40
Demak, mexanikaviy uzatmalarni tashkil etuvchi asosiy detallar o’zaro tegib
turadi yoki egiluvchan zveno (tasma, zanjir) orqali bog’langan bo’ladi.
Bundan tashqari, mexanikaviy uzatmalar vallarning o’zaro joylashishiga qarab,
paralel, kesishgan, ayqash vali turlarga, uzatish sonining o’zgarishiga qarab esa
uzatish soni o’zgarmas, pog’onali o’zgaruvchan va pog’onasiz o’zgaruvchi
xillarga
bo’linadi.
Ishqalanish hisobiga ishlovchi uzatmalarning asosiy detallari (g’ildirak, shkif va
shu kabilar) silliq sirki, hisobiga ishlaydigan uzatmalarning asiosiy detallari (tishli
g’ildirak, chirvyak kabilar) burovchi momentning uzatilishini ta`minlaydigan
tishlarga ega bo’ladi. Uzatmalardan energiya manbaidan energiyani bevosita qabul
qilib oluvchi val yetaklovchi val deb, bu valdan energiyani qabul qilib, ish bajaruvchi
qismga uzatuvchi val esa yetaklovchi val deb, bu valdan energiyani bevosita qabul
qilib, ish bajaruvchi qisimga uzatuvchi val esa yetaklanuvchi val deb ataladi.
Agar uzatma bir necha pog’onali bo’lsa, har bir pog’onaning
energiya manbai
tomonidagi birinchi vali ikkinchi valiga nisbatan yetaklovchi, ikkinchi val esa
pog’onadagi yetaklovchi val bo’ladi.
Uzatmalar loyihalash uchun ularning kamida birinchi va oxirgi vallarining
quvvati hamda aylanish chastotalari berilgan bo’lishi kerak. Birinchi va oxirgi
vallardagi quvvat hamda tezliklar uzatmaning asosiy harakteristikasidir.
Bundan
tashqari, uzatmalarning foydali ish koeffisienti hamda uzatish soni ularning ishini
harakterlovchi ko’rsatkichlardan hisoblanadi.
Uzatmalarning foydali ish koeffisienti quyidagicha aniqlanadi:
1
2
N
N
yoki
1
1
N
N
i
(105)
bu yerda N
u
– harakatni yetakchi valdan yetaklanuvchi valga uzatishda zarrali
qarshiliklar mavjudligi natijasida isrof bo’lgan quvvat.
Agar yetaklovchi valning aylanish chastotasi n
1
, yetaklanuvchi valniki n
2
bo’lsa,
u xolda, uzatish soni quyidagicha ifodalanadi:
i =
2
1
n
n
.
Energiya oqimining yo’nalishidan qat`iy nazar, istalgan ikki val burchak
tezliklarining nisbatlari uzatish nisbati deyiladi:
1
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
1
;
n
n
i
n
n
i
(106)
bu
yerda
1
va
2
– birinchi va ikkinchi valning burchak tezliklari, rad/s
hisobida. Uzatish nisbati umumiy tushuncha bo’lib, birdan katta, kichik yoki birga
teng bo’lishi mumkin. Uzatish soni esa, asosan
katta qiymatli aylanishlar
chastotasining kichik qiymatli aylanishlar chastota nisbatiga teng bo’lgani uchun u
aksariyat birdan kata bo’ladi: Ayrim xollarda uzatish soni ham birga teng bo’lishi
mumkin. Ko’pchilik mexanikaviy uzatmalarda birinchi valning aylanishlar chastotasi
qolgan vallarning aylanishlar chastotasidan katta bo’lgani uchun, hisoblashda asosan
uzatish soni tushunchasidan foydalaniladi.
.
41
64-rasm. Uzatish sxemalari:
a – Silindr tishli; b –Konus tishli; v – Chervyakli; g – tasmali; d –zanjirli
Dostları ilə paylaş: