган
1** : /^v 
чо: нчаугжч: 
ш
:
 вгАН*хя: 
птаг
 : 
ч
>
ун
 : 
aya
 
a
 
od
 
$¥*: 
**ч> *ч
>: »их<: ym>: *»т¥$тг:
: /
чга
 
t
: /  
j>: )^ач: nhYXR: 
а
»
агн
>
: ¥^Nf чя: чугл: 
htn
4 : nva: r^h
: w i T f ; / т ^ г т ; /
ha
*  : 
tit
 : 
a
 : «►
» 
t n  t
  (n)
n
: iTN4t>: >hxrhrft: 

yançhä
 : /нтчет
hyj
>
d
 : n r t : /Af 
f  hr«vy
 
a
 
j
> : xvre
270
Şərq tə rə fi
/чн*п: /tu ^ JN : 
t
? : 
i
Y
vo
 : /чх: гтнь: ^
m
/
i
NN  (D 
: A/1ANA: /
h
'N ; /
unyv
 : n n : ı^)jrn: ray>: rın
. x)#>a: RTNh: )14J>; ¥
ahj
> : jynr^hir: )
ун
)»>
а
: 1>^
т гй
 :гкг: i » m : /  t  > 
a
 : «
nti
 
ntnh
 : HTYr 
ча>А ;hTNH’
çiynini
 : ı^TrvD: 1>н: 
ij
>
a
 ;  hTNh  (2) 
г а д : vvjya: 
n m
 : 
$ ш
:
 uf л м : 
v m
: гн«
: ıWHvr?: мч«н: 
m
i r

iatnw
 : 
t t k m :
 ı» ■
/4fNn : 
№ V>1
  ; ffh/HV1H1 Ah : NTM
т
)
ун
 : / f  YrR: 
iath
>44> : /> : 
rtnh
 : 
wr
 
н
*
чн
>
гхг
  (
з
> 
^
tiatu
 : *
ti
»
t
 : /fY n : /
ачгачоуа
 : 
iatyyhu
 : 
ia
/>: e Y r: rNNAND; jATH'Nh: w n » > j: 
ä
 :
: /)rfNN: ı»hr: $
ntnh
 : u>A^yr: 
n

m > t
: /  w . f> 
a
  : rNNR: /
thn
 : 
га
 
a
 v r ı : 
tay
>
d
 : 
ia j
>
a
 ; 
(4)
an
 :н * н ч м : 
а ч и
 : 4 1 : 
hninh
 : 
ayas
  : 
yçyna
 : m N *
: rHiY3: 
k m
 : /*>a: r 
j
 
а
 
a
 : n  
a
 : ч 
ъ ъ  #
 
a
> : )нгч> 
4 
: /Tin/^: iATV.4: f 
yn
^ : yu: 
i
*/
jv
>
d
 : 
ı»r
 
аугх
: )
vh
 : rif^r
: rırıNr: / r ı n / ^ : )
t ia j
>
a
)
yh
 : /
arjy
> : »
t ia j
>
a
  (5) 
n w u N : €
hh
»
n h

n v
> : > T 4 » A )jrn ; €ьа*пгА 
d
>
a
 : )
tiahj
> : )уч: 
hjad
 : >
t i a
4
j
> : )
ун
 : гнпт^
: )
tiathjao
 : *тнчт*: /A9: 
гач
: HTfYfth: )»>
aaya
^ : 
h
*
an
 : ıNiıNNh: 
d
«>
a
 : m e #   (6) 
n : 
w a
 : 
ryht
 : 
i
N
nan
 : 
г
Н
пганач
 : tNNAN: e 
y t w
 


ynwm
 : rye#: 
»
nnan
 

h t r h t n h
:

\ ш
: > m jr : HTYr: pxyyr: )#>
a
 : 
rtnh
 : 
h
*
nan
: 3Ye#: /H)»>a: 
ava
 
a
 : m «r: NThr9: 
y t m
: 4«
j
)
vh
 
( 7 )  
: m>AXN4: 
h
,4
y
>
h
'
n
  : 
m
\ : rn>Aj,H:  н*г
4
У>гч>
: туе#: 
гуауаа
 : 
гаг
 : л  
а
/  : 
rtnh
 : туе#: RTNh
/
н
)
ун
 

avaa
 : 
л а
>
а
 ; »fr 
а
/  : 
ауаа

а
 : 
h
»
nr
 : 
ntcyy
 : пгтг#: eAweır: an ey: 
ь т т
  (8) 
: >
чуч
>4 : ım #  :
n w i
 :геь: /
н
)
ун
 : 
т ь *
 :/»
нчу
 
уг
 

/
юун
 

ауаа
 : i»rr# : 
w n
; : ген: /
hyiht
»
h
 

v
*
h
 
: /чн: 
rtnh
 
: *тг#п: а’мнтнь: ат
271

у я

m
m
: *
уг
 : *ьт)о>а: m  г : 
ı m
n

п н
  (9)
: ♦ иг: 
п
н
: vj)y»ı: !» т?гь : 
й
**
ч
»У
с
Н
й
 : e r r : 4 
: о и т г к : 
# + r t * r t
* : eAr*yeır: 
jyovhjm
4 : п н * м  
: ı* 
j
> л т
:
 4WYH : 
m
t

ч ь п
: 4>w : нилг; 4 » : 4#*>: »>*
hd
: и^иг:и > о т   (io> 
thyi
» : 
п н
  u m : 
m
m
: т м т  * : eAi^eır 
m
 : 
i
*
t

h
w
:
 >#н>о; 1*т?гь: гич>4нчуч>: .m  
: m u o r t j m : и т ь : в т : *
: » т : >ı
ш
н
: 4>
d
: )»>«§: 
pthn
 : оно*: м>ч  (п) 
e r m r  : *eı*: w n iT h r r : и н : »m)>A4w : 
п н  
»
тг
*
м
»
у
 : г«те и : i m

w
w
h
: т н : v»^*tr 

t w

omy
*  : 
: п т у г ы ? : )
vh
**
m
 : m
rw: 
m
#
y
* : 
i m y
* ; rH#4j4;ıxH«y; » m : 
h
>
w
>
d
  02)
: tHAH: внтг* : 
m
: т ь : ı» 
: iYm: ı»
Yr: и т н н : nrvo: r*r: ент»*: им ; жинн
: r v w : 
¥ * t 4 4 > r i :
 ¥*ггн: 
iy m
 : 
и у ч
>
а
 : 
t * r e
: ı^44)YH; 
i
»
tiy
 : 
u
n
: т » и * ш : 
i
»
j h
: тснуги  (13> 
: » m r* m : mrı»h: 
y
>#
m
 ; п и т : t*xw y: 
т
н
 
т
н
: т ч о : г>питии: * л  ш

т
н
 
j
 1»>
улг
:* > w   : »rvr*h: 
m
m

п
и
: A r a t : w « : u m  : 

y
#
y
 : 
y
>
y
4
d
  (
и
)
« : km vo : 
м
и
 ; ^
y w a
* : 
jyh
^  : 
т
г ч :
 
i
*
t
 
tYD: 1>4: 
m
t
: m * : 
; >нгч>4: ı* w
4»4 ; п и н и  : 
i
*
t
nw
 : 
hi
*
i
  : r»?ey: !♦ Yr»ı: 
n
>
d

гну
 : 
n
 * ч : ичг^  (is) 
Y4>
yh
 : 
iohtiy
 : e m r  : 
i
^
hah
 : 
Ш 4 Н
\>: т н : ı*

i
»
w m
: m ıW H : 1*41^4: yrvo: ı* 
t w
m
: v
THcrçW; yV4¥4
4: >D4¥«
j
 : tıDYrf: н и : 
\ ш

j a
>: 
i w h
 ; ш
  (16>
 
>: >YıHrx: 
t # n
: ,rxii?ı«w>: ннгь: 
w
* : 
y
>
y
»
m
»
: гхнг: .
гагу
 : у>#м: 
w m i
 : 
ywj
> : >у»>нг 
a
 : r w
YiYTA: rhf r
w : -TiHi*: 
:   ч > * ч
* : *нч*: м 4*>u>: )
ун
*
га
 
от
)
h
*
d
 . yv¥: ,Hfi*j¥D: itreYT: ^
yttä
 : )Y
i
HA : iHht
272
xyw
 : r*k: 4HViHTtk: 
hymu
 : нч
xyw
 : rfkwr
n
 : 
m
  .
 
г ч : iH*
yr: rf**Hw: г*твчлк: 
i
Y^
xym
 ; #«>¥r«: 
(is>
: ffYrffh: iyini 
tHKTfH

yyjjyh
 : ^xhriYr: 
çcy
 
тин: )
yh
 : re rp*k: 
нчьт
^
ку
 : 
yyjyj
 ; 
h
^
htvi
H4I;
o
>
j
 : rhYk : 
dyt
» : 
wah
 : »«“4-но: 
: m *   ^19)
: гиги: ye*. 
п н
: 4»: rhYk: 
4
*
9
: гт ve*: г 
ah
 
гь; »»и*4>4: ıHxr: *>чтп: 
\*г>г
: н**41: 
н
**
г
*
а
но: H
it
 : Y)u>4rf*: »w
: *
yhti
 ; rf**k
r n :
 rf*r*: 
r^>n: trt*:
 гьт: 
(
20
)

т н

гнун
 : row: 
г ж о г ^ к
: нчьтг*: 
y
>
d
^
a
 
yrk)>i¥*4ri: inxr: *>4W: #*ein: 
т н

jhsir
^
hdv
)«><
j
 : «HHHfrfrf*: 
л*
-Г>: 
т и
: x¥: yyy: >
hhin
 : нтет: ичнтгя: 4)
d
  (
21
) 
: ген: 
ло
*
ч
»
му
 : >
чум
>
а
 : #*хнг4>: 
й
**^
ч
>^>4 
а
 : 
4yxi*j>
: лчхь4>: 
: у>«>л: в т
кт: ı»4>*: Y44>4: 4>
y

: вткк : гит : #*ı*Ti«h: *k*Y: ı*nr: ч)?»н>т 
 
: тг94чч: 
44
*
4 4
: гтнь^гк!»: 
hxi
 : 
п н
: гтуея: и*
г
* *
ч
*
у
 : 4*нг*т1»ь: . w : 
п н :
 
bthn
 ; 
t i
* ^
yh
 
т : 445YH: 4‘f угя: 
т е г
: *
нан
 : гкннетиу: rfw  (23) 
нно: ентнеп: »и«и>: 
ужо
 ; к^хнуиех: ччл*
Ti«i: ikiYH: 
: еу ен м : гхьутао: 
iyh
 : 
m i
: V4
(¥»IY : И*ВкГ»А{
1
Г: rxkY4
e x : 4 х тгу : 
u w
; у « н а : 4*
yh
«
j
 : >
чугц
>
а
 : 
утл
  (24)
D: 4
ay
 
a
 : skBHki: гьтем: 4А4>ч: н)и: >
tj
>
 : ен 
; 44V>rfır4HYI: WV4 ’  I  Н4¥>ГН>! HYfЯ : ГОА
(гк>А1»КХ*УГЯ : гм>
: VW>4 : RTkk :  *ХНГН ; 4444: У)УН4*ННИ : >04¥4  (25)
: Y»-Aıi*eı»: 
у
>
уннн
 : »к9гь: ıY>rf,*4>4A0: 
tm tt

а
 : 
п
н
:
 вткн: т н  т т г «  
г г :
 гтнн: ¥*ткм
'4»>4 i о: 
пну
273

т а г

шчл
> : 
;  v u r w :  m # *4 4 > : 
m   (
26
)
; t w
:  m » « J : 
a w d h m d


ач
¥ * :  » w : i
и н : rF*x¥Y»M<ı: 
i y w
  :  rF£rkYi«&:  >мт.:  m
4
>
а ч ; m
:  H«
j > :  ı¥b
w * > w h 
w a p
:  m s : к
т ; a m   W )  
YN : i Y T r Ä : 
тн
:  m r * : 
w
 
г н у и

n t
: т ч  
:  4>d y m a
* : 
a
^
y m
  :  ı*krm
# * :  t f ^ j N
m
: r k Y U )0 : 
m a d
:  >
y
#
d
 : 
рь м н уг
* :  > ш :  v m   (28) 
т т :  4 i t :  )#><
m iy
> :  >
чучгу
 ; 
:  »m x e r; 
y
)
t n m
: r « r m * :  m
:  э ш :  m
: m <  : 
n
w
n :  * m >
ил

*m
» : d u m : 
**>ı
; >
c

hjhd
 : п н н : w n   (
29


y w w j d
: ifber:  f « r m k :  у > ш :  глыг*: ^
a
#* 
*4М¥Ч1«: 
w w
:  »
m n d a
 : 
y
>#
v a

jy t a
  : 
ya
» *
:  t x f  YYHYf:  »
ч : 
as
» : 1>4: >жгн:  a w o  : 
*пш
* : 
i
>
a

m>*  m 
r : 
л у ш
  ;  ç r » m ;  . ı w :  t m
* ; £
а г э д г
 : r k tN  
ı m
: )YrtH>ı:  гм>я$тч  :  г м г * :  а*£гкуг*ч: w
t t i ı f m Y M   :«м,г;4*#
а $ т : « н т у н ч ;  ш
:  4 i t n : )> 
ah
 : 
ж р
: е к о ж   o n  

h t i h t m
::  a*ryr: 
т ик
: i s w :  r + w m :  m> 
rW>rf>* > x m :  r * w H i *
k ir»:  i m a > : 
a y a a
  :
4D: а*гАЧ>& : 
a
 
t>t
*> : гхсь>ол>:  m o : № гм гн 
02

: £HU>: m » : 
tum: rm m
:  r# 
t>
 A m ; Y4H 
i
«
i

a w p h d a a a

\нт

#ъ>т

h
^
w h a d a

н*>4: 
чч
>
а
)
н
#
а
  : 
w h
  :  а«*х¥ч
: rxek:  1гнг*: 
y a i
P
m
  :  ч
ьтчт
: г ь т : гкур 
m 
4 > t: еу»хч: 
ш
: ( £ ) Y r ı ^ : 
w
: rkYH:  4 ^ ^ j> 
mtp
:  W H 4 D :  rhYi*: 
t^t
 4>: rxçh: ш * : 
k r r * : 
tım
:  »A4iıf»rY: m » u :  ı  AHrFW:
: €i*i4>: ш и п )  
a
  :  т Y£ft: ı?r#34

v^rYD: »птгуа>: 
о ч ч о а т
^  : t Y t n i o ; 
h
^
dyw a
2 7 4
^ T r vj > : 
.  j-hYr'i:  »v 4 o rf  т и н :  ı^or):  m
tPÇt'hYW: 
.  w h :

 
:  rV^xYPI  :  Т1?Г^Н*1Г<1  ,  rsr¥0  (35)
)«>4:  г^ н ч н :  1M>D  ; 
j v
>*  : 
n n
  S ^ v   A J ı  
:
  г^¥Г9гч>ч  :  j - Y T r s ;  ^
d y w
  ; 
: > « > :  v
) > 4 Ч Р о : ^ г к У « : г * » * х
f Y n   :  т ш
  : f т :  r n   :  гхен: >ол>: ш а   (36) 
.
  r^rrU«>  :  Y4V#W  .'  4rH>-t 4DJ  : J 'x Rxf h^  :  r«Ji
4
  ‘  >H¥
:  ^ r y r .  гИ+hTYi»:  ^ n v n :  н'ичг^:  Г2н> 
\m\
f h :  f ı u m > :  rf
:  v ) ^ v o :  i f T k s :  г+ччгч>-о:  j-лч:  f r f f k f f i T : 
rr>t
  (37) 
>:
 
j w a j
><*  : п и : ш

i ç t n h
  :  ıfınww»> 
v r a :  ^rf*>j>vvd:  ^ ç r h Y ^ :  m ¥ 4 f * ı : 
r m

j
^
ah
^ :  f**>d>Y¥d:  гхен
T h H :  m 5! :  i ) D i t > : 
(38)
ı f D Y ı i : 
:  v>i 
:  ri4o>d:  ) v n :  ıe
i K :  )#>
j
  ;  i f T M -гчн:  ^ « A ^ r Y r :  ^
k t y
^  : 
4
^
>
h
 :  ( j » 4 d ^ ) :  v)«>dj>:  гх^лг
ı ^ k :  ш
:  fıVHf
t
* :  r*>n: ^ г н ^ ь г :  ) m :  н^у>ч  (39) 
:  >#><>:  ıerf

Yüklə 112 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   39




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin