FİKRƏt cahangirov



Yüklə 2.8 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/16
tarix06.12.2016
ölçüsü2.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

FİKRƏT CAHANGİROV  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ 
MODALLIĞIN STRUKTUR-SEMANTİK TƏDQİQİ 
(Müqayisəli tipoloji tədqiqat)  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI – 2005  

 
2
 
Elmi redaktor:  
AMEA-nın müxbir üzvü,  
filologiya elmləri doktoru,  
professor Axundov A.A.  
 
 
Rəyçilər:  
 
fil.e.d., professor Mahmudov M.  
 
   fil.e.d., 
professor 
Məmmədov M.  
 
fil.e.d.                  Məmmədov A.  
 
fil.e.n.  
 
     Tahirov İ.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
M Ü N D Ə R İ C A T  
 
GİRİŞ………………………………………………….. 3 
FƏSİL 1. GERMANŞÜNASLIQDA VƏ TÜRKO-
LOCİ ƏDƏBİYYATDA MODALLIĞIN TƏDQİQİNƏ 
DAİR…………………………………………… 
 
 

1.1. Modallıq haqqında ümumi 
qeydlər……………….. 

1.2. Germanşünaslıqda modallıq 
kateqoriyasının 
tədqiqi………………………………………………….
.. 
 
38 
1.3. Türkoloci ədəbiyyatda modallıq 
kateqoriyasının 
tədqiqi………………………………………………….
.. 
 
55 
1.4. Azərbaycan dilçiliyində modallıq 
 

 
3
kateqoriyasının 
tədqiqi………………………………………………….

59 
1.5. 
Nəticələr…………………………………………… 
 
75 
FƏSİL 2. İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏ-
RİNDƏ MODALLIĞIN STRUKTUR TƏHLİLİ…. 
 
78 
2.1.  İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın 
fonetik (prosodik) ifadə 
vasitələri…………………………. 
 
78 
2.1.1. Ümumi 
qeydlər………………………………….. 
78 
2.1.2. Modallıq linqvistik kateqoriya 
kimi……………. 
79 
2.1.3. Modallığın formalaşmasında intonasiya və 
digər prosodik vasitələrin 
rolu……………………………….. 
 
81 
2.1.4.  İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın 
prosodik ifadə vasitələrinin tipoloci 
səciyyəsi…………. 
 
83 
2.1.5.  İngilis və Azərbaycan dillərində  tərkibində 
modal sözlər və birləşmələr olan frazaların 
prosodik 
səciyyəsi………………………………………………
… 
 
 
89 
2.1.6.  İngilis və Azərbaycan dillərində  tərkibində 
əminlik / şübhə fel semantik cərgəsi və modal 
hərəkət felləri olan frazaların prosodik 
quruluşu…………… 
 
 
91 
2.1.7.  İngilis və Azərbaycan dillərində  tərkibində 
ara söz və söz birləşmələri olan frazaların prosodik 
quruluşu………………………………………………
… 
 
 
94 
2.1.8.  İngilis və Azərbaycan dillərində  tərkibində 
modal fellər olan frazaların prosodik 
quruluşu…………... 
 
96 
2.1.9. 
Nəticələr………………………………………….  
97 
2.2.  İngilis  və Azərbaycan dillərində modallığın 
 

 
4
leksik ifadə vasi-
tələri………………………………………….. 
100 
2.2.1. 
Nəticələr…………………………………………. 
133 
2.3.  İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın 
morfoloci ifadə 
vasitələri……………………………………… 
 
135 
2.3.1. 
İndikativ 
modallıq………………………………. 
135 
2.3.2. 
İmperativ 
modallıq……………………………… 
156 
2.3.3. Modal 
məsdər…………………………………… 
162 
2.3.4.  İngilis dilində modal fellər və Azərbaycan 
dilində felin modallıq bildirən 
şəkilləri…………………….. 
 
167 
2.4.  İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın 
sintaktik ifadə 
vasitələri……………………………………… 
 
193 
2.4.1. Azərbaycan dilində modallığın sintaktik ifadə 
vasitələri………………………………………………..

 
193 
2.4.2.  İngilis dilində modallığın sintaktik ifadə 
vasitələri………………………………………………..

 
229 
2.5. Modallığın struktur 
modelləri……………………. 
235 
FƏSİL 3. İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏ-
RİNDƏ MODALLIĞIN SEMANTİK TƏHLİLİ….. 
 
238 
3.1. Təsdiq 
modallığı…………………………………... 
242 
3.1.1. Feli xəbərlə ifadə olunan təsdiq 
modallığı……… 
242 
3.1.2. Predikativ adlarla ifadə edilən təsdiq 
modallığı.. 
245 
3.2. 
İnkar 
modallığı……………………………………. 
249 
3.2.1. Nəqli cümlələrdə inkar 
modallığı………………. 
249 

 
5
3.2.2. Təsdiq və inkar modallıqlarının paralel olaraq 
işlənməsi………………………………………………..
 
252 
3.2.3. Əmr cümlələrində inkar modallığı…………… 
 
253 
3.2.4. 
Şərt bildirən cümlələrdə inkar 
modallığı……….. 
253 
3.2.5. 
İnkar modallığının fellərlə 
ifadəsi………………. 
253 
3.3. Sual 
modallığı……………………………………... 
254 
3.3.1. Təsdiq və inkar bildirən sual 
cümlələri…………. 
257 
3.3.2. Sualların formal tipləri…………………………. 258 
3.3.3. Sual mənasının başqa modal mənalarda 
birgə 
işlənməsi………………………………………………..

 
260 
3.4. 
Əmr (təhriketmə) 
modallığı……………………… 
260 
3.5. 
Şərt 
modallığı……………………………………… 
265 
3.6. “Gələcək zaman” 
modallığı………………………. 
267 
3.7. Dialoci nitqdə 
modallıq……………………………. 
269 
NƏTİCƏ………………………………………………. 276 
İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT……………….. 281 

 
6
G İ R İ Ş  
 
Mövzunun aktuallığı.  İngilis və Azərbaycan dillərində 
modallıq kateqoriyasının müqayisəli tədqiqi bir çox cəhətdən 
aktualdır. Bunlardan birincisi ingilis dilinin tətbiqi sahələrinin 
Azərbaycanda yayılmasının genişlənməsi amilidir. İngilis dili 
özünün çoxmillətli auditoriyası ilə Azərbaycan gerçəkliyi ilə 
üzbəüz dayanmış  və qarşılıqlı anlaşma situasiyası 
yaratmışdır.  İkinci mühüm amil Azərbaycan xalqının və 
dövlətinin dünya iqtisadi, siyasi və  mədəni sisteminə 
getdikcə daha artıq inteqrasiya olunması ilə  əlaqədardır. 
Sovetlər İttifaqı dağıldıqdan sonra müstəqillik əldə etmiş bir 
çox ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanın da bu sahədəki 
axtarışları bir neçə istiqamətdə gedir. Bu prosesin uğurlu 
alınması Azərbaycan ilə xarici dünyanın qarşılıqlı 
anlaşılmasının, qavranılmasının ilkin şərtlərini tələb edir. 
Qarşılıqlı anlaşma isə müəyyən dərəcədə müvafiq dil 
şüurları arasında təmas nöqtələrinin, təmas sahələrinin 
olması ilə bağlıdır. Belə  təmas nöqtələri  əhəmiyyətli 
dərəcədə modallıq kateqoriyasının dərindən tədqiqi, hər iki 
dildə modal mənaların və onların təzahür formalarının aşkar 
olunmasını vacib edir. Məsələ burasındadır ki, modallıq 
kateqoriyası müxtəlifsistemli dillərdə ünsiyyəti təmin edən 
ən mühüm dil hadisələrindəndir. Bu kateqoriya dilin ifadə 
planından tutmuş onun məzmun planınadək, dilin 
adlandırma (işaretmə) funksiyasından tutmuş onun 
ifadəetmə (kommunikativ) funksiyasına qədər bir çox 
məsələləri əhatə edir.  
Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilində modallıq 
kateqoriyası elmi-nəzəri cəhətdən kifayət qədər 
öyrənilmişdir. Bu mövzuda həm fəlsəfi-məntiqi, həm də 
linqvistik mövqedən yazılmış  əsərlər xeyli çoxdur. Belə bir 
vəziyyət ingilis dilinin beynəlxalq ünsiyyət rolu ilə bilavasitə 
bağlıdır.  
Təəssüflə demək lazımdır ki, Azərbaycan dili bu barədə 
diqqət mərkəzində olmamışdır. Cümlənin məqsəd və 
intonasiyaya görə növləri məsələsi istisna olmaq şərtilə, sırf 
Azərbaycan dili materialları  əsasında yazılmış  tədqiqat 
işlərində modallıq məsələsinə sadəcə olaraq rast gəlmirik. 

 
7
İngilis və Azərbaycan dillərinin müvafiq ikidilli 
auditoriyalarda tədris edilməsi, gündəlik ünsiyyət isə bu 
kateqoriyanın qarşılıqlı-müqayisəli  şəkildə öyrənilmədən 
qənaətbəxş hesab edilə bilməz. Bu baxımdan yanaşdıqda 
Azərbaycan dilində modallığın öyrənilməsi xüsusi aktuallıq 
kəsb edir. Bu sahədə  tədqiqat aparmaq üçün ingilis dilində 
modal mənaların ifadə üsulları bir növ çıxış nöqtəsi rolunu 
oynayır. Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis və Azərbaycan 
dillərinin müxtəlifsistemli dillər olmalarına baxmayaraq bu 
dillər arasında modal mənalar sahəsində ümumiliklər 
müşahidə olunur. 
Tədqiqatın məqsəd və  vəzifələri.  Tədqiqatın  əsas 
məqsədi modallıq kateqoriyasının strateci və  məhəlli ifadə 
üsullarını ayırd etmək, bu sahədə Azərbaycan və ingilis 
dillərinin müasir səviyyələrinə  məxsus olan materiallardan 
çıxış etməklə  həmin dillərin malik olduğu prosodik, leksik, 
morfoloci və sintaktik üsulları müəyyənləşdirmək və onları 
qarşılıqlı-müqayisəli surətdə öyrənməkdir. Bu məqsədə 
çatmaq üçün tədqiqatda aşağıdakı  məsələlərin həllinə 
diqqət yetirilmişdir: 
- germanşünaslıqda, Azərbaycan dilçiliyində 
və 
ümumtürkoloci dilçilikdə modallıq kateqoriyasının tədqiq 
edilməsi vəziyyətini və səviyyəsini müəyyənləşdirmək; 
- modallıq kateqoriyasının fəlsəfi-məntiqi və linqvistik-
qrammatik mahiyyəti ilə bağlı elmi nəzəri mənbələri 
nəzərdən keçirməklə ümumiləşdirmələr aparmaq; 
- fəlsəfi və linqvistik modallıq bölgüsündən çıxış edərək 
obyektiv reallıq, təfəkkür və dilin qarşılıqlı  əlaqələri 
baxımından ingilis, Azərbaycan, türkoloci və ümumi 
dilçilikdə irəli sürülən elmi-nəzəri müddəaları 
ümumiləşdirmək; 
- müxtəlifsistemli german və türk dillərində modallıq 
kateqoriyasının tədqiq edilmə metodikasındakı istiqamətləri 
üzə çıxarmaq; 
- müxtəlifsistemli ingilis və Azərbaycan dillərinin 
materialları 
əsasında modallığı funksional-semantik 
kateqoriya kimi tədqiqata cəlb etmək;  
- modallıq kateqoriyasının fəlsəfi-məntiqi, linqvistik 
cəhətdən kifayət qədər öyrənildiyi german dilləri üçün əldə 

 
8
olunmuş elmi-nəzəri müddəalara isnad etməklə 
Azərbaycan dilində modallığı tədqiq etmək; 
- Azərbaycan dilində modallıq kateqoriyasını məzmun və 
ifadə vasitələri baxımından öyrənmək; 
- ingilis və Azərbaycan dillərinin müasir səviyyələrinə 
məxsus olan materiallardan çıxış etməklə  həmin dillərdə 
modallıq kateqoriyasının ifadəsində prosodik, leksik, 
morfoloci və sintaktik üsulları müəyyənləşdirmək; 
- ingilis və Azərbaycan dillərində modallıq kateqoriyasının 
prosodik, leksik, morfoloci və sintaktik ifadə üsullarını 
qarşılıqlı-müqayisəli surətdə öyrənmək, həmin dillərdə 
modallığın ifadəsində fərqli və oxşar cəhətləri üzə çıxarmaq; 
- ingilis və Azərbaycan dillərində modallıq kateqoriyasının 
struktur modellərini üzə çıxarmaq; 
- ingilis və Azərbaycan dillərində modallıq kateqoriyasının 
semantik təhlilini vermək. 
Tədqiqatın elmi yeniliyi. Azərbaycan dilçiliyində ilk dəfə 
olaraq flektiv analitik və aqqlütinativ quruluşlu ingilis və 
Azərbaycan dillərində modallıq kateqoriyasının təzahür 
formaları sistemli şəkildə  nəzərdən keçirilmişdir. Bundan 
əlavə ilk dəfə olaraq Azərbaycan dilində modallıq 
kateqoriyası  həm məzmun, həm də ifadə vasitələri 
baxımından öyrənilmişdir. Bütün bunlar tədqiqatın elmi 
yeniliyini təşkil edir. 
Tədqiqatın metod və 
mənbələri. Modalıq 
kateqoriyasına struktur-semantik və sistemli yanaşma işi 
çoxşaxəli olduğundan tədqiqat prosesində istifadə edilən 
metod və üsullar da müxtəlifdir. Tədqiqat prosesində əsasən 
təsviri və qarşılaşdırma-müqayisə metodlarından, modallığın 
təhlilində sistem-struktur yanaşma və struktur-semantik 
təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. Tədqiqat sinxron 
planda aparılmışdır. Əsərdə faktik dil materialı olaraq müasir 
ingilis, Amerika və Azərbaycan yazıçılarının  əsərlərindən 
seçilmiş  və canlı danışıq nitqi nümunələrindən istifadə 
edilmişdir.  
Tədqiqatın nəzəri və praktik əhəmiyyəti.  Tədqiqatın 
nəzəri əhəmiyyəti ondadır ki, burada iki müxtəlifsistemli dilin 
materialları  əsasında modallıq kateqoiyası ümumlinqvistik 
baxımdan nəzərdən keçirilir. Modallıq kateqoriyası dilin iki 

 
9
mühüm cəhəti ilə – işarəvilik (adlandırma) və 
kommunikativlik (ünsiyyət) funksiyaları ilə  sıx bağlıdır. 
Modallıq eləcə də dilin nisbətən yaxın vaxtlardan bəri tədqiq 
edilən praqmatik xüsusiyyətinə  ən çox yaxın olan 
kateqoriyalardan biridir. Modallıq kateqoriyası son vaxtlar 
vüsət almış  mətn dilçiliyi ilə bilavasitə olaraq təmasdadır. 
Aparılan tədqiqatlar sayəsində məlum olur ki, dilə praqmatik 
aspektdən yanaşma bu kateqoriyanın təzahür formalarının 
asanlıqla aşkar olunmasını təmin edir.  
Tədqiqatın nəticələri ingilis və Azərbaycan dillərinin 
müqayisəli öyrənilməsi, tədrisi, bir dildən başqa dilə tərcümə 
və bir sıra ümumdilçilik məsələlərinin dəqiqləşdirilməsinə 
kömək edə bilər. Tədqiqatın bir məziyyəti də ondadır ki, 
burada monoloci və dialoci nitq materialları da bərabər 
hüquqda tədqiqata cəlb edilmişdir. Müvafiq materialların 
qarşılaşdırılması göstərir ki, nitq aktının bu iki səviyyəsində 
ümumi cəhətlərlə yanaşı, bir çox özünəməxsus
təkrarolunmaz xüsusiyyətlər də vardır. 
Tədqiqatın aprobasiyası. Dissertasiya işi Azərbaycan 
MEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Nəzəri və  tətbiqi 
dilçilik  şöbəsində yerinə yetirilmişdir. Tədqiqatın  əsas 
müddəa və  nəticələri müəllifin _____ monoqrafiyasında öz 
əksini tapmışdır. Mövzu ilə bağlı dilçiliyin aktual 
problemlərinə  həsr olunmuş elmi konfranslarda məruzələr 
edilmiş  və müxtəlif məcmuələrdə  məqalə  və tezislər dərc 
edilmişdir.Bu əsərlər dissertasiyanın məzmununu tam əhatə 
edir. 
Tədqiqatın strukturu. Dissertasiya “İşin ümumi 
səciyyəsi” adlı hissədən, giriş, üç fəsil, nəticə  və istifadə 
olunmuş ədəbiyyat siyahısından ibarətdir. 
 
 

 
10
FƏSİL 1.  
 
GERMANŞÜNASLIQDA VƏ TÜRKOLOCİ ƏDƏBİY-
YATDA MODALLIĞIN TƏDQİQİNƏ DAİR  
 
1.1. Modallıq haqqında ümumi qeydlər. 
Modallıq danışanın ifadə olunan fikrə münasibətini, ifadə 
olunan fikrin obyektiv varlığa münasibətini  əks etdirən 
qrammatik-semantik kateqoriyadır.  “İzahlı dilçilik terminləri” 
sorğu lüğətində göstərildiyi kimi “ifadə olunan fikir 
məzmunca ya real, ya da qeyri-real şəkildə, ya mümkün, ya 
da qeyri-mümkün şəkildə, ya arzu olunan, ya da arzu 
olunmayan  şəkildə, ya zəruri, ya da ehtimali şəkildə  və s. 
anlaşıla, işlədilə bilər. Zaman və  şəxs mənaları ilə modal 
məna birləşib predikativlik kateqoriyası  əmələ  gətirir. 
Modallıq anlayışı qrammatik və leksik vasitələrin (fel 
formaları, modal sözlər, intonasiya, ədatlar) köməyi ilə ifadə 
olunur” [7, s.164]. 
Danışanın bütövlükdə ifadə olunan fikrə  və ya bu fikrin 
ayrı-ayrı hissələrinə münasibətini bildirən sözlər isə modal 
sözlər kimi səciyyələndirilir [7, s.164]. 
Prof. M.Hüseynzadə isə belə hesab edir ki, modal sözlər 
nə  əsas nitq hissəsinə, nə  də köməkçi nitq hissəsinə aid 
edilə bilməz. Müəllifə görə, onlar əsas nitq hissələrindən 
əmələ  gəlsələr də, artıq lüğəti mənaları olmur, bütün 
cümləyə, ya da cümlənin bir hissəsinə modallıq verən söz 
vəzifəsini daşıyırlar. Lakin, M.Hüseynzadə modallığı 
müəyyən bir iş, hadisə, əşya, əlamət və keyfiyyət haqqında 
verilən hökmün gerçəkliyini, həqiqiliyini ya təsdiq, ya da 
inkar edən bir məntiqi-qrammatik kateqoriya hesab edir [28, 
s.352]. 
Qrammatik kateqoriya kimi modallıq danışanın nitq 
prosesində ifadə olunmuş fikrə münasibətini bildirən nitq 
hissəsidir. Münasibət bütöv fikrin hamısına və ya onun ayrı-
ayrı hissələrinə aid ola bilər. Qrammmatik baxımdan bu fikir 
müxtəlif səciyyəli və istiqamətli ola bilər. Ayrı-ayrı dil 
ailələrinə aid materialların araşdırılması nəticəsində deyilən 
fikrə münasibəti aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 
- təsdiqedici və ya inkaredici modallıq; 

 
11
- obyektiv və ya subyektiv modallıq; 
- həqiqi və ya qeyri-həqiqi (yalan) modallıq; 
- real və ya qeyri-real modallıq; 
- arzuolunan və ya arzuolunmaz modallıq; 
- ehtimal olunan və ehtimal olunmaz modallıq; 
- zəruri və ya qeyri-zəruri modallıq; 
- vacib və ya qeyri-vacib modallıq; 
- zaman modallığı. 
Göstərilənlərdən  əlavə, subyektiv modallığın daha bir 
neçə məna qrupunu göstərmək olar: 
- əminlik və ya inamsızlıq bildirənlər; 
- müəyyənlik və ya qeyri-müəyyənlik bildirənlər; 
- ekspressivlik, gücləndirmə  və ya zəiflətmə  mənası 
bildirənlər. 
Subyektiv modallığın müxtəlifsistemli dillərdə ifadə 
vasitələri də  zəngindir. Belə ki, subyektiv modallıq 
intonasiya ilə, söz sırası ilə, sintaktik təkrarlarla, intensivlik 
və sürəklilik bildirən xüsusi konstruksiyalarla, ədat, modal 
sözlər, ara sözlər və ara cümlələrlə ifadə oluna bilər. Lakin, 
subyektiv modallıq münasibətlərini doğuran  əsas vasitə 
modal sözlər hesab olunur. 
Modal sözlər deyilən fikrə münasibət bildirən leksik 
qrammatik söz qruplarıdır. Onları konkret bir nitq hissəsinə 
aid etmək mümkün deyil. İsim, sifət, fel və başqa nitq 
hissələri ilə ifadə olunan nitq hissələri deyilən fikrə müxtəlif 
aspektlərdən münasibət bildirirlər. Araşdırmalar göstərir ki, 
əslində ifadə hansı nitq hissəsindən törəmişsə, onu ifadə 
edir. Deməli, modallaşma burada sonrakı prosesdir. 
Modallaşmış söz qrupları vaxtilə  mənsub olduqları nitq 
hissələri ilə bütün “qrammatik” münasibətlərini itirir, cümlədə 
başqa sintaktik ampulada çıxış edirlər. Modal sözlərdə 
vaxtilə  mənsub olduqları nitq hissələrinin qrammatik əla-
mətləri daşlaşmış şəkildə qalır. Nitq hissələrinin qrammatik-
valentlik xüsusiyyətləri də modallaşma prosesində itirilmiş 
olur. Dəyişməzlik, qrammatik əlaqə və münasibətlərin formal 
göstəricilərinə  “passiv” münasibət modal sözlərin aparıcı 
cəhəti hesab olunur. Bunun məntiqi davamı olaraq modal 
sözlər ayrılıqda cümlə üzvü olmur, bütövlükdə cümləyə  və 
ya onun bir üzvünə aid münasibət bildirir. 

 
12
Cümlədə modal sözlər daha çox intonasiya ilə  nəzərə 
çarpdırılır. Onlar ifadə olunarkən səsin yüksəkliyi, tembri, 
tonu, ritmi, fasilələrlə  dəyişir və bu yolla danışanın deyilən 
fikrə münasibəti öz əksini tapır. Modal sözlər cümlədə 
müxtəlif sintaktik funksiyalar yerinə yetirə bilir. 
- cümlədə ara söz funksiyasında çıxış edir; 
- söz-cümlə kimi dialoq nitqində işlənir; 
- mətndə sintaktik bütövlərin sərhədində müstəqil 
cümlələrin müəyyən tematik mövzu ilə bağlanmasına xidmət 
edir. Bağlayıcı funksiyasında çıxış edən bu sözlərdə nitqin 
subyektiv-modal istiqaməti dəyişmiş olur. 
Beləliklə, modal sözlərin leksik-qrammatik kateqoriya kimi 
əsas xüsusiyyətləri onların semantikası və subyektiv modal 
cəhətləri, morfoloci dəyişməzliyi və müəyyən sintaktik 
funksiyaları ilə müəyyənləşir. 
Modal sözlər üslubi baxımdan da zəngin xüsusiyyətlərə 
malikdir. Danışıq dilində, dialoqlarda, şifahi ünsiyyətin başqa 
növlərində modal sözlər bir çox üslubi funksiyaların yerinə 
yetirilməsinə xidmət göstərir. 
Nəzəri dilçilikdə ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən 
biri də modallığın dil səviyyələrində qatlararası  sərhədlərini 
müəyyənləşdirməkdir. Bu məsələyə münasibətdə dilçilər 
arasında mübahisə doğuran cəhətlər çoxdur. Bəzən 
modallıq çoxmənalılıqla eyniləşdirilir və ya onun bir növü 
kimi səciyyələndirilir, bəzən isə  məntiqi kateqoriyanın 
dilçiliyə süni surətdə köçürülməsi kimi başa düşülür. Məlum 
olduğu kimi məntiqdə modallığı  şərtləndirən  əsas  əlamətlər 
mühakimənin reallıqla nisbətdə  və müqayisədə  həqiqiliyi, 
zəruriliyi və mümkünlüyü kriteriyalarıdır. 
Lakin, bu sadalanan əlamətlər təbii dillərdə bu və ya digər 
fikrin təsdiqini sübut edən semantik çalarlar sahəsini tam 
əhatə etmir. Başqa sözlə sözlərin, hökm və mühakimələrin, 
cümlə konstruksiyalarının ifadəsi prosesində semantik 
diapazon daha əhatəli olur. 
Məntiqi modallıqla linqvistik modallıq arasında prinsipial 
fərqlər dəqiq müəyyənləşdirilmədiyi üçün çox vaxt bu 
məsələ  də mübahisə  və müzakirə mövzusu olur. Məntiq 
elminin özündə belə modallığın tam məntiqi səciyyəsi 
verilməmiş, necə deyərlər, məntiq elmi çərçivəsində statusu 

 
13
müəyyənləşdirilməmişdir. Fikrimizcə, modallığın formal-
linqvistik sərhədləri məsələsi sırf dilçilik elminin problemidir 
və dilçilik elmi çərçivəsində  təhlil olunmalıdır. Modallığın 
məntiqi nəzəriyyəsinin işlənib hazırlanması problemləri ilə 
əlaqədar yaranmış modal məntiq sahəsində də onun dilçilik 
aspektləri nəzərə alınmır. Müasir məntiq elmində modallıq 
nəzəriyyəsinin araşdırıcılarından biri Y.A.Slininin əsərlərində 
bu problemlərin tədqiqi ilə bağlı maraqlı fikirlərə rast gəlmək 
mümkündür [145, s.119-147]. 
Müşahidələr göstərir ki, mətndə birinci cümlə neytral 
mövqedə  və  məzmunda olur. Sonrakı  mərhələlərdə 
birdirilən fikrə obyektiv və subyektiv münasibət, fərdin 
(“Mən”-in) ziddiyyətli fikirləri  “qeyri-Mən”lə qarşılaşdırılır. 
Modallıq kateqoriyası ilkin olaraq ən ümumi şəkildə bu 
zəmində yaranır və formalaşır. Dərin strukturda təşəkkül 
tapan modallıqda milli və tipoloci xüsusiyyətlər əks olunmur, 
daha çox insan dilinin ümumbəşəri, bütün dillər üçün ümumi 
olan cəhətləri bu kateqoriyada cəmləşir. Sonrakı mərhələdə 
modallıq qrammatik norma və qanunauyğunluqlardan 
uzaqlaşır, subyektiv münasibət çalarlarını özündə ehtiva 
edən xüsusi sintaktik vasitəyə çevrilir. Modallığın 
formalaşmasında qiymətləndirmə kateqoriyasının da rolu 
böyükdür. Linqvistik modallıq nəzəriyyəsi üçün mühüm 
əhəmiyyət kəsb edən amillərdən biri qiymətləndirmə 
subyektidir. Qiymətləndirmə subyekti obyektin müxtəlif 
kombinasiyalarında öz nisbi sabitliyini saxlayır. Müxtəlif 
situasiyaları 
əks etdirən mətnlərdə qiymətləndirmə 
subyektinin, danışan  şəxsin sintaktik konstruksiyalar 
şəklində formalaşan subyektiv mülahizələri modallıq 
kateqoriyasının  əsasını  təşkil edir. Praktik müşahidələr 
göstərir ki, danışanın müəyyən obyektə və ya deyilmiş fikrə 
münasibəti dəyişməz deyildir. Tarixi inkişaf prosesində
cəmiyyətin, iqtisadi münasibətlərin strukturunda və 
məzmununda baş verən köklü dəyişikliklərlə  əlaqədar 
danışanın deyilən fikrə münasibəti dəyişə bilər. Yəni, 
subyektiv qiymətləndirmə  və münasibət donuq və  əbədi 
deyil, dialektik inkişafın təsiri ilə müəyyən dəyişikliklərə 
məruz qalan bir prosesdir. 

 
14
Beləliklə, dillə ifadə olunmuş  hər hansı bir fikrin 
həqiqətə müvafiqliyini təsdiqləyən modallığın məna spektri 
dəyişərək real situasiyasını düzgün əks etdirə bilir. Bu, hər 
şeydən əvvəl ondan irəli gəlir ki, hətta eyni hadisəyə də eyni 
subyektin münasibəti dəyişə bilər. Situasiyanı 
qiymətləndirən başqa vasitələrdən modallıq bu baxımdan 
heç nə ilə fərqlənmir. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar 
ki, modallığın özünü statik formada götürmək düzgün deyil. 
Şəxsiyyətin dünyagörüşünün inkişafı  və formalaşması ilə 
əlaqədar olaraq modallığın məzmununda da dəyişiklik ola 
bilər.  Əgər bu müddəanı  qəbul ediriksə, onda “obyektiv 
modallıq” anlayışı sərbəst dəyişən modallıqla eyni çərçivəyə 
sığmır. 
Modallığın linqvistik sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi 
onun tam linqvistik səciyyəsini verməklə  və formal 
meyarlara  əsaslanmaqla dil sistemi daxilində formal 
sərhədlərini müəyyənləşdirməkdir. Məsələn, danışanın 
deyilən fikrə münasibəti müxtəlif vasitələrlə ifadə oluna bilər: 
cest, emosional vasitələr, məntiqi nəticəyə  əsaslanan 
münasibət, modal sözlər və ifadələr və s. Bütün bu 
sadalananlar modallığın linqvistik sərhədlərini 
müəyyənləşdirməyə mane olan amillərdir. 
Müşahidələr belə bir nəticəyə  gəlməyə imkan verir ki, 
sərbəst subyektiv qiymətləndirmə modal hissəcikləri və 
sözləri funksiyasını bağlayıcılar da yerinə yetirə bilərlər. 
Sözönlərindən fərqli olaraq onlar müxtəlif cümlə üzvləri ilə 
sərbəst  əlaqəyə girir və modallığa xas xüsusiyyətləri ifadə 
edirlər. Bağlayıcılar danışanın deyilən fikrə münasibətini 
qiymətləndirmə vasitəsi rolunu uğurla yerinə yetirirlər. Onlar 
mətndə sintaktik vahidlərin koordinasiyasına və müxtəlif 
forma strukturlarına təsir göstərmir, onların idarə edilməsi və 
əlaqələndirilməsi funksiyalarından kənardır. Bu da onların 
bir çoxunun semantik məna daşımaları ilə səciyyələnir. 
Danışan rasional qiymətləndirmə  və ya tənqidi təhlil 
nəticəsində  gəldiyi qənaətə uyğun olaraq müəyyən 
bağlayıcını seçir. Hətta intellektual səciyyələndirmə  də 
subyektivliyi azaltmır. Bağlayıcının semantikasında 
danışanın deyilən fikrə qəti, tərəddüdlü, ehtimalı münasibəti 
öz 
əksini tapır. Çox vaxt bağlayıcıların modal 

 
15
qiymətləndirmə  cəhətləri nəzərə çarpmır.  Əslində isə 
cümlə üzvlərinin müxtəlif tiplərinin diferensiasiyası  və ya 
birləşmələri, onların növ rəngarəngliyi bağlayıcıların modal 
mənalarının fərqləndirilməsi yolu ilə əldə edilir. 
Modallıq dil sistemində yeni yaranmış hadisə deyildir. 
Azərbaycan  şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində, nağıl və 
dastanlarda, klassik ədəbiyyatda modallığı  səciyyələndirən 
əlamətlərə rast gəlmək mümkündür. Eləcə  də, tarixi 
mənbələrdə, hətta elmi üslubda yazılmış  səlnamələrdə  və 
xronikalarda bu və ya digər hadisəyə müəllifin münasibəti 
açıq-aydın hiss olunur. 
Məna növlərinə  və funksiyalarına görə modal sözlər 
məntiqi emosionallıq və müxtəlif leksik-qrammatik semantik 
vəzifələri icra edən vahidlərdən ibarətdirlər. Azərbaycan 
dilində  aşağıdakıları misal göstərmək olar: ehtimal ki, 
şübhəsiz, çox güman ki, aydındır ki, görünür, məlumdur ki, 
ola bilsin ki, yəqin, bəlkə, deyəsən, nəhayət, doğrudan və s. 
Bu modal sözlər cümlədə müxtəlif cümlə üzvlərinə  və 
bütöv cümləyə aid münasibəti formalaşdırmaqla zəngin 
üslubi çalarlar yaradır. 
Modallıq daim dəyişmədə  və inkişafda olan canlı bir 
prosesdir. Nitq prosesində yeni-yeni leksik vahidlərin modal 
sözlərə çevrilməsi, modallıq ifadə etməsi müşahidə olunur. 
Bu dialektik inkişaf prosesində modal sözlərin dilin lüğət 
fondunda xüsusi çəkisi artan xətlə yüksəlir. 
Azərbaycan dilində modal sözlər məna növlərinə görə 
aşağıdakı kimi təsnif edilir: 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə