DƏrs vəSAİTİ (İKİNCİ buraxiliş)



Yüklə 2,33 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə21/41
tarix07.06.2020
ölçüsü2,33 Mb.
#31840
növüDərs
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   41
Maliyye


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

199 


Büdcə kəsiri (1992-2011) 

  

Milyon manatla 

  

İllər 

Büdcə kəsiri (-), 

profisiti (+) 

Büdcə kəsirinin 

ÜDM-də payı, % 

1992 


0,1  

1,5   


1993 

- 2,3 


 7,1  

1994 


- 35,4  

9,4 


1995 

- 12,8 


0,6  

1996 


16,1  

0,6  


1997 

-75,7  


2,4  

1998 


- 62,8 

1,8  


1999 

-91,8  


2,4  

2000 


-48,3  

1,0  


2001 

-22,8  


0,5  

2002 


-21,5  

0,4  


2003 

-8,5  


0,2  

2004 


-19,8  

0,2  


2005 

-85,5  


0,7  

2006 


91,5  

0,5  


2007 

-52,9  


0,2  

2008 


82,0  

0,2  


2009 

-242  


0,7  

2010 (proqnoz) 

- 770,3  

2,0  


2011 (proqnoz) 

- 687  


1,7 

 

 

 

 

 

 

XII  FƏSİL. BÜDCƏ SİSTEMİ 

 

12.1. Büdcə sisteminin  quruluşu və büdcə quruculuğu  

 

200 


 

Ölkənin  vahid  büdcə sistemində  birləşdirilən dövlət büdcəsinin, ayrı-

ayrı  müstəqil  büdcələrin  və  dövlət  fondlarının  məcmusu  həmin  dövlətin 

büdcə sistemini təşkil edir. 

Büdcə  sistemi  –  ayrı-ayrı  büdcə  həlqələrinin  məcmusudur.  Büdcə 

sistemi  –  hüquqi  normalara  və  iqtisadi  münasibətlərə  əsaslanan  bütün 

səviyyəli  büdcələrin  məcmuudur.  AR-nın  büdcə  sistemini  AR-n  dövlət 

büdcəsi, Naxçıvan MR-in büdcəsi və yerli büdcələr təşkil edir. Bu, büdcələr 

arasında münasibətlər, onların formalaşması, tərtib prosesi, təsdiqi, icrası və 

icrasına nəzarət «Büdcə sistemi haqqında» AR-ın Qanunu ilə tənzimlənir. 

Büdcə  sisteminin  qurulması  və  onun  ayrı-ayrı  həlqələri  arasındakı 

qarşılıqlı  maliyyə  münasibətlərinin  təşkili    büdcə  quruluşu  adlanır.  Büdcə 

quruluşu  ölkənin  dövlət  büdcəsinin  və  büdcə  sisteminin    təşkilini,  onların 

ayrı-ayrı  həlqələri  arasında qarşılıqlı  münasibətləri, büdcə sisteminə  daxil 

olan  büdcələrin  fəaliyyətinin  hüquqi  – təşkilati  əsaslarını, büdcələrin tərkib 

və  strukturunu,  büdcə  vəsaitlərinin    yaradılması  və  istifadəsinin    üsullarını 

müəyyən edir.   

Büdcə quruculuğu dedikdə   büdcə  sisteminin   hansı prinsiplərə  görə 

qurulmasını,  büdcənin  gəlir  və  xərclərinin    ayrı-ayrı  büdcə  həlqələrinin  

arasında  bölüşdürülməsi    mexanizmi  başa  düşülür.  Büdcə  sisteminin 

qurulması  və  onun  ayrı-ayrı  həlqələri    arasındakı  qarşılıqlı  maliyyə 

münasibətlərinin    təşkili  büdcə  quruluşu  adlanır.  Dövlətin  büdcə  quruluşu 

mövcud  mülkiyyət  münasibətləri      və  dövlətin  siyasi-inzibati  təşkili  ilə  

müəyyən  edilir.  Büdcə  sisteminin  təşkili  əsasları,  onun  ayrı-ayrı  həlqələri 

arasındakı  maliyyə  münasibətlərinin  təşkili  prinsipləri  dövlətin  ali 

qanunvericiliyi – AR-ın Konstitusiyası ilə müəyyən edilir. Büdcə sisteminin 

təşkili  prinsipləri  müəyyən  edilərkən  dövlətin  inzibati  siyasi  təşkili,  onun 

sosial iqtisadi əsasları nəzərə alınır. 



 

201 


Azərbaycan Respublikasının  büdcə sistemi 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Б

Ц

Д

Ъ

Я

 С

ИС

Т

Е

М

И 

Ре

спубл

ик

а

 бц

дъ

яс

и 

М

Р



н

 бц

дъ

яс

и 

 

Б



ял

яди

ййя

 бц

дъ

ял

яр

и

 

бц

дъ

ял

яр

и 

 

МР-ын 



табелийичиндя олан 

шящярлярин 

бцдъяляри

 

 

Районларын 



бцдъяляри 

 

 



Шящяр бцдъяси 

 

Шящяр табечилийиндя 



олан районларын 

бцдъяляри 

 

 



Район бцдъяси 

Район табечилийин-

дя  олан шящярлярин 

бцдъяляри 

 

 

Кяндлярин 



бцдъяляри 

 

Гясябялярин 



бцдъяляри 

 

Район 



бцдъяси 

Район 

табечилийиндя 

олан шящяр 

бцдъяси 

 

Гясябялярин 

бцдъяляри 

 

Кяндлярин 

бцдъяляри 

 

Район 



бцдъяси 

 

Кяндлярин 



бцдъяляри 

 

 



Гясябялярин 

бцдъяляри 

 

М



ух

тар

 Р

ес

публ

ик

аны

н

 

ре

спубл

ик

а 

бц

дъ

яс

и 

Бя

ля

ди

ййя

  

бц

дъ

ял

яр

и 

Р

ес

публ

ик

а 

табе

чи

ли

йи

ндя

 

ол

ан 

шя

щя

рл

яр

ин 

бц

дъ

ял

яр

и 

Р

айонл

ар

ын

  

бц

дъ

ял

яр

и 

 

202 


12.2 Büdcələrarası münasibətlər və onların tənzimlənməsi  

 

Azərbaycan  Respublikasının  büdcə  sisteminə  daxil  olan  bütün 

səviyyəli  büdcələr  büdcələrarası  münasibətlər  çərçivəsində  qarşılıqlı 

əlaqədədirlər. 

Büdcələrarası  münasibətlər  -  müvafiq  büdcələrin  formalaşması  və 

icrası  ilə  əlaqədar  Azərbaycan  Respublikası  dövlət  büdcəsinin  Naxçıvan 

Muxtar Respublikasının büdcəsi və yerli büdcələrlə qarşılıqlı əlaqəsini ifadə 

edir. 


Büdcələrarası münasibətlər aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır: 

 Azərbaycan Respublikasının  büdcə sistemi səviyyəsində gəlirlərin 

bölgüsü; 

 Azərbaycan 

Respublikasının 

büdcə 


sistemi 

səviyyəsində 

tənzimləyici gəlirlərin bölgüsü; 

 Azərbaycan  Respublikasının  büdcə  hüququnun,  Naxçıvan  Muxtar 

Respublikasının  büdcə  hüququnun  və  yerli  (bələdiyyə)  büdcələri 

hüquqlarının eyniliyi; 

 Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  büdcəsinin,  yerli  (bələdiyyə) 

büdcələrin  Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi  ilə  münasibətlərinin 

eyniliyi. 

Bu  prinsiplərə  uyğun  olaraq  dövlət  büdcəsindən  xərclərin  bəzi 

hissəsinin yerli büdcələrə verilməsi mümkündür. 

‘‘Büdcə  sistemi  haqqında’’  Azərbaycan  Respublikasının  Qanununa 

əsasən dövlət büdcəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsi və yerli 

büdcələrlə  qarşılıqlı  əlaqəsi  gəlir  mənbələrinin  bölüşdürülməsi  vasitəsilə 

həyata  keçirilir.  Öz  gəlir  mənbələri  çatışmadıqda  ayrı-ayrı  bölgələrin 

təxirəsalınmaz  sosial-iqtisadi  problemlərini  həll  etmək  üçün  dövlət 

büdcəsindən  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  büdcəsinə  və  digər 

büdcələrə  dotasiya,  subvensiya,  subsidiya  verilməsi  nəzərdə  tutula,  onlara 

büdcə borcu (ssuda) ayrıla bilər. 

Hər  bir  büdcənin  xərcinin  təmin  olunması  üçün  müvafiq  gəlirləri 

olmalıdır. Büdcələrin gəlirləri xüsusi və tənzimləyici gəlirlərdən ibarətdir. 

Büdcələrin 

xüsusi 

gəlirləri 



Azərbaycan 

Respublikasının 

qanunvericiliyinə  uyğun  olaraq  gəlir  növlərinin  tam  və  ya  qismən  müvafiq 

büdcələrə təhkim edilməsidir. 

Bu  müvafiq  büdcələrə,  dövlət  büdcədənkənar  fondlarına  Azərbaycan 

Respublikasının  qanunvericiliyi  əsasında  təhkim  olunmuş  vergilər,  gəlirlər, 

normativ  aktlarla  müəyyən  edilmiş  vergi  olmayan  gəlirlər,  eyni  zamanda 

əvəzsiz ödənişlər aiddir. 

Büdcənin xüsusi gəlirlərinə qeyri-vergi gəlirləri aiddir: 



 

203 


- dövlət və ya bələdiyyə mülkiyyətində olan əmlakın satışından və ya 

əvəz edilməsindən gəlirlər; 

-  Azərbaycan  Respublikasının  müvafiq  dövlət  hakimiyyəti,  yerli 

özünüidarəetmə  orqanları,  həmçinin  müvafiq  orqanların  tabeçiliyində  olan 

büdcə  təşkilatlarının    göstərdikləri  pullu  xidmətlərdən  gəlirlər,  mülki-

hüquqi, inzibati və cinayət məsuliyyəti, o cümlədən cərimələr, müsadirələr, 

kompensasiyalar  tətbiq  edilməsi  nəticəsində  alınan  vəsaitlər,  həmçinin 

Azərbaycan  Respublikasının  bütün  səviyyələrdə  olan  dövlət  hakimiyyəti 

orqanlarına  vurulmuş  ziyanın  ödənilməsindən  alınan  vəsaitlər  və  icbari 

qaydada götürülən məbləğlər; 

-  Azərbaycan  Respublikasının  büdcə  sisteminin  digər  səviyyəli 

büdcələrindən maliyyə yardımı və büdcə ssudası kimi alınan gəlirlər; 

-  digər qeyri-vergi gəlirləri, həmçinin əvəzsiz köçürmələr. 

Xüsusi gəlirlər  yerli  büdcələrin gəlirlərinin  bir hissəsini təşkil edirlər. 

Yerli  icra  orqanlarının  (bələdiyyələrin)  üzərinə  düşən  funksiyaların  yerinə 

yetirilməsi, 

bölgənin 

sosial-iqtisadi 

inkişafını, 

yerli 


büdcələrin 

tarazlaşdırılmasını  həyata  keçirmək  üçün  onlara  dövlət  büdcəsi  (həmçinin 

Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsi) tərəfindən büdcə tənzimlənməsi 

qaydasında tənzimləyici gəlirlər verilir. 

Büdcələrin  tənzimləyici  gəlirləri  -  bu  dövlət  büdcəsinin  yerli 

(bələdiyyə)  büdcələrə  növbəti  maliyyə  ili  üçün  və  ya  uzun  müddətə 

normativlər əsasında təyin olunmuş maliyyə vəsaitidir. 

Dotasiya  -  dövlət  büdcəsindən  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının 

büdcəsinə  və  yerli  büdcələrə,  onların  gəlir  və  xərclərini  tənzimləmək 

məqsədilə əvəzsiz verilən maliyyə vəsaitidir. 

Subvensiya  –  məqsədli  maliyyələşdirmənin  həyata  keçirilməsi  üçün 

dövlət  büdcəsindən    Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  büdcəsinə  və  yerli 

büdcələrə  verilən,  lakin  həmin  məqsəd  üçün  və  ya  müəyyən  edilmiş 

müddətdə istifadə edilmədikdə geri qaytarılan maliyyə vəsaitidir.  

Subsidiya  –  dövlət  büdcəsindən  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının 

büdcəsinə,  yerli  büdcələrə  və  hüquqi  şəxslərə  əvəzsiz  verilən  maliyyə 

vəsaitidir. 

Büdcə ssudası – dövlət büdcəsindən Naxçıvan Muxtar Respublikasının 

büdcəsinə,  yerli  büdcələrə  və  hüquqi  şəxslərə,  yerli  büdcələrdən  bələdiyyə 

təşkilatlarına  qaytarılmaq  şərti  ilə  il  ərzində  müəyyən  müddətə  verilən 

maliyyə vəsaitidir.  

 

 



Yerli büdcələrin xüsusi və tənzimləyici gəlirlərinin ümumi sxemi 

 

 



Йерли (бялядиййя) бцдъяляр 

Хцсуси эялирляр 

Тянзимляйиъи 

эялирляр 



 

204 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

Диаграм 1. Dövlət бцдъясиндян йерли бцдъяляря айрылан 

дотасийаларын илляр цзря динамикасы

 

 

205 


3,6

2,1

5

1

2

2

3

3,5 3,5 3,483,49 3,5

0

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1

20

00

20

01

20

02

20

03

20

04

20

05

20

06

20

07

20

08

20

09

20

10

 p

ro

q

20

11

 p

ro

q

0

1

2

3

4

5

6

 

Диаграм 2.  Бялядиййяляря айрылан дотасийаларын дювлят бцдъяси 

хяръляриндя пайы, (%-ля) 

 

0.47

0.26

0.54

0.3

0.13

0.1 0.08

0.06

0.03 0.03 0.03 0.027

0

0.1

0.2

0.3

0.4

0.5

0.6

2000

2002

2004

2006

2008

2010

proq

 

 

 

 

 

Áöäúÿëÿðàðàñû òðàíñôåðòëÿðèí (äîòàñèéàíûí) щÿúìèíèí  àðòûì äèíàìèêàñû 

 

 

2007 

2008 

2009 

2010 

пðîг 

2011 

пðîг 

 

206 


Дþвëÿò 

бöäúÿñèíèí  хÿðú-

ëÿðè,úÿìè  

(ìëí.ìàíàò) 

6314,9 

10680,0 

10567,9 

11264,0 

12748,0 

Áöäúÿëÿð 

àðàñûíäà  òðàíñ-

ôåðòëÿð - äîòàñèéà, 

úÿìè 

(ìëí.ìàíàò) 

156,3 

197,0 

 

246,1 

232,3 

254,1 

Áöäúÿëÿðàðàñû 

òðàíñôåðòëÿðèí 

äþвëÿò 

бöäúÿñè 

хÿðúëÿðèíäÿ  пàéû 

(ôàèзëÿ) 

2,5 

1,9 

2,3 

2,1 

2,0 

 

 

Диаграм 3. Дþвëÿò бöäúÿñèíäÿí Íàх÷ûвàí ÌÐ-èí бöäúÿñèíÿ вÿ 



éåðëè бöäúÿëÿðÿ вåðèëÿí äîòàñèéàëàðûí щÿúìèíèí äÿéèøì

 

 

58.3

2

93.4

3

152.8

3.5

193.5

3.49

242.7

3.48

228.8

3.5

250.6

3.5

0

50

100

150

200

250

300

2005 2006 2007 2008 2009 2010

proq

2011

proq

Нахчыван МР верилян дотасийа (млн.манат)

Йерли бцдъяляря верилян дотасийа (млн.манат)

 

 

12.3. Büdcə  təsnifatı 

 

Azərbaycan  Respublikasının  büdcə  sisteminə  daxil  olan  büdcələr  və 

büdcə  təşkilatları,  habelə  büdcədənkənar  dövlət  fondları  üzrə  maliyyə 

əməliyyatlarının  müqayisəsini  təmin  etmək  məqsədi  ilə  Azərbaycan 

Respublikasında vahid büdcə təsnifatı tətbiq olunur. Büdcə təsnifatı  büdcə 

gəlirlərinin təsnifatından,  büdcə xərclərinin  funksional,  iqtisadi, təşkilati  və 

sair  prinsiplər  əsasında    tərtib  olunmuş  təsnifatından  ibarətdir.  Qruplaşdır-


 

207 


manın  şəffaflığı  və  dəqiqliyi  büdcə  təsnifatı  qarşısında  qoyulan  mühüm 

tələbdir.  

Büdcə təsnifatının strukturu aşağıdakı kimidir: 

  -  Dövlət  büdcəsi    gəlirlərinin    təsnifatı  –  qanunvericilik  aktlarına 

uyğun  olaraq  büdcə  sisteminin  bütün  səviyyəli  həlqələrinin  gəlirlərinin 

onların formalaşdırılması mənbələrinə müvafiq olaraq qruplaşdırılmasıdır. 

  -  Dövlət  büdcəsi  xərclərinin  funksional  təsnifatı    bütün  səviyyəli 

büdcə  xərlərinin  qruplaşdırılması  olmaqla  dövlətin  əsas  funksiyalarının 

yerinə yetirilməsi məqsədilə büdcə vəsaitlərinin istiqamətlərini əks etdirir. 

  - Dövlət büdcəsi xərclərinin  iqtisadi təsnifatı bütün səviyyəli büdcə 

xərclərinin iqtisadi məzmununa görə qruplaşdırılmasıdır. O, özündə cari və 

əsaslı xərc maddələrini birləşdirir. 

  -  Dövlət  büdcəsinin  daxili  və  xarici  maliyyələşmə    mənbələrinin 

təsnifatı.  Daxili  maliyyələşmə  mənbələri  vergilərdən  və  qeyri-vergi 

ödənişlərindən,  xarici  maliyyələşmə  mənbələri  isə  beynəlxalq  maliyyə 

təşkilatlarından və xarici ölkələrdən alınan kreditlərdən ibarətdir. 

  -  Dövlət  daxili  və  xarici  borcunun  təsnifatı.  Dövlət  daxili  borcları 

məqsədli  əmanətlərdən,  dövlət  daxili  uduşlu  istiqrazlardan,  xəzinə 

öhdəliklərindən,  dövlət  qiymətli  kağızlarından,  qısamüddətli  istiqrazlardan, 

xəzinə  veksellərindən,  əhalinin  əmanətlərinin  indeksləşdirilməsindən 

ibarətdir. Dövlət  xarici  borcları  xarici dövlətlərdən    və  beynəlxalq  maliyyə 

təşkilatlarından alınmış borclardan ibarətdir. 

  -  Dövlət  büdcəsi  xərclərinin  təşkilatlar  üzrə  təsnifatı  büdcə 

vəsaitlərinin əsas sərəncamçılar üzrə bölgüsüdür. 

 

 

 

12.4. Müasir şəraitdə büdcə siyasətinin əsas istiqamətləri 

 

  Maliyyə  siyasətinin  ən  mühüm  istiqamətləri  büdcə  və  vergi 

siyasətidir.  Büdcə  siyasəti  müəyyən  bir  iqtisadi  məqsədə  nail  olmaq  üçün 

büdcənin  həcm  və tarazlığının tənzimlənməsidir.   Vergi siyasəti  –  maliyyə 

resurslarının  yenidən  bölüşdürülməsi  hesabına  cəmiyyətin  ayrı-ayrı  sosial 

qruplarının maliyyə tələbatlarının təmin olunması, habelə ölkə iqtisadiyyatı-

nın  normal  inkişaf  etdirilməsi  məqsədilə  ölkənin  vergi  sisteminin 

formalaşdırılması üzrə dövlətin həyata keçirdiyi iqtisadi, maliyyə və hüquqi 

tədbirlərin məcmuundan ibarətdir. Dövlət makroiqtisadi məqsədlərə, iqtisadi 

sabitliyin və ya tarazlığın təmin olunması, iqtisadi artım və inkişafa  nail ol-

maq  üçün  büdcənin  ümumi  həcmini,  büdcə  xərclərinin  maliyyələşdirilməsi 

formalarını  müəyyənləşdirir. Büdcə siyasəti,  iqtisadi tarazlıq,  iqtisadi  artım 

arasında  müəyyən  məqsəd-vəzifə  əlaqələri  mövcuddur.    İqtisadi  tarazlıq 



 

208 


məcmu tələb  və  məcmu təklif tarazlığıdır. Bu tarazlığın təmin  edilməsində 

büdcə siyasəti mühüm rol oynayır. Büdcə siyasətinin əsas istiqamətləri aşa-

ğıdakılardır:  iqtisadi  artımın  təmin  edilməsi,  pul-kredit  sisteminin,  manatın 

kursunun  sabitləşdirilməsi,    vergi  yükünün  azaldılması,  istehsalın 

stimullaşdırılması,  dövlət  büdcəsinin  icrası  baxımından  xəzinədarlıq  siste-

minin təkmilləşdirilməsi, büdcə öhdəliklərinin tam yerinə yetirilməsi, dövlət 

borclarının və büdcə kəsirinin azaldılması, ödəmə qabiliyyətinin artırılması. 

   Büdcə siyasətinin səmərəliliyi aşağıdakı meyarlarla müəyyən edilir: 

ümumi  daxili  məhsulun  dinamikası,  bütövlükdə  büdcə  gəlirləri,  xüsusilə 

vergilərin  yığılma  səviyyəsi,  büdcə  öhdəliklərinin  yerinə  yetirilmə 

səviyyəsi, büdcə kəsirinin kəmiyyəti və dövlət borcunun artım sürəti, dövlət 

borclarının xidmətinə yönəldilən maliyyə vəsaitlərinin həcmi, büdcə kəsiri-

nin  maliyyələşdirilməsi  üçün  istifadə  edilən  valyuta  ehtiyatlarının  məbləği, 

işsizliyin  səviyyəsi,  büdcə  qanunvericiliyi  və  ona  bərabər  tutulan  aktların 

yerinə yetirilmə dərəcəsi. 


Yüklə 2,33 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin