Фаиг Абдуллайев



Yüklə 6,46 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/19
tarix31.01.2017
ölçüsü6,46 Mb.
#6978
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   19

88-ci  səhifənin sonunda yazır ki, “...atam qubernatorun 
idarəsinə gedib Çingiz İldırımın qəbuluna düşdü. Çingiz ona 
dedi ki, tezliklə bizi azad edəcəklər və istintaqı təzə qəza rəisi 
Axundova tapşıracaqlar. Çingiz İldırım atama verdiyi sözü 
yerinə yetirdi. Şuşa həbsxanasında bir ay yatandan sonra 
üçümüzü də azad etdilər. 
İlk baxışdan oxucu burada nə var ki, deyib üstündən ötüb 
keçə  də bilər. Amma  maraq doğuran bir məsələyə aydınlıq 
gətirməyi vacib sayırıq. Nəzər Heydərov kitabda həbs olun- 
ma tarixini 1919-cu ilin 21 iyunu kimi göstərir.  Əslində isə 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
228
azad olunması haqqında yazır ki, Çingiz İldırımın köməkliyi 
ilə bir ay Şuşa həbsxanasında yatdıqdan sonra azadlığa 
buraxılıb. Nəzər Heydərovun və onun yaxın qohumlarının  
azadlığa buraxılması yalnız müsavat hakimiyyəti devrildik- 
dən, Sərməstbəyov və onun komandası istefaya göndəril- 
dikdən, bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra baş verib. O 
vaxt Çingiz İldırım heç vaxt qəza hökumətinə  təsir etmək 
qüvvəsində olmayıb. Əgər onun hər hansısa bir gücü olsaydı 
öz doğma  əmisi oğlu Abbas Sultanov Zəngəzurun Laçın 
hissəsində gizli fəaliyyət göstərdiyi zaman həbs olduğunda 
kömək edib onu azad etdirərdi. Nəzər Heydərov oxucuu 
çaşdırmaqda davam edərək Çingiz İldırımın hansısa gücə 
qadir olduğunu qələmə verməyə çalışır. Faktiki olaraq Nəzər 
Heydərov 1919-cu ilin 21 iyun tarixindən Azərbaycanda So- 
vet hakimiyyəti qurulan günədək, təxminən 10 ay müddə- 
tində  Şuşa həbsxanasında müsavat hökumətinin  əleyhinə 
işlədiyinə görə ittiham olunaraq xəyanətkar  kimi    həbs olu- 
nub.  
 
səh 51. 
Nəzər Heydərov yazır: “... qarət olunmuş mallar Tatev 
kəndində Xudabaxış bəy Orbelyana ötürürlər. Aparılan mal-
qara Tatev kəndində satılmayanda  Əli bəy Xuramalinskinin 
əli ilə xaricə, İran xanlarına göndərirdilər. Orada artıq malları 
da alırdılar. Quldurlar sevinirdilər”. Bir gün Əmir bəy quldur-
ları öyrədir ki, Gürcülü (Nəzər Heydərovun anadan olduğu 
kənd) kəndinin mal-qarasını  qovub aparmaq lazımdır. Sonra 
guya Əmir bəyin xahişi ilə qaytarıb vermək lazımdır ki, Gür- 
cülülər bundan sonra özlərini Əmir bəyə (Əmir bəy sultanov 
da Aslan bəyin  əmisi oğlu idi) borclu bilsinlər, itaətindən 
çıxmasınlar.  

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
229
Müəllif bu yerdə də nə məqsədləsə yenə öz ənənəsinə sa- 
diq qalaraq bir çox mətləblərin üstündən öz üslubuna uyğun 
olaraq sükutla keçir. O Əli bəy Xuramalinskinin adını çəksə 
də onun kimliyi barədə heç nə yazmır. Əslində isə  Azərbay- 
can  Respublikası Prezident Aparatının Siyasi Sənədlər  Arxi-
vində fond 1, siyahı 2, saxlama vahidi 105 qrifi ilə saxlanı- 
lan sənəd də təsdiq edir ki, o vaxt Əli bəy Xuramalinski qəza 
milis idarəsinin rəisi Aslan bəy Sultanovun köməkçisi, eyni 
zamanda sərhəd zonasına aid olan 4-cü sahənin milis rəisi 
olmuşdur. Bu faktı gizlətməyin arxasında hansı  məqsədin 
dayandığını bilmək bir o qədər də çətin deyil. Müəllif yazmır 
ki, həmin vaxt qəza inqilab komitəsinin  sədri Aslan bəy Sul- 
tanovun əımisi oğlu Xudabaxış bəy Sultanov, qəza milis ida- 
rəsinin rəisi Aslan bəy Sultanov, İstintaq komissiyasının üzvü 
Aslan bəy Sultanovun başqa  əmisi oğlu Behbud bəy Sulta- 
nov, cinayət axtarış şöbəsinin rəisi isə digər əmisi oğlu İsrafil 
bəy Sultanov idi. Onun bunları gizlətməkdə məqsədi o idi ki, 
Aslan bəy fenomeninin yenidən ortalığa çıxmasından ehtiyat 
edirdi. Müsavat hakimiyyəti dövründə  qəza mahal pristavı 
olan, eyni zamanada qəza rəisinin hərbi məsələlər üzrə 
müavini olan Aslan bəyin sovet hökumətinin ilk illərində 
hansı  zərurətdən  qəzada rəhbər vəzifə tutması sual doğura 
bilər. Müəllif o suallara cavab verməkdən qorxduğu üçün bu 
məsələlərin üstündən sükutla keçir. Elə ona görə də Əli bəy 
Xuramalinskinin həmin dövrdə  qəza milis idarəsi rəisinin 
köməkçisi olması barədə heç nə yazmır.  Əgər bu barədə o 
nəsə yazmış olsaydı bəylərdən  təşkil edilmiş inqilab komitə- 
sinin də hansı tarixi zərurətdən yaranmasını açıqlamalıydı. 
Bunu arxiv sənədləri də  təsdiq edir ki, o dövrdə yaradılmış 
bəylərdən ibarət inqilab komitəsi mərkəzin fövqəladə 
səlahiyyət verdiyi hərbi qüvvələrin başında dayanan Aslan 
bəy Sultanov tərəfindən təşkil edilmişdi. Bu qüvvələrin 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
230
sonrakı  fəaliyyəti özünü tamamilə doğrultduğundan, xalqın 
rəğbətini qazandığından mərkəz istər-istəməz bu qüvvələrlə 
hesablaşmaq məcburiyyətində qalmışdı. Təsadüfi deyil ki, bu 
yerli hökümət hərbi qüvvələr və  mərkəzdən gələn 28-ci 
diviziya ümumi düşmən olan daşnaklara qarşı birləşərək 
daşnak hökumətini tamamilə darmadağın edib orada fəhlə-
kəndli hakimiyyətini qurmuşdular. Bu yerli hökumət özünü 
doğrultmasaydı heç vaxt mərkəz etimad göstərib kommunist 
partiyası üzvü olmayan  Aslan bəyi bütün Qarabağın və Zən- 
gəzurun fövqəladə komissarı  təyin etməzdi. Çox güman ki, 
onun nüfuzu, gücü, qüdrəti Nəzər Heydərovu qıcıqlandırırdı. 
O vaxt Aslan bəy kimi Kommunist partiyası üzvü olmayan 
bir şəxsin elə vəzifələrə irəli çəkilməsinin analoqu yox idi.  
Əlimizdə olan arxiv sənədləri də təsdiq edir ki, Aslan bəy 
fövqəladə komissar təyin edilən dövrdə Mircəfər Bağırov da 
Qarabağda işləmiş,  Şuşa qəza inqilab komitəsinin sədrinin 
müavini vəzifəsini və daxili işlər  şöbəsinin rəisi vəzifəsini 
tutmuşdu. Bu da o demək idi ki, Aslan bəyin fövqəladə 
komissarın tabeliyində  işləmişdir.  Bu barədə  ətraflı olaraq 
daha sonra arxiv sənədlərinə istinad edilərək danışılacaq. 
 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
231
 
Bu fikirləri Azərbaycan Respublikası Prezident Aparatının 
Siyasi Sənədlər Arxivi,  fond 1, siyahı 1, saxlama vahidi 126 
qrifi ilə qorunub saxlanılan arxiv sənədi təsdiq edir.  

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
232
səh55 
Bu yerdə gülüş doğuran başqa bir məsləyə  də toxumnaq 
yerinə düşər. Kitabın 55-ci səhifəsində müəllif  Əli  Əmir-
aslanovun kiçik əmisi oğlu Möhbalı  Əmiraslanova istinad 
edərək yazır: “Möhbalı  Əmiraslanov 1920-ci ilin yayında 
könüllü olaraq Semyonovun qızıl  əsgər polkuna getdi və 
daşnaklara qarşı döyüşdə iştirak etdi”.  
Bu həmin Möhbalı  Əmiraslanovdur ki, sonralar Az. SSR 
Nazirlər soveti sədrinin birinci müavini və MK-nin katibi 
vəzifələrində  işləyib.  Əlimizdə olan arxiv sənədi təsdiq edir 
ki (fond 27, siyahı 1, iş 1). İnternetdə yerləşdirilmiş Möhbalı 
Əmiraslanovun səhifəsində göstərilir ki, onu ilk dəfə 1920-ci 
ildə Qubadlı  qəza milis idarəsinə  işə götürüblər.  Möhbalı 
Əmiraslnovu qəza inqilab komitəsinin katibi vəzifəsinə Aslan 
bəygil qəbul ediblər. Hansı ki, əlimizdə olan sənəd də təsdiq 
edir ki, Xudabaxış  bəy Sultanov Şuşaya, Aslan bəyə, Qara- 
bağın və  Zəngəzurun fövqəladə kommissarına ünvanladığı 
məktubunun sonunda Xudabaxış Sultanovun inqilab komitə- 
sinin sədri kimi, Möhbalı  Əmiraslanovun isə  qəza inqilab 
komitəsinin katibi kimi imzası var. Bundan sonra bir məsələ- 
yə  də diqqət edək ki, eyni zamanda Möhbalı  Əmiraslanov 
həm də Aslan bəyin  əsgəri olub.  Ancaq Nəzər Heydərov 
yazmır ki, Aslan bəy Sultanov nəinki Semyonov ordusunun 
kəşfiyyatına rəhbərlik edib, həm də bu diviziyanı Ersevənnik- 
də daşnak mühasirəsindən çıxartdıqdan sonra faktiki olaraq 
həmin diviziyanın komandiri olub. Nəzər Heydərov bütün bu 
tarixi həqiqətləri gizlətməklə xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinə 
kölgə salıb.  
Müəllif oxucuları aldadaraq yazır ki, qəza rəisinin idarəsi 
Dondarlıda idi. Tarixdən məlumdur ki, Dondarlıdakı qəza rəi- 
sinin idarəsi müsavat hakimiyyəti dövründə olub. 1920-ci ilin 
yayında, Semyonovun diviziyası ora gələndə artıq orada  Sul- 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
233
tanovlardan ibarət inqilab komitəsi fəaliyyt göstərirdi. Nəzər 
Heydərovun təbiri ilə desək kommunist partiyası üzvü ol- 
mayan bəylərdən ibarət yerli inqilab  komitəsi rəhbərləri. 
 
**** 
General Nijdenin aprelin 6-da Aqarakda təşkil edəcəyi 
yığıncağa bir də qayıdaq. 
Nəzər Heydərov kitabının 112-ci səhifəsundə yazır ki, ge- 
neral “nümayəndələrə” bildirmişdir ki, belə bir yığıncaq apre- 
lin 6-da Aqarakda olacaqdır. 
Martın 31-də biz Dondarlıda yığıncaq çağırdıq. Şahsuvar-
bəy Kələntərovu və  Bəhlul  Əfəndi Bəhcəti də  dəvət etdik. 
Savalan Bakıya əksinqilabçıların siyahısını göndərəndə Şah- 
suvar bəyin də adı var idi. Çünki onlar aprelin 6-da Aqaraka 
gedib, orada danışıqları poza bilərdilər. Hər halda biz, bu 
yığıncağın təşəbbüskarları Oruc Babayev, Yeqo Qazaryan, 
Hümbətəliyev və  mən az da olsa buna ümid bağlayırdıq. 
Çünki Aqaraka yaxın kəndlərdə nüfuzumuz az olduğu üçün 
oraya kommunistləri göndərə bilmirdik, yoldaşlarımızı itir- 
məkdən qorxurduq. 
Biz bilirdik ki, Bəhlul Əfəndi və Kələntərov istəsələr, çox 
adamı general Nijdenin yanına yığıncağa getməyə qoymazlar. 
Yığıncaqda mən vəziyyəti  ətraflı izah edib, “nümayəndə- 
lər”dən xahiş etdim ki, Nijdenin planını pozmağa çalışsınlar. 
114-жц сящифядя йазыр ки, эенерал Ниъденин йанына Ага- 
рака  мцшавиряйя  хейли  азярбайжанлы  эетмишди.  Бунлар  Хо- 
жащан, Минживан, Хурама, Исэяндярбяйли вя диэяр кяндляр- 
дян  олан антисовет ящвал-рущиййяли зящмяткешлярин ингилаб- 
чы  тябягясинин  илк  нювбядя  коммунистлярин  ялейщиня  фяал 
мцбаризя апармаьа щазыр олан бяйляр вя голчомаглар иди.  
Эенерал Ниъде деди ки, Совет щюкумяти иля мцщарибядя 
дашнак  Ермянистаны  тяк  дейил.  Тцркийяни  бу  мцщарибяйя 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
234
жялб едяжяк инэилис–америка империалистляри онларын архасын-
да  дайанмышдыр.  О,  билдирди  ки,  америкалылар  вя  инэилисляр 
Ермянистанын  ящалисини  бол  ярзаг  вя  сянайе  маллары  иля, 
ордуну ися силащ вя палтарла тямин едирляр.  
Антанта империалистляри доьрудан да, дашнакларын гошу- 
нуну  лазым  олдуьундан  да  артыг  ярзаг  вя  силащла  тямин 
едирди.  М.Б.Траскунов  «Гафгазскайа  Краснознамен- 
найа» китабында архив сянядляриня ясасланараг йазыр: 
«Дашнак  ордусу  Америка  чюряйи  йейирди.  Йалныз 1920-
жи  илин  ийулунда  АБШ  Ермянистана 50 мин  ясэяр  цчцн 
ярзаг, силащ вя щярби сурсат эюндярмишдир. АБШ-ын дашнак- 
ларла беля йахынлыг елямяси Инэилтяряйя, Франсайа, Италийайа 
вя диэяр империалист юлкяляря Йахын Шяргдя, Загафгазийада 
вя Ермянистанда ярази зябт етмяйя мане олмурду. Ллойд–
Жорж  щюкумяти  дашнак  ордусунун  дюйцш  габилиййятини 
йцксялтмяк  гайьысына  галараг, 1920-жи  илдя  она 40 мин 
ясэяр цчцн силащ вя палтар эюндярмишдир. Франса ися 10 мин 
тцфянэ вя 10 милйон патрон вермишди.» 
115-жи  сящифянин  ахырында  йазыр  ки,  эенерал  Ниъденин  
чаьырдыьы  мцшавиряйя  бир  дя  гайыдаг.  Губадлы  гязасындан 
эялмиш бяйляр вя голчомаглар, эенералын бош сюзляриня ина- 
нараг,  тцфянэ  вя  хянжярлярини  ойнадараг,  дашнаклара  щяр 
жцр  кюмяк  едяжякляриня  сюз  верирдиляр.  Анжаг  бу  гярибя 
мцшавирянин  ахырында  Исэяндярбяйли  кяндиндян  олан  гожа 
Аслан бяй Султанов сюз истяйир: 
– Жянаб Ниъде, эяряк унутмайасыныз ки, сизин команда- 
ныз алтында олан дашнак ордусунун бурада йцзлярля кянди 
мящв  етдийи,  чохлу  силащсыз  бядбяхт  адамлары  эцллялядийи, 
щямин ганлы щадисялярдян щеч бир ил дя кечмяйиб. Мян сизя 
билдирирям:  мцсялманлар  сизя  инанмырлар  вя  инди  бурада 
мейдан охуйан бу башы бош адамларын архасынжа щеч ким 
эетмяйяжяк.  

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
235
Йеня йалан данышыр. Исэяндярбяйлидян олан гожа киши тя- 
пядян-дырнаьа  гядяр  силащланмыш  Ниъденин  вя  ону  мцша- 
йият  едяn  щярбчилярин  гаршысында  беля  жцрят  едиб  даныша 
билмязди. Чцнки ону юлдцрярдиляр. 
Бу  чыхыш  бура  топлашанлары,  хцсусян,  эенерал  Ниъдени 
айылдыр. О, щямин дягигя дюнцб евя эедир. Сонра йазыр ки, 
Исэяндярбяйли кяндиндян олан гожа Аслан бяй чох да варлы 
адам дейилди. О, Шярг ядябиййаты классиклярини: Фирдовсини, 
Сядини, Щафизи, Юмяр Хяййамы чох йахшы билирди. О, милля- 
тиндян  вя  дининдян  аслы  олмайараг  адам  юлдцрмяйи  ян 
бюйцк  жинайят  щесаб  еляйирди.  О,  эцнащсыз  инсанларын 
ганыны  сел  кими  ахыдан,  инди  ися  щяр  шейи  унутмуш  кими, 
адамлары  болшевиклярин  ялейщиня  бирляшмяйя  чаьыран  бу 
щярбичи адамы эюрмяк беля истямирди. 
Беляликля, Ниъде иля азярбайжанлы яксингилабчыларын  даны- 
шыглары  баш  тутмады.  Буну  бизя  Агаракда  мцшавирядя  иш- 
тирак  етмиш  бир  няфяр  данышды.  Тякяббцрлц  Исэяндярбяйли 
кяндиндян олан гожа Аслан бяй ися юмрцнцн сонуна кими 
бу барядя щеч кяся бир кялмядя данышмамышды. 
Нязяр  Щейдяров  китабында  йеня  инсанлары  чашдырмаьа 
чалышыр.  Юзцнямяхсус  щийляэярликля  билдирир  ки,  эащ  Бящлул 
Яфянди  иля  Шащсуварбяй  Кялянтяров,  ондан  сонракы  сящи- 
фядя  ися  билдирир  ки,  эуйа  Исэяндярбяйли  кяндиндян  олан 
гожа Аслан бяй Султанов Ниъдейя дейиб ки, сян индийя гя- 
дяр  ня  гядяр  ганлар  тюкмцсян,  инди  дя  щеч  ня  олмамыш 
кими  мцсялманларла  бирляшмяк,  барышмаг  тяклифи  едирсян. 
Эуйа ки, бу сюзлярдян Ниъде айылыр вя чыхыб эедир.  
Бу мясяляни бир аз тящлил етмяйя чалышаг. Яввяла кимляр- 
ся  дюнцк  чыхыб  Ниъде  иля  бирляшмяк  истяся  беля,  буну  едя 
билмязди. Чцнки о заман гяза–милис идарясинин ряиси Аслан 
бяй  Султановун  йаратдыьы  гяза  рящбярлийинин  йазылы  ямри 
вар иди. Бу бирбаша миллятини севян гящряман Аслан бяйин 
ирадяси  иди.  Щямин  йазылы  ямрдя  эюстярилир  ки,  ким  дашнак- 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
236
ларла щяр щансы ялагяйя эирся, йериндяжя дярщал эцллялянсин. 
Бу ня демякдир? Йяни ким жцрят едиб Ниъденин бирляшмяк, 
достлашмаг тяклифини гябул едя билярди? Яэяр кимся беля бир 
ниййятдя  олса  иди,  о  заман  щямин  адам  йерли  щюкумятин 
йазылы  ямриня  ясасян  йериндяжя  эцллялянярди.  Щятта,  Аслан 
бяй  мяркязя  цнванладыьы  иттищамедижи  мярузясиндя  дя 
эюстярир  ки,  апрелин 6-да  Агаракда  Ниъденин  тяклиф  етдийи 
мцсялманларла бирляшмяк, йахынлашмаг планыны мящз гяза 
рящбярлийи позмушдур. Даща доьрусу, щямин вахт, 1921-жи 
илдя  гяза–милис  идарясинин  ряиси  (о  вахтлар  милис  идаряси 
НКВД адланырды. НКВД-нин ряиси), ейни заманда гязайа 
фактики рящбярлик едян Аслан бяй вя она садиг щярби гцввя- 
ляр Ниъденин бцтцн тяклифини рядд етмишдиляр. 
Бцтцн  бунлар  барядя  Аслан  бяй  Няриманова  цнванла- 
дыьы  иттищамедижи  мярузясиндя    там  тяфсилаты  иля  мялумат 
вермишдир. Аслан бяй мярузясиндя айдын эюстярир ки, гяза- 
да баш верян бцтцн щадисяляр онун там нязарятиндядир вя 
щяр  бир  щаллара  гаршы  адекват  тядбирляр  эюрцлцр.  Бурадан 
бир мянтиги суал мейдана чыхыр. Ня цчцн Нязяр Щейдяров 
китабында  щямин  дюврдя  гяза  рящбярляринин  ким  олдуьу 
барядя  бир  кялмя  беля  йазмыр.  Чцнки  о  заман  гязанын 
рящбяри Аслан бяй вя онун тяйин етдийи миллятиня садиг яги- 
дяли  инсанлар  иди.  Нязяр  Щейдярова  суал  вермяк  лазымдыр 
ки,  ялиндя  щеч  бир  щярби  эцжц  олмайан  адамлар  нежя 
дашнак щюкумятинин рящбяри тяпядян дирнаьа гядяр силащ- 
ланмыш эенерал Ниъденин планыны поза биляр? яэяр Ниъденин 
щяр  щансы  бир  тяклифи  олсайды  беля,  бу  гязанын  рящбярлийиня 
оларды.  Адамлары  чашдырараг  китабында  бир  сящифядя  йазыр 
Бящлул  Яфянди  вя  Шащсуварбяй  Кялянтяров,  диэяр  сящифядя 
йазыр  ки,  яслян  Исэяндярбярли  кяндиндян  олан  гожа  Аслан 
бяй  эуйа  ки,  Ниъденин  планыны  позуб.  Ня  гядяр  йалан 
данышыр.  Ниъденин  Агаракдакы  апрелин 6-да  олан  мцсял- 
манларла бирляшмя планы Исэяндярбяйли кяндиндян олан го- 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
237
жа  Аслан  бяй  вя  Бящлул  Яфянди,  Шащсуварбяй  Кялянтяров 
тяряфиндян дейил, щямин дюврдя гяза–милис идарясинин ряиси, 
ейни  заманда  гязадакы  бцтцн  щярби  гцввялярин  башчысы, 
гяза щюкумятинин йарадыжысы о заман реал щярби эцж сащиби 
олан  мящз  Аслан  бяй    Султанов  тяряфиндян  позулмушдур. 
Буну архив сяняди дя тясдиг едир (Баш Милли Дювлят Архиви 
410-жу  фонд,  сийащы 1, иш 205).  Эюрясян  Нязяр  Щейдяров, 
Савалан Ширинов вя гейриляри кими адамлар щягигяти эизлят- 
мякля вя яслиндя тарихимизя гаршы эетмякля кимлярин ряьбя- 
тини  газанмаг  истяйирмишляр.  Яввялки  фясиллярдя  гейд 
етдийимиз кими, Аслан бяйин ямиси оьлу Чинэиз Илдырымын тя- 
лиматы  иля  щярякят  едян  бу  дюнцк  адамлар  гящряман 
инсанларын  миллятиня  тямяннасыз  етдикляри  хидмятляри  юз 
адларына чыхармаьа чалышмышлар.  
Бу йердя бир аталар мясялини йада салмаг йериня дцшяр: 
«Сян  сайдыьыны  сай,  эюр  фяляк  ня  сайыр».  Бяли,  тарих  тякрар 
олунду.  Тарихин  тякрар  олмасы  иля  дя  яввялки  тарихдя  баш 
вермиш  жинайятлярин  цстцнцн  ачылмасы  цчцн  мцнбит  шяраит 
йаранды. Цчрянэли байраьымыз йенидян йцксялди. Совет щю- 
кумятинин,  Совет  империйасынын  щеч  заман  даьылмайа-
жаьына  цмид  едянлярин  хцлйалары  алт-цст  олду.  Тарихимизин 
эерчяк  мянзяряси  цзя  чыхды.  Эизли  олараг  данос  йазыб:  тя- 
миз,  гящряман  инсанлары  лякяляйяряк  юзляриня  мянсяб  га- 
занан  хаинлярин  ич  цзляри  ачылды.  Миллятимиз  цчцн  ян  тящлц- 
кяли мягамларда кимин щансы мювге тутдуьу цзя чыхды. 
 
səh 113 
Kitabın 113-cü səhifəsində müəllif yazır :  
“Səhər gözlənilmədən Çingiz İldırım atlı gəldi. Çingiz İl- 
dırım Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası MK-nin 
sovetlərə seçkilər haqqında tapşırığını bizə yetirdi.  Biz qəza- 
da vəziyyət barədə Çingizə məlumat verdik. O ölkənin daxili 
və xarici  vəziyyəti  ilə bizi müfəssəl tanış etdi: 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
238
– Biz bilirik ki, sizin vəziyyətiniz çox çətindir. Lakin bu 
çətin günlərə çox az qalıbdır. Gördüyünüz kimi partiyanın 
mərkəzi komitəsi bu çətin günlərdə belə imkan tapıb sizinlə 
əlaqə saxlayır. Mən xüsusi tapşırıqla gəlmişəm: necə olursa  
olsun sizin yanınıza gəlim, dediklərimi sizə çatdırım. Bəzi 
sözləri də deyəcəyəm... (o bəzi sözlərin nə olduğunu müəllif 
nə kitabda nə  də başqa sənədlərdə açıb demədi). Yəqin ki, 
qəzanın rəhbərləri olan əmisi oğlanlarını  ləkələmək üçün 
böhtan dolu danosları mərkəzə ötürməyi tövsiyyə edirdi. 
Sovetlərə seçkilər məsələsinə keçərkən Çingiz İldırım 
nəzərdə tutulan seçki sisteminin mahiyyətini, inqilab komi-
təsinin sovetlərlə  əvəz etməyin zəruri olduğunu bizə izah 
elədi.  
O dedi ki, Qubadlı istisna təşkil edə bilməz, ona görə bü- 
tün kommunistləri sovetlərə seçkilər keçirməyə  cəlb etmək 
lazımdır. Çingiz İldırımın Azərbaycan Sovet Sosialist Res- 
publikasının nümayəndəsi kimi gəlməsi qəzanın camaatını 
ruhlandırdı, sovetlərə seçkiləri kəndlilər sovet hakimiyyə-
tinin möhkəmlənməsi əlaməti kimi qiymətləndirdi”. 
Göründüyü kimi Nəzər Heydərov Çingiz İldırımın (Nəzər 
Heydərovun pataloji nifrətlə qəbul edə bilmədiyi  bəy sinfinin 
nümayəndəsinin) qəzaya gəlməsini, onlara mərkəzin son tap-
şırıqlarını çatdırması, necə deyərlər onları  təlimatlandırması 
barədə ürək dolusu söz açır. Lakin kitabın bir yerində qeyd 
etdiyi kimi, Çingiz İldırımın “mən xüsusi tapşırıqla gəlmi- 
şəm, necə olur olsun, sizin yanınıza gəlim, dediklərimi sizə 
çatdırım...” fikirlərini açıq aydın xatırlayır və bu barədə yazır. 
Amma həmin fikrin sonundakı “bəzi sözləri də deyəcəyəm” 
fikirlərinin üstündən yenə  də özünəməxsus sükutla ötüb ke- 
çir. Bu barədə, məsələnin görünməyən tərəfi barədə heç nə 
yazmır.  Bu yerdə bir məsələni sizin diqqətinizə çatdırmağı 
vacib bilirik. Necə ki 1920-ci ilin dekabrında Gorusda 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
239
keçirilən qurultayın üzvü seçilməsindən fəxarətlə yazan 
Nəzər Heydərov bir dəfə  də olsa qurultayın  hansı  qərarı 
qəbul etməyini dilə  gətirmədi. Hansı ki, həmin qurultayda 
Zəngəzurun Ermənistana verilməsi qərarı  qəbul olunmuşdu 
və bu həmin xəyanətkar qərarı  Nəzər və bütün kommunist 
partiyası üzvləri birmənalı  şəkildə  dəstəkləmişdilər. Amma 
illər sonra əldə etdiyimiz arxiv sənədləri həmin qurultayın 
hansı  səbəbə çağırılması  və qurultayda hansı  qərarın qəbul 
edilməsi o qərarı ortaya ataraq dəstəkləyənlərin kimliyi üzə 
çıxdı. Çingiz İldırımın himayə etdiyi yerli xainlərin hamısı 
qurultayın qəbul etdiyi qərara imza atmışdılar və o qərara elə 
don geyindirmişdilər ki, guya Azərbaycan əhalisi özü istəyir 
ki, Zəngəzur Ermənistana verilsin.  
Nəzər Heydərovun yazdığına görə Çingiz İldırım  əqidə 
yoldaşları ilə görüşündə deyir ki, “... bəzi sözləri də deyəcə-
yəm”. Amma həmin o “bəzi sözlər” haqında heç nə yazmır və 
o fikrin üstündən keçir. Bizsə müqayisəli məntiqi təhlillər 
apararaq hadisənin görünməyən tərəfini, Nəzər Heydərovun 
üstündən sükutla keçdiyi bəzi məqamları sizə çatdırmağa 
çalışacağıq. Bununçün birinci tarixə nəzər salaq. 
Nəzər Heydərov yazır ki, Çingiz İldırım sovetlərə seçkilər 
haqqında tapşırıqalrı yerli kommunistlərə çatdrımaq üçün 
gəlibmiş. Ancaq bu məsələnin konkret tarixi haqqında, qəs- 
dən heç nə yazmır.  
Arxiv sənədlərindən də məlum oldu ki, 1921-ci ilin aprel 
ayından başlayaraq artıq başda Nəriman Nərimanov olmaqla 
mərkəzi hökumət inqilab komitələrinin sovetlərlə əvəz olun-
masının zəruriliyi məsələsini ortaya atmışdılar. Nəzər  Hey-
dərov bu yerdə yenə Çingiz İldırımın onları təlimatlandırmağı 
və o zaman, yəni 1921-ci ilin aprel ayında və sonrakı dövrlər-
də yerli hakimiyyətin başında Ç.İldırımın  əmisi oğlanları 
dayanırdılar, yəni Aslan bəy Sultanov və onun əqidə qardaş-

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
240
ları. Diqqəti hədəfdən yayındırmamaq üçün bu Sultanovların 
da hansı  qəhrəmanlıqlar göstərərək qəza hakimiyyətinin 
başında dayandıqlarını, xalqın içində necə böyük nüfuz sahibi 
olduqları barədə heç nə yazmır.  
Daha əvvəlki hissələrdən sizə məlumdur ki, partiya üzvləri 
olmayan yerli hakimiyyətin başında dayanan bu Sultanov-
ların  böyük nüfuzu var idi, onların millətə qarşı münasibət-
ləri də birmənalı idi, onlar heç bir təmənna güdmədən xalqa 
xidmət edirdilər. Elə ona görə də Çingiz İldırımın qısqanclıq 
hissi, Nəzər Heydərov və onun ətrafındakıların qisasçılıq 
hissi  bu qara niyyətli elementləri Aslan bəy və onun koman-
dasına qarşı bir cəbhədə birləşdirmişdir. Arxiv sənədlərinin 
təhlilindən  məlumdur ki, 1921-ci ilin yanvar-aprel aylarında 
və may ayında Çingiz İldırımın himayə etdiyi adamlar xalqın 
qəhrəman övladlarına qarşı hansı xəyanətkar addımlar atmış, 
böhtan dolu məlumatları  mərkəzə göndərmiş  və onları 
ləkələməyə çalışmışlar. Buradan da məlum olur ki, əgər 
Nəriman Nərimanovun xeyir-duası olmasaydı Ç.İldırım və 
onun yerli əlaltıları  mərkəzin də yaxşı tanıdığı xalqının qəh-
rəman övladlarını bu cür damğalamağa cəsarət etməzdilər. 
Həmin hadisələrə bu günün prizmasından baxdıqda kimin 
kim olduğu gün kimi aydın olur və necə deyərlər oğruların 
doğruları ittiham etdikləri məlum olur. 
 
səh 120 
Nəzər Heydərov kitabın bu səhifəsində yazır ki, qəza icra-
yə komitəsinin plenumu Azərbaycan  Kommunist Partiyası-
nın MK-nin tövsiyyə etdiyi nümayəndəni  Şuşalı Hüsü 
Hacıyevi sədr seçdi.  
Sovetlərə seçkilərin keçirilməsində Hüsü Hacıyev də 
yaxından iştirak etmişdi. Qəza Sovetlər qurultayı Azərbaycan  
Sovetlər qurultayına on nümayəndə seçdi. Onlaırn arasında 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
241
Qubadlıdan kəndli Ramazan Məmməd oğlu, Teymur-
Müsganlı kəndindən Talıb (familiyası yadımda deyil), Çingiz 
İldırım, Hüsü Hacıyev, Qara İlyasov, mən (Nəzər Heydərov) 
və başqaları var idi. Ümumazərbaycan sovetlər qurultayı 
1921-ci ilin mayın 6-dan 19-dək  Bakı şəhərində davam edir- 
di. Azərbaycan xalqınının tarixində birinci dəfə olaraq qurul- 
tay Azərbaycan SSRİ-nin Konstitusiyasını qəbul etdi. Qurul- 
tay Konstitusiyaya əsasən Azərbaycan İnqilab Komitəsi əvə- 
zinə  Respublikanın ali qanunverici və  təşkilatçı orqanı 74 
üzvdən 25 nümayəndədən ibarət Azərbaycan Mərkəzi İcraiy-
yə komitəsini seçdi. Bu sətirlərin müəllifi də (Nəzər Hey- 
dərov) Azərbaycan Mərkəzi  İcrayə Komitəsinin üzvlüyünə 
seçildi”. 
Müəllif kitabda göstərir ki, qəza sovetlər qurultayı Azər- 
baycan sovetlər qurultayına 10 nümayəndə seçdi. Onların 
arasında Çingiz İldırım, Hüsü Hacıyev, Talıb, Qara İlyasov, 
Nəzər Heydərov və başqaları var idi. Buradan bir sual yara- 
nır; Zəngəzurun ermənilərə verilməsinin vacib olduğunu tə- 
kid edən və bu xəyanətə imza atan (Çingiz İldırımın himayə 
etdiyi) yerli xainlərin indiyə  qədər görəsən xalq qarşısında 
hansı xidmətləri olmuşdur ki, onları Azərbaycan Respublika-
sı sovetlər qurultayına nümayəndə seçirdilər? Doğrudan da 
bu adamlarda yüksək mənəvi keyfiyyətlər, xalqının düşmən- 
ləri ilə vuruşmaq  əzmi var idisə, bəs onda nə üçün 1920-ci 
ilin aprelində  fəhlə-kəndli hakimiyyəti müsavat hökumətini 
devirdikdən sonra  mərkəzi hakimiyyətə  rəhbərlik edənlər o 
zaman Andronikin yaratdığı daşnak hökumətinə qarşı vuruş- 
maq üçün yerli sərkərdə axtarışına çıxanda  əvvəl Laçınlı 
Sultan bəylə, sonra digərlərindən yerli kəşfiyyat qurmaq, 
daşnaklara qarşı vuruşmaq üçün əməkdaşılıq etmək istəyər- 
kən nə üçün bu qurultaya seçilən nümayəndələrin heç birinə 
təklif olunmamışdı? Əgər doğrudan da onlar layiqli adamlar 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
242
idilərsə ölüm-dirim savaşı zamanı  təpədən-dırnağadək o 
dövrün müasir silahları ilə silahlanmış daşnak hökumətinə 
qarşı müharibə etmək üçün Çingiz İldırım başda olmaqla 
qurultaya nümayəndə seçilənlərlə  nə üçün birləşmədilər? 
Çünki qarşıda ağır sınaq dayanırdı, vuruşmaq, şücaət göstər- 
mək, şəhid ola bilmək kimi şərəfli və ağır bir imtahan daya- 
nırdı. Bunu mərkəzə təmiz və qəhrəman insanları ləkələmək 
üçün gizli olaraq böhtan dolu donoslar ötürməklə müqayisə 
etmək olmazdı. Burada kişilik, qəhrəmanlıq qorxmazlıq gös- 
tərmək lazım idi. Ona görə də bu şeytani missiyanı aparanlar- 
dan mərkəz gizli xəyanətlərini həyata keçirmək üçün  birdə- 
fəlik alət kimi istifadə etmişdir. Əsl qəhrəmanlıq, kişilik, düş- 
mənə qarşı vuruşma məqamında mərkəz birmənalı olaraq 
Aslan bəyin alternativsiz sərkərdə olduğunu dərk etmiş, bü- 
tün iddialarından  əl çəkmiş, məhz ona müraciət etmiş, onun 
gücünə sığınmağa üstünlük vermişdir. Ümumi düşməni, daş- 
nakları birlikdə  məhv etmək təklifini etmişdi. Göründüyü 
kimi XI ordunun komandanlığı Aslan bəyə qoşulmuş, öz 
kəşfiyyatına rəhbərlik etməyi birbaşa ona eitbar etmişdir. 
Müharibə  şəraitində, ordu sistemində  kəşfiyyatın nə demək 
olduğnu siz oxucular da gözəl bilirsiniz. Bu o demək idi ki, 
XI ordunun Qarabağa və Zngəzura göndərilən diviziyası 
kəşfiyyatı Aslan bəyə etibar etməklə  bərabər həm də öz  
həyatlarını ona etibar etmişdidilər. 
Bəzi ağzıgöyçəklər  Aslan bəyin XI orduya nə üçün qoşul- 
ması faktına başqa donlar geyindirməyə çalışırlar.  Əslinə 
qalanda isə XI ordu Aslan bəyə qoşulmuşdu, çünki XI ordu 
birləşmələri o yerlərə bələd deyildi,  coğrafi cəhətdən keçil- 
məz dağlar, meşələr, qayalıqlardan ibarət bir yerlərdə etibarlı 
bələdçi olmadan hərəkət etmək mümkün deyildi. Həm də XI 
qızıl ordu Zəngəzura gəldiy vaxt artıq Aslan bəy Sultanovun 
daşnaklarla mübarizə aparamaqda xeyli təcrübsəi var idi. Ona 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
243
görə  də XI qızıl ordunun 28-ci diviziyasının Aslan bəylə 
birləşməsi  zamanın tələbi idi.  
Çox mürəkkəb bir tarixi şəraitdə, mərkəz seçim qarşısında 
qalanda, qəhrmən sərkərdə axtarışında olanda Aslan bəyə üz 
tutur, onun fitri hərbi istedadından istifadə edərək son dərəcə 
ağır bir müharibəni udur. Onun bu qəhrəmanlığı qızıl medalla 
qiymətləndirilir. Onun daşnak hökumətinə qarşı qurduğu hər- 
bi plan qələbə çaldığına görə bütün Qarabağın və Zəngəzurun 
fövqəladə komissarı təyin edilir. Nəticədə şərəfli missiyasını 
aparan qəhrəmanlara qarşı yerli şərəfsizlər tərəfindən gizli 
olraq qarayaxma, böhtançılıq kompaniyası başlanılır. Milləti- 
nin yolunda canını belə  əsirgəməyən, xalqının düşmənlə- 
rindən layiqli qisasını alan oğullarımız içimizdən olan xainlər 
tətəfindən güdaza verilir. Buradan belə  nəticə çıxarmaq olar 
ki, Azərbaycan sovetlər qurultayına Çingiz İldırım və qeyri- 
lərilə birlikdə üzv seçilməyindən qürur hissi keçirən Nəzər 
Heydərov artıq etdiyi xəyanətin ilk mükafatının bəhrəsini 
görürdü.  Əfsuslar olsun ki, Çingiz İldırım kimi, onun əlal- 
tıları  Nəzər Heydərov, Savalan Şirinov və qeyrilərini bu 
dünyada ancaq bir şey maraqlandırırdı. Nəyin bahasına olursa 
olsun karyerasını qurmaq, hətta Zəngəzur kimi strateji əhə- 
miyyətli(onun verilməsi bütün türk dünyasını coğarafi 
cəhətdən ayrı salmaq məqsədi daşıyırdı) bir ərazini düşmənə 
vermək kimi bir xəyantə imza atmaq və onalrın etdikləri bu 
xəyanətə qarşı  çıxan qəhrəmanlara -Aslan bəy, Lətif, Kərim 
və digər qəhrəmanlara şər və böhtan atmaq niyyətində olmuş- 
lar. Özlərinin rahat həyatlarını qurmaq üçün kitabında səhifə 
126-da qeyd etdiyi kimi heyvanlarla bir yerdə yataraq səhərə 
qədər yaş peyin iyləməkdən canını qurtarmaq üçün bu yolu 
seçmişdir. Ancaq bu imansızlar bir həqiqəti anlamırdılar ki, 
ataların da dediyi kimi, hiylə və kələk ağacının barı acı fəla- 
kətdir və zülm ilə abad olanın axırı  bərbad olar. “Qurani-

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
244
Kərimi”in məntiqi ilə desək axirətə inanmayan bu kafirlər 
şeytana xidmət edərək dərk edə bilməmişlər ki, insan bu 
dünyadakı    əməlləri ilə  cənnəti və  cəhənnəmi qazanır. 
Vicdanına, millətinə  hər-hansısa səbəbdən xəyanət edənlər 
haqq dünyasında  ən ağır cəzaya məhkum olacaqlar, onların 
məkanı  cəhənnəm olacaqdır.  Əksinə,  ən çətin anlarda öz 
vicdanına xəyanət etməyən, xalqının yolunda canını belə 
əsirgəməyən, millətinin düşmənlərinə qarşı vuruşan  şərəfli 
insanların mükfatı böyük və qadir olan Allah tərəfindən haqq 
dünyasında cənnət olacaqdır. Bu fikirləri “Qurani-Kərim”in 
məntiqi diqtə edir. 
Çingiz  İldırım, Nəzər Heydərov, Savalan Şirinov və 
qeyriləri etdikləri xəyanətə görə başda oturanlardan yüksək 
vəzifələr aldılar. Hətta ermənilər Savalan Şirinovu Amasiya 
rayonunun birinci katibi vəzifəsinə təyin etmişdilər. Bir müd- 
dət bu vəzifələrin ləzzətini duydular, ancaq sonra nə oldu? 
Sovet imperiyası dağıldı, arxivlər açıldı, kimin kim olduğu 
üzə çıxdı. Hadisələrə bu günün prizmasından baxdıqda isə bir 
təkzibolunmaz faktla razılaşmaq məcburiyyətində qalırsan. 
Gec də olsa haqq-ədalət üzə  çıxır, necə deyərlər düz əyrini 
kəsir.  Şaumyanların, Nərimanların və qeyrilərinin deyil, za- 
manın ən böyük hakim olduğunu anlamayan, gözləri, qəlbləri 
şeytan tərəfindən möhürlənmiş bu qara elementlər yəqin ki, 
son anda ölüm xofu ilə üzləşəndə    nələrini nələrinə qurban 
verdiklərinin fərqində olublar. Ancaq atalar demişkən təəsüf 
ki, sonrakı peşimançılıq fayda verməz. Xalqına, vicdanına 
xəyanət edənlər mənəviyyatlarını kariyeralarına qurban 
verənlər bir həqiqəti anlamalıdırlar ki, bu dünyada cəzadan 
qaça bilsələr də haqq dünyasında cəzadan qurtula bilməyə- 
cəklər.  
 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
245
səh 125 
Nəzər Heydərov kitabın  125-ci  səhifəsində bizə arxiv 
sənədlərindən daha dəqiq məlum olan bəzi hadisələr barədə 
aşağıdakıları yazır: 
“1921-ci ilin may ayının əvvəlləri idi. Kəndimizə (Gürcülü 
kəndinə) bir dəstə erməni kommunisti gəlmişdi.  Əliquluuşa-
ğından xəbər verdilər ki, daşnaklar bunu bilib kəndə siahlı 
dəstə göndəriblər. Başda Arşak Balayan olmaqla kommunist-
lər daşnakları qarşılamaq üçün Laləzar körpüsünə  tərəf yola 
düşdülər. Bizim kəndin kommunistləri və silahlı bitərəflər də 
onlarla getdi. Bir az keçdikdən sonra atışma səsi gəldi. 
Atışma kəsildikdə kimsə  şaiyə  yaydı ki, daşnaklar bütün 
kommunistləri körpüdə  qırıb, bizim  kəndi də dağıtmağa, 
talamağa gəlirlər. Yeqo Qazaryan bizim evdə  xəstə yatırdı. 
Yerindən tərpənə bilmirdi. Birinci növbədə onu xilas etmək 
lazım idi. Qadınlar ona arvad paltarı geyindirib, qoca qarıla- 
rın arasında gizlətdilər. Ancaq bütün təşviş  əbəs imiş. 
Daşnaklar Ağyazı tərəfdə Gürcülülərin və Əliquluuğağılıarın  
atəşi altına düşüb  vahimə içərisində Aynaxlı dərəsinə çəkil- 
mişdilər”. 
Kitabdakı bu hissəni sizin diqqətinizə çatdırmaqda məqsə- 
dimiz iki əqidə qardaşı olan Nəzər Heydərovla Savalan 
Şirinovun müxtəlif illərdə  və müxtəlif yerlərdə dedikləri və 
yazdıqları parodaksal fikirlərə toxunmaq istəyirik. Nəzər 
Heydərovun yuxarıdakı hadisəni necə qələmə verdiyi ilə artıq 
tanış oldunuz. Bəs görək Savalan Şirinov həmin hadisələri 
necə  qələmə vermişdir. Bu barədə sizə daha əvvəl də  məlu- 
mat verməyimizə baxmayaraq, həmin məqama bir daha qa- 
yıtmaq istəyirik: 
“1921-ci ildə Daşnak generalı Nijde başının dəstəsi ilə 
Qubadlı rayonunu Gorusla birləşdirmək fikrinə düşür və bu 
məqsədlə Eyvazlı kəndində konfrans təşkil edir. May ayında 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
246
isə quldurlar bizim dəstəyə qarşı 200 nəfərlik silahlı qüvvə 
göndərirlər.  Rayon milis idarəsini rəisi Aslan Sultanov bizim 
köməyimizə gəldi. Quldurlar məhv edildilər. 
Daha əvvəlki abzasda isə yazır ki, 1920-ci ildə müsavatın 
rəhbərləri  əyinlərinə arvad paltarı geyinib  qadınların arasın-
da gizlənmişdilər və s. və ilx.” 
Maraq doğuran odur ki, iki əqidə qardaşı eyni hadisələri 
başqa-başqa yozumda çatdırmağa və qələmə verməyə çalışır-
lar. Nəzər Heydərov hadisələrdən söz açaraq daşnakların güc- 
lü müqaviməti ilə qarşılaşdığını yazsa da, o müqaviməti 
kimin qırdığını, kimin daşnakları zərərsizləşdirib məhv etdi- 
yini yazmır.  
Savalan Şirinov isə Nəzər Heydərovun yazdığı kimi ermə- 
ni Yeqo Qazaryana arvad paltarı geyindirib qoca qarıların 
arasında gizlənməyinə 1982-ci ildəki söhbətində başqa cür 
don geyindirərək  guya nə vaxtsa (1920-ci ildə) müsavatçı- 
ların qadın paltarı geyinərək qadınların arasında gizlənməyi 
ilə  səhv salır. Bu insanların tarixi hadisələri nədən bu qədər 
təhrif etməkləri təəccüb doğurur. S.Şirinov bu yerdə bir vaxt- 
lar özlərinin istifadə etdikləri metodu səhv salaraq onu 
müsavatçıların ayağına yazmağa çalışır ki, guya müsavatçılar 
arvad paltarı geyinərək qadınların arasında gizlənirmişlər. 
Amma Nəzər Heydərov yazır ki, onun evində olan Yeqo 
Qazaryana arvad paltarı geyindirib qoca qarıların arasında 
gizlədiblər. Yəni be metod onlara xas olan bir üslub imiş... 
Kitab boyu özünün “qəhrəmanlığından,  şücaətindən, 
erməni qardaşlarla yaxın münasibətlərindən” ürək dolusu ya- 
zan  Nəzər Heydərov kitabında yazır ki, “Calal bəy (Çingiz 
İldırımın  əmisi oğlu) bacıma (Molla Abbasın həyat yoldaşı) 
şillə vuranda mən  əmim oğlu ilə birlikdə kolların arxasına 
girib gizlənmişdik.” O hansı  qəhrəmandır ki, bacısı  təhqir 
olunduğu,  şillələndiyi bir vaxtda kol dibində gizlənib 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
247
hadisələri seyr edirmiş? Biz tarixdə belə bir qəhrəman tanı- 
mırıq. Qəhrəmanlar anadan qəhrəman doğulur... Bir də bu 
sual doğurur ki, bacısı  şillələnəndə qaçıb kol dibində gizlə- 
nərək hadisəni kol dibindən seyr edən bir adam daşnak gene- 
ralı Nijdenin qarşısına necə çıxa bilər?  Bu yerdə deyirlər ki, 
“gop da olsa çox maraqlıdır”. Amma gopun da, marağın da 
bir limiti olur. Arxivlər maraq sindiromunu, gop sindromunu 
alt-üst etdi. 
Savalan Şirinovu ahıl yaşlarında müəyyən etiraflar etməyə 
nə vadar etmişdi? Yəqin ki, tarix və  həyat, ölümlə axirət 
yolunun yolçusu olan hər kəs ömrünün müəyyən vaxtında 
azacıq da olsa vicdanı varsa keçdiyi həyat yoluna bir nəzər 
salır, etdiyi səhvləri, gördüyü günahları götür-qoy edir. Yəqin 
ki, Savalan Şirinov da əbədi yolçuluq öncəsi vicdanının 
narahat səsini dinləmək zorunda qalıb. Yoxsa o həmin etiraf-
ları edə bilməzdi.  
Nəzər Heydərovdan fərqli olaraq Savalan Şirinov bu hadi-
sələrdə yerli kommunistlərin Nijde qoşunun önündə aciz 
qaldığını və bu zaman qəza milis idarəsinin rəisi Aslan bəyin 
və onun dəstəsinin  köməyə gələrək daşnakalrı məhv etməsini 
yazır.  
səh 56 
“Aslan bəy bir qədər söhbət edikdən sonra adamlarına: 
– Atlanın ,- əmri verdi və geri qayıtdılar.  
Beləliklə də hökumət yüzbaşısı, inqilabçı kənddən açıqca 
qovuldu”. 
Bu məqamda bir şey ikrah hissi doğurmaya bilmir ki, 
bütün kitab boyu Aslan bəyi əksinqilabçı, sovetlərin düşməni 
kimi qələmə verməsinə baxmayaraq bu yerdə özünə nəzarəti 
itirib Aslan bəyi inqilabçı adlandırır. Oxucular bunun hansına 
inansınlar. 
 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
248
səh 57 
“Bu Aslan bəyin yazılı  məlumatından sonra qəza 
hökumətini  xəyanətə və hiyləyə əl atmağa məcbur etdi. 
Pristav Sultanova (yəni Aslan bəyə)  tapşırılır ki, Əmrah 
Məmişoğluna və  mənə  məktub yazıb, hökumət yüzbaşısının 
ləğv olunduğunu bildirsin və  gələcəkdə icmanı necə idarə 
etmək barədə danışmaq üçün bizi öz yanına dəvət etsin. Biz 
Dəmirçilər kəndinə  gəldik, pristavın idarəsi burada idi. 
Kabinetə girdik, söhbət başlandı. Sonra bizi tutub qəzəmətə 
saldılar”. 
Нязяр  Щейдяров    китабынын 7-жи  сящифясиндя  эюстярир  ки, 
бизим  Эцржцлц
1
 кяндиндя 1,5 км  аралыда  бир  пир  вар  иди. 
Буну  биз  она  эюря  гейд  едирик  ки,  йяни  Нязяр  Щейдяров 
Эцржцлц  кяндинин  онларын  доьма  кянди  олдуьуну  тясдиг 
едир.  Сонра 40-жы  сящифядя  буну  тясдиг  едяряк  эюстярир  ки, 
бяй кянди олараг галмыш бизим Эцржцлц кяндиндя  баш вер- 
миш  ашаьыдакы  тясвир  етдийим  ящвалат  кечмиш  Зянэязурун 
Азярбайжан  щиссясинин  о  заманкы  бцтцн  мцлкядар  кянд- 
ляри цчцн сяжиййявидир. 
Китабын 20-жи сящифясиндя ися цряк йаньысы иля билдирир ки, 
Султановларын  улу  бабасы  (йяни  Аслан  бяй  Султановун, 
Чинэиз Илдырым Султановун, Аббас Султановун, Худабахыш 
бяй Султановун, Бещбуд бяй Султановун) Няжяф бяй щяля 
лап  фарсларын  щакимиййяти  дюврцндя  Бяхтийарлы  кяндиндя 
йашайырды. О, Нясир Султанын няслиндян иди. Няжяф бяй Эцр- 
жцлц  кяндинин  илк  феодал  аьасы  олуб.  Аз  юнжя  йухарыда 
гейд  етдик  ки,  Нязяр  Щейдяров  китабын  мцхтялиф  сящифяля- 
индя  Эцржцлц  кяндинин  онун  доьма  кянди  олдуьуну 
эюстярир. Бурадан  беля бир мянтиг  йараныр  ки,  Нязяр Щей- 
дяровун тябири иля десяк, Аслан бяйин улу бабасы Няжяф бяй 
                                                            
1
 Эцржцлц кяндинин ады эцржц сюзцндяндир. 

 ___________________Зянэязур асланы–Аслан бяй Султанов
 
 
249
Эцржцлц  кяндинин  илк  феодал  аьасы  идися  демяли,  Нязяр 
Щейдяровун бабалары вя улу бабалары да онларын нюкярляри 
олмушдур. Сонра гейд едир ки, кянддя олан щяр шей  Няжяф 
бяй Султановун ихтийарында иди. Няжяф бяйин 4 оьлу вар иди: 
Ясэяр бяй, Нифталы бяй, Гасым бяй вя Абдулла бяй.  
Йери эялмишкян сонралар Аслан бяйин юлцмцндян сонра 
Миржяфяр Баьыровун тювсиййяси иля  Султановлар фамилийасы- 
ын  Абдуллайев олмасы щямин бу Абдулла бяйин ады иля баь- 
ыдыр.  Архасынжа  билдирир  ки,  Эцржцлц  кяндинин  жамааты  да 
мал-гара кими бу дюрд бяйин арасында бюлцнмцшдц. 21-жи 
сящифянин  сонунда  йазыр  ки,  Бярэцшад  чайынын  цстцндя 
Эцржцлц  кяндиндя  (Нязяр  Щейдяровун  кянди)  Абдулла 
бяйин эюзял баьы вар иди.  Сонра бу баь онун оьланлары Ши- 
ряли бяйя вя Мяшяди Щямид бяйя галмышдыр. Бийардан ялавя 
кяндин  жамааты  щяр  ил  бу  баьы  сувармаг  цчцн  су  анбары 
тикяр, арх чякяр, аьажларын дибини йумушалдар, гуру будаг- 
лары  кясяр,  мейвяни  йыьыб  атлара  йцкляйяряк  Данзавер 
(Армудлуг  кянди,  Аслан  бяйин  ямиляринин  кянди)  кяндиня 
эюндярярдиляр. 
Китабын  39-жу  сящифясиндя  ися  эюстярилир  ки,  В.И.  Ленинин 
эюстяришини  йериня  йетиряряк  Бакы  болшевикляри  башда  С.Ша- 
умйан,  М.Язизбяйов,  Няриман  Няриманов,  П.Чапа-
ридзе,  И.Фиалетов  вя  диэярляри  олмагла  халг  кцтляляринин 
Советляр  уьрунда  мцбаризясинə  рящбярлик  едирдиляр.  Бакы 
Совети 1917-жи  ил  нойабрын 2-дя  С.Шаумйанын  мярузяси 
ясасында  щакимиййятин Советляря верилмясиня даир ямяли иш 
програмы гябул етди. Бакы Совети Бакыда Совет щакимиййя-
тинин  мющкямляндирилмяси  вя  бцтцн  Гафгазда  гялябя 
чалмасы уьрунда гяти мцбаризяйя эиришди.  
Эюрцндцйц кими, Шаумйанын дястясинин цзвц олан Ня- 
риман  Няриманов «уф» демядян Зянэязурун вя Гараба- 
ьын    эетмясиня  бирбаша  имза  атмыш  вя  бунунла  да    юз 
аьаларынын  ряьбятини газанмаьа чалышмышдыр. 

Фаиг Абдуллайев____________________________________  
 
250
Сящифянин ахырында эюстярир ки, мцсаватчылар вя дашнак- 
лар  Советляр  ялейщиня  мцбаризя  апармаг  цчцн  харижи  мц- 
дахилячиляри кюмяйя чаьырдылар: яввял тцркляр, сонра инэилис- 
ляр эялди. Тцрк вя инэилис мцдахилячиляринин, еляжя дя дахили 
яксингилаби гцввялярин тязйиги нятижясиндя 1918-жи ил ийулун 
31-дя  Бакыда  Совет  щюкумяти  мцвяггяти  йыхылды.  Тцркийя 
ишьалчылары  Бакыда  мцстямлякячи-полис  реъими  йаратдылар, 
ганлы  суи-гясдя  башладылар,  щярби  сящра  мящкямяляри  гур- 
дулар,  адамлары  асмаьа,  дюймяйя  эиришдиляр.  Бу  инсан 
эюрцн  вижданына  ня  гядяр  хяйанят  едир.  Тарихимизин  ян 
чятин анларында бизя гардашлыг кюмяйини эюстярмиш тцркляри 
ишьалчы адландырыр вя инди фяхр етдийимиз мцстягил дювлятин, 
щансыкы  бу  эцн  дя  биз  бюйцк  фяхрля 18-20-жи  иллярдя 
гурулмуш  мцстягил  демократик  дювлятин  вариси  олмагдан 
гцрур  щисси  кечиририк.  Нязяр  Щейдяров  ися  щямин  демок- 
ратик дювляти утанмадан мцстямлякячи-полис реъими адлан- 
дырыр. 
Yüklə 6,46 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin