Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi



Yüklə 4,1 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə22/56
tarix28.06.2020
ölçüsü4,1 Mb.
#32184
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   56
-kitabyurdu.org--Insan ve heyvan fiziologiyasi- II hisse


237 

downloaded from KitabYurdu.org



əsasən  hormonal  təbiətə  malikdir.  Bunun  fəal  hormonu  başqa 

sekresiyasında  inqibirəedici  təsirdə  mühüm  rol  oynayır.  Antral 

şöbədəki turş mühit (pH 3,O-dan aşağı) mədə fazasında qasti- rini 

sıxışdırır.  Nazik  bağırsaq  əhəmiyyətli  inqibitor  təsiri  göstərir. 

Burada  təzyiqedici  mexanizmlər  turşular,  yağlar  və  hi-  pertonik 

məhsul indusirə edir, hansı ki, onun təsirindən mədənin şirə ifrazına 

mane olan hormon sekretin və bulboqastro- nun vasitəsilə sekresiya 

olunur.  Yağlar  mədənin  şirə  ifrazına  ləngedici  təsir  edir. 

Sekresiyanın  induksiyasında  birinci  vasitəçi  rolu  oynayan 

mediatorlara asetilxolin, histamin və qastrin aiddir. Hormonların və 

ya  effektor  maddələrin  hüceyrənin  səthində  yerləşən  spesifik 

reseptorla  (asetilxolin-muskarin,  his-  taminin-  H

4

  və  qastirinin) 



qarşılıqlı təsiri zamanı hüceyrənin spesifik fəallığını induksiya edən 

ikinci vasitəçi- SAMF və Ca

2+

 əmələ gəlir. Mədə hərəkətlərinə təsir 



göstərən hər iki siniri kəsdikdə, mədə əzələlərinin tonusu zəifləyir, 

hərəkətlər müvəqqəti itir, lakin sinirləri kəsdikdən bir-iki saat sonra 

hərəkətlər  yenidən  bərpa  olunmağa  başlayır.  Aparılan  tədqiqat-

lardan  məlum  olmuşdur  ki,  mədənin  divarlarında  sinir  hücey-

rələrinin yığıntısından əmələ gəlmiş sinir düyünləri vardır. Həmin 

düyünlər  yerli  təsir  göstərməklə,  yəni,  bu  düyünlərdə  periodik 

şəkildə baş verən oyanmalar mədənin hərəkətlərinə səbəb olur. 

Bu  kimyəvi  maddələrin  bir  qismi  mədə  hərəkətlərinə 

oyandırıcı,  digər  qismi  tormozlayıcı  təsir  göstərir.  Oyandırıcı 

maddələr:  qastrin,  histamin,  xolin,  ionları  tormozlayıcı  təsir 

göstərən  maddələrə:  adrenalin,  entroqastron,  noradrenalin  və  Ca 

ionları daxildir. 

Mədənin əzələləri xaricdən qıcıq vermədən belə öz- özünə 

hərəkət etmək, yəni avtomatizm qabiliyyətinə malikdir. Bədəndən 

ayrılmış mədəni 37-38 -li Rinker məhlulu içərisində saxladıqda bir 

neçə saat onun avtomatik hərəkətləri mühafizə olunur. Bu hərəkətlər 

bilavasitə  mədənin  divarlarında  yerləşən  sinir  hüceyrələrinin 

yığıntısından əmələ gəlmiş Averbax sinir düyünlərinin fəaliyyəti ilə 

əlaqədardır. 

238 

downloaded from KitabYurdu.org



13.22. Qidanın mədədən bağırsağa keçməsi 

Mədə ilə onikibarmaq bağırsaq arasında həlqəvi əzələlərin 

qalmlaşmasmdan  əmələ  gələn  büzücü  əzələ-sfmktor  vardır.  Bu 

sfinktorun  periodik  daralıb  və  boşalması  sayəsində  qida  kütləsi 

hissə-hissə mədədən bağırsağa keçir. Mədədə qida olduqda sfinktor 

periodik  daralır  və  boşalır.  Mədədə  olan  qida  mədə  turşusu  ilə 

qarışıb,  humus  halına  keçir,  turşu  ilə  hopdurulmuş  belə  qida 

mədənin  girəcəyindən  çıxacağına  doğru  hərəkət  etməyə  başlayır, 

turş qida mədə çıxacağının  selikli qişasında  yerləşən həssas sinir 

uclarını  qıcıqlandırır.  Qıcıqlar  sinir  oyanmalarına  çevrilir. 

Oyanmalar  afferent  sinirlərlə  uzunsov  beyindəki  mədənin 

boşalması  mərkəzinə  verilir.  Efferent  sinirlərlə  gələn  sinir 

impulslarınm  təsiri  altında  sfinktor  boşalır,  bir  hissə  turş  qida 

onikibarmaq bağırsağa keçir. 

Pankreas,  bağırsaq  şirəsi  və  ödün  təsiri  ilə  qələvi  mühit 

yaranır. Onikibarmaq bağırsağa turş qida keçdikdə onun divarında 

yerləşən həssas sinir uclarını qıcıqlandırmaqla reflek- toru yol ilə 

sfinktoru  büzür,  qida  mədədən  bağırsağa  keçə  bilmir.  Reflektoru 

yoldan başqa mədənin hərəkətləri və qidaların mədədən bağırsağa 

keçməsi humoral yol ilə tənzim olunur. Nazik bağırsaq divarlarında 

yerləşən hüceyrələr tərəfindən hazırlanan entroqastron yağ və yağ 

turşularının  təsirindən  fəallaşıb,  qana  sorulur,  qan  vasitəsilə 

mədənin hərəkətlərinə və mədənin boşalmasına tormozlayıcı təsir 

göstərir. 



13.23.  Qusma 

Yeyilən qidaların əks istiqamətdə geri qayıtmasına qusma 

deyilir.  Qusma  hadisəsi  orqanizmin  müdafiə  reaksiyası  olub, 

yararsız zəhərli maddələrin qana daxil olmasının qarşısını alır. 

Dilin  kökünün,  udlağm,  mədənin,  bağırsaqların  selikli 

qişasının,  qaraciyər,  uşaqlıq  və  digər  qarın  boşluğu  üzvlərinin 

reseptorlarının  qıcıqlanması  reflektoru  yolla  qusma  hadisəsinə 

səbəb olur. Qusma hadisəsinin mərkəzi uzunsov beyində 



239 

downloaded from KitabYurdu.org



dördüncü  mədəciyin  dibində  yerləşir.  Reseptorların  qıcıqlandı- 

rılması  ilə  əmələ  gələn  oyanmalar  azan  və  dil-udlaq  sinirlərinin 

tərkibində yerləşən sinir lifləri vasitəsilə mərkəzə verilir. Ref- leksin 

efferent hissəsini azan siniri və simpatik sinirlər təşkil edir. 

Efferent  sinirlərlə  gələn  impulsların  təsiri  altında  əvvəlcə 

nazik bağırsaq əzələləri yığılır, bu zaman qida bağırsaqdan mədəyə 

keçir.  Təxminən  10-20  saniyədən  sonra  mədə  əzələləri  yığılır. 

Mədənin  girəcəyi  və  yemək  borusunun  tonusu  zəifləyir.  Qarın 

basması  əzələlərinin  və  diafraqmanm  güclü  yığılması  nəticəsində 

qida  mədədən  sürətlə  yemək  borusuna,  oradan  da  ağız  vasitəsilə 

xaric edilir. 

13.24.  Müxtəlif heyvanların mədə həzminin xüsusiyyəti 

Təkamül prosesində  yeyilən qidalar mədənin quruluşunda 

və onda gedən həzm prosesinin gedişində çox mühüm dəyişikliklər 

əmələ gətirmişdir. Ən tipik, bir gözlü mədə ətye- yən heyvanların 

mədəsidir. Bu heyvanların mədə şirəsinin tərkibi, başqa heyvanlara 

nisbətən  zülal  fermentləri  ilə  daha  zəngin  və  turş  olur.  Otyeyən 

heyvanların qidalarının əsas tərkib hissəsini sellüloza təşkil etdiyi 

üçün bu qidalar çox çətinliklə həzm olunduğundan onların mədəsi 

bir  neçə  gözlü  olub,  mədə  həzmində  də  bəzi  dəyişikliklər  əmələ 

gətirmişdir.  Əsas  etibarilə  otyeyən  heyvanların  mədəsi  sadə  və 

mürəkkəb  olmaqla  iki  yerə  ayrılır.  1.  Birgözlü  -  sadə  mədə.  2. 

Çoxgözlü - mürəkkəb mədə. 



Atın  mədəsi.  Atm  mədəsi  birgözlü  olub,  çox  mürəkkəb 

quruluşa  malikdir.  Atm  mədəsinin  sağ  hissəsində  şirə  ifraz  edən 

vəziləri vardır. Sol hissəsi mədənin girəcəyini və geniş ki- səyəoxşar 

hissəni əhatə edir. Mədənin sol hissəsinin selikli qişasında şirə ifraz 

edən vəzilər olmur. Atın mədəsi heyvanın boyundan asılı olaraq 6-

15 litrə qədər qida tutur. 



240 

downloaded from KitabYurdu.org



13.25.  Gövşəyən 

heyvanlarda mədə 

həzminin xüsusiyyətləri 

Gövşəyən  heyvanlarda  mədəsi  öz  quruluşuna  və  mədə 

həzminin  xüsusiyyətlərinə  görə  başqa  heyvanların  mədəsindən 

kəskin surətdə fərqlənir. Bu heyvanların mədəsi 4 hissəyə ayrılır: I. 

işkənbə, II. tor, III. qat-qat və ya kitabça, IV. qursaq və ya şirdan. 

I,  II,  III  hissələrin  daxili  selikli  qişasında  həzm  vəziləri 

olmur. Əsl mədə IV hissə qursaq və ya şirdan adlanır. Bu hissənin 

selikli qişasında şirə ifraz edən vəzilər  vardır. Başqa heyvanların 

birgözlü mədəsinə oxşayır. Bu heyvanların mədəsinin təxminən 80-

100  litrə  qədər  tutumu  vardır.  Ön  mədəyə  düşmüş  qida 

arasıkəsilmədən  II,  sonra  III  gözə,  oradan  arasıkəsilmə-  dən  IV 

kameraya  -  şirdana  keçir.  Burada  yerləşən  mədə  vəzilərinin 

fasiləsiz şirə ifrazı üçün şərait yaradır. 

Bakteriyalarla yanaşı işgənbədə küllü miqdarda infu- zorlar 

vardır.  Burada  infuzorların  olması  işkənbəyə  quru  qidaların 

düşməsi  ilə  əlaqədardır.  İnfuzorlar  qidaları  mexaniki  dəyişikliyə 

uğradır, onları didib dağıdır, fermentlərin təsiri üçün şərait yaradır. 

Bakteriya və infuzorlar həm də həyat fəaliyyətləri zamanı 

yaşamaq  üçün  zəruri  olan  zülal,  qlükogen  sintez  etməklə 

heyvanların zülal və şəkərlərə olan ehtiyacını müəyyən qədər təmin 

etmiş olurlar. 

İşkənbədən bakterioloji dəyişikliyə uğramış qida tora keçir. 

Məlum olmuşdur ki, işkənbə ilə tor arasında selikli qişadan əmələ 

gəlmiş büküşlər vardır. 

Bu  nahiyənin  əzələləri  yığıldığı  zaman  büküş  işkənbənin 

tora açılan dəliyini qismən qapayır, dar yarıq şəklində olan dəlikdən 

yalnız  xırdalanmış  qidalar  tora  keçə  bilir.  Tordan  qat-qata  keçən 

qida bir qədər də yumşaldıqdan sonra nəhayət IV kamera şirdana 

və ya qursağa keçir. 

241 

downloaded from KitabYurdu.org



13.26. Nazik bağırsaq 

Nazik  bağırsaq  3  şöbədən  ibarətdir.  1.  Onikibarmaq 

bağırsaq (20-30 sm); 2. Acı bağırsaq (1,5-2,5 m); 3. Qalça bağırsaq 

(2-3  m).  Nazik  bağırsaqlar  tonik  gərgin  vəziyyətdə  4  m,  atonik 

vəziyyətdə (öləndən sonra) isə 6-8m qədər ola bilir. 

Nazik bağırsaq bir neçə mühüm funksiya yerinə yetirir. 

1) Mədədən daxil olan himusu və mədəaltı vəzinin şirəsini

qaraciyərin ödünü, bağırsağın seliyi ilə birlikdə yerləşdirmək; 

2)  Qidanın həzmi; 

3)  Homogenezasiya və həll olunmuş maddənin sorulması; 

4) Nazik bağırsaqlarda sorulmamış qida qalıqlarının yoğun 

bağırsağa doğru sonrakı hərəkəti; 

5)  Hormonların ifrazı; 

6)  İmmunoloji müdafiə. 



13.27.  Onikibarmaq bağırsaqda həzm 

Mədədən sonra onikibarmaq bağırsaq başlayır. Təxminən 25-

30  sm  uzunluğunda  olub  nazik  bağırsaqların  başqa  şöbələrinə 

nisbətən bir qədər genişdir. Onikibarmaq bağırsaq  nalşəkilli olub, 

pankreas  vəzisinin  başını  əhatə  edir.  Başqa  bağırsaqlar  kimi 

onikibarmaq  bağırsağın  divarı  da  üç  qişadan  təşkil  olunmuşdur. 

Selikli qişada külli miqdarda şirə ifraz edən Brünner və Liberkün 

vəziləri yerləşir. 

Onikibarmaq bağırsağ vəzilərinin hazırladığı şirə zəif qələvi 

xassəyə malikdir. 

Turş  qida  bağırsağa  keçdikdə  mühitin  turşlanmasına  səbəb 

olur. Bağırsaq şirəsi öd və pankreas şirəsinin təsiri ilə turş mühitdə 

neytrallaşır.  Bu  vaxt  pH-qələviliyə  doğru  meyl  edir.  Qeyd  etmək 

lazımdır  ki,  onikibarmaq  bağırsağın  şirəsinin  tərkibində  üzvi  və 

qeyri-üzvi maddələr vardır. 

Onikibarmaq bağırsağın orta hissəsinə pankreas axarı ilə öd 

axarının birləşməsindən əmələ gələn ümumi axacaq açılır (şəkil 12). 

242 

downloaded from KitabYurdu.org



 

Şəkil 

12. Onikibarmaq bağırsaqda gedən həzm prosesini əks etdirən sxem. 1 - orağabənzər bağ; 



- qaraciyərin sol payı; 

3- 

qaraciyərin sağ payı; 



- qaraciyərin kvadrat payı; 



- sağ boylama şırım; 



- sol boylama şırım; 7 - öd kisəsi; 



- öd kisəsinin axacağı; 9 - qaraciyərin axacağı; 10 - ümumi öd 

axacağı; 11 - mədəaltı vəzi; 12 - mədəaltı vəzin başı; 13 - mədəaltı vəzin quyruğu; 14 - mədəaltı vəzin 

axacağı; 15 - onikibarmaq bağırsağın yuxarı üfüqi hissəsi; 16 - onikibarmaq bağırsağın enən hissəsi; 

17  -  onikibarmaq  bağırsağın  aşağı  üfüqi  hissəsi;  18  -  onikibarmaq  bağırsağın  acıbağırsağa  keçən 

hissəsi; 19 - acı bağırsaq. 

Həzm üçün son dərəcədə əhəmiyyəti olan pankreas vəzinin və 

qaraciyərin  hazırladıqları  həzm  şirələri  bu  axacaq  vasitəsilə 

onikibarmaq bağırsağa açılır. 



13.28.  Mədəaltı vəzinin həzmdə rolu 

Pankreas və ya mədəaltı  vəzi. Bu vəzi  əsas  etibarilə mə-

dənin alt və arxa hissəsində yerləşir (şəkil 12). Çəkisi təxminən 70-

100 qr-a qədərdir. Xaricdən seroz qişa ilə örtülmüşdür. Vəzi əmələ 

gətirən hüceyrələr 2 qrupa ayrılır. Axacağı olmayan iri hüceyrələr 

zəngin qan kapillyarları ilə əhatə olunmuşdur. Adi gözlə baxdıqda 

belə  bu  hüceyrələr  nöqtələr  şəklində  görünür.  Bu  hüceyrələrə 

insulyar  hüceyrələr  və  ya  Langer-Hans  adacıq-  ları  deyilir. 

Hazırladıqları  bioloji  fəal  maddəyə  hormon  deyilir.  Hüceyrələrin 

hazırladığı hormonlar hüceyrələrin divarlarından qana keçir. Qan 

vasitəsilə bədənə yayılır. Bu vəzin 



243 

downloaded from KitabYurdu.org



hüceyrələri  insulin  və  qlükoqon,  lipokain,  sentropenin,  vaqar- 

tonin, retardin və s. hormonları hazırlayır. Bu hormonlar insulin və 

qlükoqon şəkər mübadiləsini nizama salır. İnsulin sadə şəkərlərin 

hüceyrələr  tərəfindən  mənimsənilməsinə  və  onların  mürəkkəb 

şəkərə çevrilməsinə səbəb olduğu halda, qlükoqon hormonu əksinə, 

mürəkkəb şəkərləri sadə şəkərlərə qədər parçalayır, axarı olan kiçik 

hüceyrələr  isə  pankreas  şirəsi  hazırlayır.  Hüceyrələrdən  başlayan 

kiçik axarcıqlar birləşərək böyük axarcıqlara keçir və onikibarmaq 

bağırsağa açılır. İtlərdə başqa heyvanlardan fərqli olaraq pankreasm 

iki  axarı  olur.  Bunlardan  əsas  axar  onikibarmaq  bağırsağın  orta 

hissəsinə  açılır.  İkinci  əlavə  axar  nisbətən  qısa  olub,  öd  axarı  ilə 

birləşərək,  onikibarmaq  bağırsağın  yuxarı  hissəsinə  açılır.  Bağır-

sağa  açılan  nahiyələrində  axar  divarlarının  həlqəvi  lifləri  və 

bağırsaq  əzələləri  birlikdə  qalınlaşaraq,  büzücü  əzələ  -sfinktor 

əmələ gətirir. 

1879-cu ildə İ.P.Pavlov və ondan bir il sonra Hayden- Hayn 

xroniki şəraitində pankreas şirəsini əldə etməklə bərabər, həm də 

şirə ifrazı mexanizmini tədqiq edə bilmişlər. 

Qida  mədədən  nazik  bağırsağa  evakuasiya  olunduqdan 

sonra  intensiv  həzmə  məruz  qalır  və  bu  prosesdə  həlledici  rolu 

mədəaltı  vəzinin,  öd  kisəsinin  və  nazik  bağırsağın  özünün  sek-

resiyası  oynayır.  Mədəaltı  vəzinin  şirəsinin  mühütin  komponenti 

olan  -  biokarbonatları  turş  himusu  neytralaşdırmaqda,  həzm 

fermentləri  isə  qidanın  tərkibində  olan  əsas  maddələri 

parçalamaqda  mühüm  rol  oynayır.  Mədəaltı  vəzinin  şirəsinin 

ifrazını əsasən sekretin və xolisistokinin hormonu, həmçinin azan 

sinir tənzim edir. 

Pankras şirəsi bir sıra elektrolit və duzlara malikdir. Onun 

tərkibində olan əsas anionlara Ch və 

HCO-3, 


kationları - Na

+

 və K



+

 

aiddir. 



Mədəaltı  vəzinin  şirəsinin  zülallarının  90%-ni  həzm  fer-

mentləri və müxtəlif qidaları parçalayan hidrolazalar təşkil edir. 

Lipaza,  amilaza  və  ribonukluaza  fəal  formada  sekresiya 

olunur.  Onikibarmaq  bağırsağın  selikli  qişasından  ifraz  olunan 

entroginaza-entopeptidaza mədəaltı vəzin şirəsində 

244 

downloaded from KitabYurdu.org



passiv  halda  olan  tripsinogeni  trpisinə  katalizə  edir.  Patoloji 

vəziyyətdə (pankratit) mədəaltı vəzinin fermentləri onun özünü həll 

edərək dağıdır və bu hal onun parçalanmasına və ölümə səbəb olur. 

Mədəaltı  vəzinin  ekzokrin  hissəsi  üçün  daha  təsirli  stimulyator 

sekretin və xolesitokinin hormonları hesab edilir. Sekretin hormonu 

bikarbonat ionlar və su sekresiya edən hüceyrələri stimulyasiya edir. 

Xolesistokinin  hormonu  isə  ferment  sekresiya  edən  hüceyrələri 

stimulyasiya edir. 

Mədəaltı  vəzinin  polipeptidi  samatostatin  və  qlükoqon 

mədəaltı vəzin şirə ifrazını ləngidir. 

Mədəaltı vəzinin sinir tənzimi azan sinir vasitəsilə həyata 

keçirilir.  Neyromediator  rolunu  asetilxolin  yerinə  yetirir.  Atropin 

vasitəsilə bu şirə ifrazı ləngidilir. 

Sağlam insanlardan təmiz pankreas şirəsi  almaq  mümkün 

olmur.  Pankreas  vəzin  fəaliyyətini  tədqiq  etmək  məqsədilə 

onikibarmaq  bağırsağa  nazik  rezin  zond  daxil  edirlər.  Bundan 

ümumi klinikada geniş istifadə edilir. 

1935-ci ildə pankreas fıstulası olan bir neçə xəstə üzərində 

təcrübə aparmışlar. Təmiz pankreas şirəsi alınmış və vəzin fəaliyyəti 

öyrənilmişdir. 



13.29.  Mədəaltı vəzinin şirəsinin tərkibi 

Mədəaltı  vəzinin  şirəsi  rəngsiz,  şəffaf,  qələvi  reaksiyaya 

malik bir mayedir. Bu şirənin PH-7,8-8,4 arasında dəyişir. Pankreas 

şirəsinin qələvi reaksiyaya malik olması onun tərkibində bikarbonat 

duzlarının olması ilə əlaqədardır. 

Şirənin tərkibində üzvi və qeyri-üzvi maddələr vardır. Üzvi 

maddələrin çox hissəsini zülallar və selikli maddə təşkil edir. Qeyri-

üzvi  maddələrdən  şirənin  tərkibində  ən  çox  bikarbonat  duzları  və 

başqa duzlar olur. Üzvi maddələrin miqdarı müxtəlif şərtlərdən asılı 

olaraq  0,5-8  %  arasında  dəyişir.  Bu  şirənin  tərkibində  zülallar, 

şəkərlər və yağları parçalayan külli miqdarda fermentlər vardır. 

Zülalları parçalayan tripsin fermenti bir neçə ferment- dən 

ibarətdir. 

245 

downloaded from KitabYurdu.org



Polipeptidləri  parçalayan  ximotripsin,  karbooksipoli- 

peptidaza,  orta  zülalları  parçalayan  erepsin,  sulu  karbonları 

parçalayan  amilaza,  maltaza,  laktaza,  nuklein  turşularını  par-

çalayan nukleaza, yağları parçalayan lipaza fermentləri vardır. 

Bilavasitə pankreas axarından alınan şirənin tərkibində olan 

tripsinogen və ximotripsinogen qeyri-fəal  formada olub,  zülalları 

parçalaya bilmirlər. 

Bu fermentlər bağırsaq şirəsinin tərkibində enterokina- za 

fermenti  ilə  birləşir,  qeyri-fəal  formadan  fəal  tripsinə  və  xi- 

motripsinə  çevrilir.  Enterokinaza  fermentini  1899-cu  ildə 

I.P.Pavlovun laboratoriyasında N.l.Pavlenko kəşf etmişdir. Pavlov 

bu fermenti, «fermentlərin fermenti» adlandırmışdır. 

Tripsin və ximotripsin fermentləri zəif qələvi mühitdə uzun 

müddət  təsirini  saxlayır.  Mədə  şirəsinin  tərkibində  olan  pepsin 

fermentindən  fərqli  olaraq  tripsin  və  ximotripsin  fermentləri 

mürəkkəb və orta zülalları amin turşusuna qədər parçalayır. Tripsin 

fermenti  yalnız  orta  zülallara  təsir  edir,  onları  amin  turşularına 

qədər parçalayır. 



13.30.  Mədəaltı vəzinin şirə ifrazının fazaları 

Qida  haqqında  fikirləşəndə,  onun  görünüşü  qoxusu  və  s. 

nəticəsində əmələ gələn beyin fazasında 1) bikarbonatlar 10- 15% 

yüksəlir, fermentlər isə 25%-ə qədər çoxalır. Bu faza azan sinirin 

reflektoru oyanması ilə əlaqədar olur, ona görə də ancaq atropin və 

ya  vaqotomiya  vasitəsilə  ləngidilə  bilər.  Qida  mədəyə  daxil  olan 

zaman, 2) mədə fazası başlayır və azan sinir və qastirin təsiri ilə 

mədəaltı vəzinin şirə ifrazı daha da çoxalır. Mədəaltı vəzinin şirə 

ifrazı üçün daha mühüm olan, 3) bağırsaq fazasıdır. Bağırsaq fazası 

onikibarmaq bağırsağa himusin daxil olması ilə başlayır. Bu zaman 

nazik  bağırsağın  hüceyrələri  sekretin,  xolesistokinin  ifraz  edir. 

Mədəaltı  vəzi  çox  böyük  funksional  fəallığa  malikdir.  O, 

fermentləri qidanın həzm olunmasına lazım olan miqdardan da 10 

dəfə çox hazırlayır. Ona görə də vəzinin 90%-ni çıxardıqdan sonra 

belə, qalan 

246 

downloaded from KitabYurdu.org



10%-i  qidanı  həzm  etmək  üçün  lazım  olan  fermenti  hazırlamağa 

kifayətdir. 

Yağları  parçalayan  lipaza  fermenti  nisbətən  qeyri-fəal 

formada olur. Öd turşusunun duzları ilə birləşdikdən sonra fəallaşır, 

yağları  qliserin  və  yağ  turşularına  qədər  parçalayır.  Pankreas 

şirəsinin  tərkibində  sulukarbonları  parçalayan  fer-  mentlər  fəal 

olurlar. Amilaza fermenti mürəkkəb şəkərləri orta şəkərlərə qədər; 

maltaza,  laktaza,  fermentləri  orta  şəkərləri  sadə  şəkərlərə  qədər 

parçalayır.  İnsanın  pankreas  vəzi  sutkada  600-800  ml,  gövşəyən 

heyvanlarda 6-7 1, donuzlarda 8 1, itlərdə 200-300 ml-ə qədər şirə 

ifraz edir. 

13.31.  Mədəaltı vəzinin şirə ifrazının mexanizmi 

Qidanın  çeynənməsi,  udulması  və  yeyilməsi  mədəaltı 

vəzinin şirə ifrazına səbəb olduğu kimi qidanın görünüşü, qoxusu, 

eləcə  də  qidalanma  ilə  əlaqəsi  olan  qıcıqlar  vəzinin  şirə  ifrazına 

səbəb olur. 

Buradan aydın olur ki, mədəaltı vəzi mürəkkəb şərti, şərtsiz 

reflektorı yolu ilə oynayır və şirə ifraz edir. 

I.P.Pavlov pankreas axarı xaricə çıxardılmış itlər üzərində 

apardığı  tədqiqatlardan  aydın  etmişdir  ki,  veğetativ  sinir  sistemi 

mədəaltı  vəzinin  fəaliyyətinə  təsir  göstərir.  O,  xroniki  təcrübə 

şəraitində itin boyun nahiyəsinin bir tərəfindəki azan sinirini kəsib 

periferik ucunu dərinin altına tikib, onun digər ucunu zəif induksion 

cərəyan ilə qıcıqlandırdıqda, əvvəlcə şirə ifrazının tormozlandığını 

müşahidə etmişdir. Bu tədqiqatın  nəticəsi  göstərir ki,  azan sinirin 

tərkibində  tormozlayıcı  və  oy-  andırıcı  liflər  vardır.  Sekretor 

tormozlayıcı  liflər  oyandırıcı  liflərə  nisbətən  tez  oyanıb  tez  də 

yorulurlar.  Bu  sinir  liflərinin  degenerasiya  müddəti  də  biri 

digərindən fərqlənir. Sekretor tormozlayıcı liflər sekretor oyandırıcı 

liflərə  nisbətən  tez  degenerasiya  edir.  Buna  görə  azan  sinirinin 

kəsilmiş periferik ucunu kəsdikdən 3-4 gün sonra qıcıqlandırdıqda 

həmin vaxtda sekretor tormozlayıcı liflər degenerasiyaya uğradığı 

üçün, qıcıqlandırma şirə ifrazına səbəb olur. Azan və simpatik sinir 



247 

downloaded from KitabYurdu.org



lərlə  mədəaltı  vəziyə  gələn  impulsların  təsiri  altında  vəzi  oyanır, 

şirə ifraz edir. 

Azan sinir kimi simpatik sinirin də oyanması az miqdarda 

üzvi  maddələrlə  zəngin  qatı  şirə  ifrazına  səbəb  olur.  Bu  sinirlər 

nəinki  penkreasın  şirə  hazırlayan  hüceyrələrinə,  eləcə  də  vəziyə 

gələn  qan  damarlarına  daxil  olan  liflər  büzücü,  oyandırıcı  və 

genəldici təsir göstərir. 

Mədəaltı vəzi reflektoru olmaqla yanaşı humoral yol ilə də 

şirə  ifraz  edir.  Humoral  yol  ilə  mədəaltı  vəzin  şirə  ifraz  etməsi 

qidanın  mədədən  onikibarmaq  bağırsağa  keçməsilə  başlayır.  Bu 

zaman  onikibarmaq  bağırsaqda  hazırlanan  bioloji  fəal  maddələr 

sorulur, qan vasitəsilə mədəaltı vəzinin fəaliyyətinə təsir göstərir. 

Heyvanların  üzərində  aparılan  təcrübələrdən  aydın  olmuşdur  ki, 

onikibarmaq bağırsağa NaCl daxil etdikdə külli miqdarda pankreas 

şirəsi ifraz olunur. 

1902-ci  ildə  ingilis  fizioloqlarından  Beylis  və  Starlink 

mədəaltı  vəzinin  humoral  yol  ilə  şirə  ifrazı  mexanizmini  öyrənə 

bilmişlər. Məlum olmuşdur ki, nazik bağırsağın  yuxarı hissəsinin 

selikli  qişasında  yerləşən  hüceyrələr  istiyə  davamlı  pro-  sekretin 

maddəsi  hazırlayır.  Bu  maddə  qeyri-fəal  şəkildə  olduğu  üçün 

bağırsaqdan qana sorula bilmir. Mədədən bağırsağa keçən HCl-ın 

təsiri  ilə  bu  maddə  fəallaşıb,  sekretinə  çevrilir.  Sekretin  qana 

sorulur, qan vasitəsilə mədəaltı vəziyə oyandırıcı təsir göstərir. Bu 

yol ilə mədəaltı vəzi 4-9 saata qədər şirə ifraz edir. 



Yüklə 4,1 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   56




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin