Mövzu 1: Üzvi kimyanın predmeti, inkişaf tarixi və nəzəri məsələləri. Doymuş karbohidrogenlər, adlandırılması, quruluşu, alınma üsulları, fiziki – kimyəvi xassələri və tətbiqi



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə1/12
tarix07.01.2017
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

 

 
Mövzu 1: Üzvi kimyanın predmeti, inkişaf tarixi və nəzəri 
məsələləri. Doymuş karbohidrogenlər, adlandırılması, quruluşu, 
alınma üsulları, fiziki – kimyəvi xassələri və tətbiqi. 
 
 
Üzvi  kimya  karbon  birləşmələrinin  quruluşunu  və  onların  bir-birinə 
çevrilməsini öyrənir. 
 
Üzvi maddələrin tərkibinə karbonla yanaşı, əsasən hidrogen, oksigen və azot, 
bəzi hallarda kükürd, fosfor, halogenlər və digər elementlər daxildir. 13 milyondan 
çox  üzvi  birləşmə  məlumdur.  Bütün  kimyəvi  elementlərdən  yalnız  karbon  bu  cür 
çoxlu birləşmələr əmələ gətirir.  
 
Hazırda üzvi maddələrə canlı orqanizmlərdə əmələ gələn və tərkibində karbon 
olan  maddələri,  eləcə  də  tərkibində  karbon  olan  sintetik  birləşmələri  aid  edirlər. 
Sintetik  maddələrə  müxtəlif  polimerlər  də  daxil  edilə  bilər.  Onlardan  plastik 
kütlələr, boyaqlar, liflər, tibbi preparatlar hazırlanır.  
 
XIX əsrin birinci yarısında İsveç kimyaçısı Y.Bertselius (1807-ci il) təklif etdi 
ki, canlı orqanizmlərdən alınan maddələr üzvi maddələr və onları öyrənən elm isə 
üzvi  kimya  adlandırılsın.  Lakin  Y.Bertselius  və  həmin  dövrün  digər  kimyaçıları 
hesab  edirdilər  ki,  üzvi  maddələr  prinsipcə  qeyri-üzvi  maddələrdən  fərqlənir. 
Onların fikrincə, üzvi maddələr laboratoriya üsulu ilə alına bilməz.  
 
1824-cü ildə alman kimyaçısı F.Völer ilk dəfə olaraq qeyri-üzvi maddələrdən 
oksalat  turşusunu  və  sidik  cövhərini  sintez  etməklə  bu  cür  baxışlara  böyük  zərbə 
vurdu.  Oksalat  turşusuna  (C
2
H
2
O
4
)  bitkilərdə  rast  gəlinir,  sidik  cövhəri  isə 
CO(NH
2
)
2
 insan və heyvan orqanizmlərində əmələ gəlir.  
 
1845-ci  ildə  alman  alimi  A.V.Kolbe  süni  yolla  sirkə  turşusunu  aldı.  1854-cü 
ildə  fransız  alimi  M.Bertlo  yağabənzər  maddə  sintez  etdi.  1861-ci  ildə  rus  alimi 
A.M.Butlerov şəkərəbənzər maddə aldı. Bununla sübut edildi ki, qeyri-üzvi və üzvi 
maddələr  arasında  keçilməz  sərhəd  qoymaq  olmaz.  Onlar  yalnız  bəzi  xüsusiy-
yətləri  ilə  fərqlənir.  Əksər  qeyri-üzvi  maddələr  qeyri-molekulyar,  üzvi  maddələr 
isə molekulyar quruluşludur. Ona görə də qeyri-üzvi maddələrin ərimə və qaynama 
temperaturu  yüksəkdir. Demək olar  ki, əksər üzvi  maddələr  yanır  və qızdırıldıqda 
parçalanır. 
Üzvi birləşmələrin quruluş nəzəriyyəsinin yaranması XIX  
əsrin  bir  neçə  kimyaçılarının  adı  ilə  bağlıdır:  E.Frankland,  Ş.F.Jerar,  F.A.Kekule, 
A.S.Kuper  və  b.  Bu  nəzəriyyənin  inkişaf  etdirilməsində  həlledici  rolu 
A.M.Butlerov  oynadı  (1861-ci  il).  O,  maddələrin  kimyəvi  quruluşu  haqqında 
anlayışı  əsaslandırarkən  belə  bir  fikir  söyləmişdir  ki,  maddənin  kimyəvi  quruluşu 
onun  xassələrini  müəyyən  edir.  A.M.Butlerov  üzvi  maddələrin  kimyəvi  quruluş 
nəzəriyyəsinin əsas ideyalarını aşağıdakı şəkildə ifadə etmişdir. 

 

 
1.Üzvi maddələrin molekullarını əmələ gətirən bütün atomlar  
valentliklərinə uyğun olaraq müəyyən ardıcıllıqla birləşmişdir. 
 
Molekulda  atomların  birləşmə  qaydasını  və  onların  rabitələrinin  xarakterini 
A.M.Butlerov  kimyəvi  quruluş  adlandırırdı.  Molekulların  quruluşunun  sxematik 
təsviri quruluş formulları adlanır. 
 
Karbon  atomlarının  dördvalentli  olması  haqqındakı  müddəalara  və  onun 
atomlarının  zəncirlər  və  halqalar  əmələ  gətirə  bilməsi  qabiliyyətinə  əsaslanaraq, 
üzvi maddələrin quruluş formullarını qururlar. 
2.  Maddələrin  xassələri  nəinki  maddələrin  tərkibinə  hansı  atomların  və  hansı 
sayda  daxil  olmasından,  həm  də  molekullarda  atomların  birləşmə  qaydasından 
asılıdır. Quruluş nəzəriyyəsinin bu müddəası izomerlik hadisəsini izah edir. 
 
Tərkibi və molekul kütləsi eyni, lakin kimyəvi quruluşu müxtəlif olan və buna 
görə də bir-birindən xassələrinə görə fərqlənən maddələr izomerlər adlanır. 
 
Tərkibi  və  molekul  kütləsi  eyni  olan,  lakin  molekullarının  quruluşu  və 
xassələri ilə fərqlənən bir neçə maddənin mövcud ola bilməsi hadisəsinə izomerlik 
deyilir.  
 Sinifdaxili  izomerlər  bir-birindən,  əsasən  fiziki  xassələri  (ərimə,  qaynama 
temperaturu və s.) və quruluşları ilə fərqlənir. Məsələn, 
Butan C
4
H
10
 (t
qay
= -0,5
o
C)        İzobutan C
4
H
10
 (t
qay
= -11,7) 
Siniflərarası  izomerlər  isə  həm  fiziki,  həm  də  kimyəvi  xassələri  ilə  bir-
birindən fərqlənirlər.                           
Propilen C
3
H
6
    CH
2
 = CH – CH
3
 
                                                                                  CH

Tsiklopropan C
3
H
6
 
                                                                     H
2
C                CH
2
 
    3.  Müəyyən  bir  maddənin  xassələrinə  əsasən  onun  molekulunun  quruluşunu 
aydınlaşdırmaq,  molekulun  quruluşuna  görə  isə  xassələrini  əvvəlcədən  söyləmək 
olar. 
   4. Maddələrin molekullarındakı atom və atom qrupları bir-birinə qarşılıqlı təsir 
edir.  
 
Üzvi maddələrin təsnifatı 
 
 
Üzvi  birləşmələrin  təsnifatı  molekulun  quruluşunun  iki  aspektdən  analizinə 
əsaslanır. 
1. Karbon zəncirinin quruluşuna görə. 
2. Funksional qrupun növünə, molekuldakı yerinə görə. 
 

 

 
Doymuş  karbohidrogenlərdə  (alkanlarda  C
n
H
2n+2
)  bütün  karbon  atomları 
sp
3
hibridləşmə halındadır, valent bucağı 109
0
28
ı
 – dir. 
 
CH
4
; H
3
C – CH
3
; H
3
C – CH
2
 – CH
3
;   H
3
C – CH
2
- CH
2
 – CH
3
 
 metan    etan                 propan                        butan 
                                                                                     CH

                                                                                      | 
H
3
C – CH – CH
3
;    H
3
C – CH – CH
2
 – CH
3
;    CH
3
- C – CH

            |                                |                                         | 
           CH
3                                       
CH
3
                                   CH
3
 
2-metil propan          2-metil butan                    2,2-dimetil propan 
 
 
 
Üzvi birləşmələrin molekullarında bir karbon atomuna digər bir karbon atomu 
birləşirsə  birli,  ikisi  birləşirsə  ikili,  üçü  birləşirsə  üçlü,  dördü  birləşirsə  dördlü 
karbon atomu adlanır. 
 
Birli                    ikili                     üçlü                dördlü 
                                                                                 | 
CH
3
 –              – CH
2
 –            – CH –                – C – 
                                                     |                           | 
 
 
Alkenlərdə  (CnH
2n
)  iki  karbon  atomu  sp
2
;  qalanları  isə  sp
3
  hibridləşmə 
vəziyyətindədir.  sp
2
hibridləşmə  halında  olan  karbon  atomlarının  digər  element 
atomları ilə əmələ gətirdiyi rabitələr arasındakı bucaq 120
0
 –dir. 
 
   H
2
C = CH
2
                       H
2
C = CH – CH
3
 
Etilen (eten C
2
H
4
)          propilen (propen C
3
H
6

 
 
    1      2       3         4                      1    2        3       4 
H
2
C = CH – CH
2
 – CH
3
             H
3
C – CH = CH – CH
3
 
 Buten – 1 (C
4
H
8
)                           Buten – 2 (C
4
H
8

 
 
İkiqat  rabitəsi  karbon  zəncirinin  kənarında  olan  və  eləcə  də  ikiqat  rabitəli 
karbonların  birində  iki  eyni  radikalı  olan  alkenlərdə  sis-trans  izomerlik  (həndəsi) 
yoxdur, digərlərində isə var. Məs., 
 
  
 

 

 
   CH
3    
CH
3                                                          
CH
3      
H
 
    \        ⁄                                         \        ⁄ 
    C = C                                        C = C 
    ⁄        \                                        ⁄        \ 
  H         H                                  H         CH
3
 
Sis-buten-2 (C
4
H
8
)                   Trans buten- 2 
 
 
Radikallar  ikiqat  rabitənin  bir  tərəfindədirsə,  sis-izomer,  müxtəlif 
tərəfindədirsə, trans-izomer əmələ gəlir. 
 
Alkenlər,  tsikloalkanlarla  siniflərarası  izomerlik  əmələ  gətirir.  Çünki  onlar 
eyni ümumi formula (C
n
H
2n
) malikdir. 
 
Alkinlərdə də iki karbon atomu sp, qalanları isə sp
3
 hibridləşmə halındadır. 
 
N(sp
3
 hib.orb) = [(n-2) · 4] 
 
                                                  1       2     3        4 
HC≡ CH         HC ≡ C – CH
3
           HC ≡ C – CH
2
 – CH
3
 
Etin C
2
H
2
          Propin C
3
H
4                      
  Butin – 1   C
4
H
6
 
 
Alkinlər sis-trans izomerlik əmələ gətirmirlər. 
 
Alkadienlər  (C
n
H
2n-2
)  üç  qrupa  bölünür.  Kumulə  olunmuş  alkadienlərdə 
karbon  atomlarının  ikisi  sp
2
,  biri  sp,  qalanları  isə  sp
3
  hibridləşmə  halındadır.  [ 
N(C
sp3
) = (n-3)] 
         sp
2  
sp    sp
2                          
sp
2
  sp    sp
2      
sp
3
 
    H
2
C = C = CH
2
            H
2
C = C = CH – CH
3
 
 
Propadien (C
3
H
4
)                Butadien-1,2 (C
4
H
6

 
Konyuqə  olunmuş  alkadienlərdə  dörd  karbon  atomu  sp
2
  qalanları  isə  sp
3
 
hibridləşmə  [ N(C
sp2
) = (n-4)] halındadır. 
  
   sp
2
   sp
2
     sp
2
    sp
2
 
H
2
C = CH – CH = CH
2
 
     1     2        3        4  
Butadien – 1,3 (C
4
H
6
) və ya divinil 
 
sp
2         
sp
2
  sp
2       
sp
2
 
H
2
C = C – CH = CH
2
 
     1    2|     3        4 
    sp
3
  CH
3
 
izopren (C
5
H
8
)  və ya 2-metilbutadien-1,3  
 
Konyuqə  olunmuş  alkadienlərdə  də  pentadien-1,3-dən  başlayaraq  sis-trans 
izomerlik var.  

 

 
 
İzolə  olunmuş  alkadienlərdə  də  dörd  karbon  atomu        sp

hibridləşmə 
halındadır  [N(C
sp2
) = (n-4)]. 
 
    sp
2   
sp
2       
sp
3
       sp
2       
sp

H
2
C = CH – CH
2
 – CH = CH

           Pentadien- 1,4 
 
İzolə  olunmuş  alkadienlərdə  sis-trans  izomerlik  var.  Alkadienlər  alkinlərlə 
siniflərarsı izomerlik əmələ gətirir, çünki eyni ümumi formula (C
n
H
2n-2
) malikdir. 
 
Alitsiklik 
karbohidrogenlərə 
tsikloalkanları 
misal 
göstərmək 
olar. 
Tsikloalkanları  adlandırarkən  ilk  növbədə  radikalın  adı  deyilir  və  sonra  tsiklə 
uyğun gələn tsikloalkanın adı deyilir. Əgər bir neçə radikal varsa tsikldəki karbon 
atomlarının  nömrələnməsi  kiçik  radikalın  birləşdiyi  karbon  atomundan  başlayır. 
Nömrələmə elə aparılır ki, radikalların birləşdiyi karbon atomlarının  nömrələrinin 
cəmi ən kiçik olsun. 
    4        1                              4        1 
 
         –CH
3                                                            
–CH
3
 
                 –CH
3   
         H
3
C – 
    3        2                             3          2 
1,2 dimetiltsiklobutan               1,3 dimetiltsiklobutan 
 
Tsikloalkanlar  sis-trans  izomerlik  əmələ  gətirirlər.  Radikallar  tsikloalkanın 
yerləşdiyi  müstəvinin  eyni  tərəfində  yerləşirsə  sis-izomer,  müxtəlif  tərəfində 
yerləşirsə trans-izomer əmələ gəlir.  
 
Tsikloalkanlar  alkenlərlə  siniflərarası  izomerdir,  çünki  onlar  eyni  ümumi 
formula malikdir (C
n
H
2n
). 
 
Aromatik  karbohidrogenlər  də  (arenlər)  tsiklik  karbohidrogenlər  qrupuna 
aiddir. Arenlər (C
n
H
2n-6
) benzol və onun homoloqlarıdır. Arenlərdə 6 karbon atomu 
sp
2
,  qalanları  sp
3
hibridləşmə  halındadır.  Deməli,  istənilən  arendə  18  sp
2
,  (n-6)·4 
sp
3
  hibrid  orbital  var,  n  –  aren  molekulundakı  karbon  atomlarının  sayını  göstərir 
(n≥6) 
 
 

 

 
 
 
 

 

 
Alkanlar və ya parafinlər 
 
  
 
Molekulları  yalnız  karbon  və  hidrogen  atomlarından  ibarət  olan  mürəkkəb 
maddələr karbohidrogenlər adlanır. 
 
Alkanların  –  parafin  adı    tarixən  saxlanılmış  adıdır  (latınca  parum  affinis  – 
az aktiv deməkdir). Alkanlar neftin və təbii qazın tərkibinə daxildir.  
 
C
n
H
2n+2 
ümumi formuluna malik olan, hidrogen və başqa atom (və ya atomlar 
qrupu) birləşdirməyən karbohidrogenlərə doymuş karbohidrogenlər və ya alkanlar 
(parafinlər)  deyilir.  Ümumi  formuldakı  «n»  hərfi  karbohidrogen  molekulundakı 
karbon atomlarının sayını göstərən tam ədəddir. 
 
Alkanlardakı bütün karbon atomları sp
3
 hibridləşmə halındadır. Molekulda  
 C–H 
rabitələri 
arasındakı 
bucaq 
və 
C–C                                                                                       
|                                                                                                                      ׀                                                         
H                                                                                                                   C  
                                                                                                                              
rabitələri  arasındakı  bucaq  109
o
28
ı
  –dir.  Ümumiyyətlə  alkanlarda  valent  bucağı 
109
o
28
ı
,  karbon  atomları  arasındakı  rabitənin  (σ
c-c
)  uzunluğu  ətrafdakı  qrupların 
təsirindən 0,146-0,154 nm intervalında dəyişir. 
 
Karbon  atomunun  elektromənfiliyi  (2,5),  hidrogenin  elektromənfiliyindən 
(2,1) böyük olduğu üçün C – H rabitəsini yaradan elektron buludu qismən karbona 
doğru sürüşür. Ona görə də karbohidrogenlərin hamısında C – H rabitəsi polyardır. 
Deməli,  karbohidrogenlərdə  polyar  rabitələrin  sayı  hidrogen  atomlarının  sayına 
bərabərdir. Məsələn, metanda (CH
4
) – 4, etanda (C
2
H
6
)-6. 
 
Alkanlarda həm C – H rabitələri, həm də C – C rabitələri   σ-rabitələrdir.  
 
Alkanlarda C–H rabitələrinin polyar olmasına baxmayaraq, molekulları qeyri-
polyardır.  Alkan  molekulunda  kimyəvi  rabitələrin  yaranmasında  hər  bir  karbon 
atomunun 4 hibrid orbitalı iştirak edir. 
 
Karbon 
atomları 
arasındakı 
rabitənin 
xarakterindən 
asılı 
olaraq 
karbohidrogenlər doymuş, doymamış və aromatik karbohidrogenlərə bölünür. 
 
Ümumi formulu C
n
H
2n+2
 
 
Alınma üsulları.  
a) Sənayedə: 
1. Metanı  təbii  qazdan  (CH
4
  80-97%),  neftlə  birlikdə  çıxan  qazlardan  və  daş 
kömürün kokslaşması zamanı əmələ gələn koks qazından (CH
4
 25%) ayırırlar. 
2. Kömürün katalizator iştirakı ilə hidrogenləşməsindən metan alınır. 
C + 2H
2


kat
CH
4
 
3. Karbon-monooksidlə  hidrogenin  reaksiyasından  benzinsintin  adlanan 
doymuş karbohidrogenlər alınır. 
 
nCO + (2n+1)H
2
 






t
p
CO
C
o
,
,
,
200
C
n
H
2n+2
 + nH
2
O   
    Digər  alkanları  əsasən,  neftdən  alınan  fraksiyalardan  və  onların  emalı 
məhsullarından ayırırlar. 
b) Laboratoriyada: 
1. Metanı natrium-asetatın NaOH ilə qızdırılmasından alırlar. 
CH
3
COONa + NaOH 
t

 CH
4
 + Na
2
CO
3
 
2. Al
4
C
3
 - ün su ilə reaksiyasından 

 

 
Al
4
C
3
 + 12H
2
O → 3CH
4
 + 4Al(OH)
3
 
3. Metandan  başqa  digər  alkanları  doymuş  karbohidrogenlərin  monohalogenli 
törəmələrinə Na metalı ilə təsir etməklə alırlar (Vyürs reaksiyası). 
2R – X + 2Na → R – R + 2NaX    X = Cl, Br, J 
4. Metal  üzvi  birləşmələrin  su  ilə  parçalanması  ilə  alkanları  almaq  olar. 
Məsələn, 
R – Na + H
2
O → RH + NaOH 
 
R – alkil radikalıdır. 
5. Spirtlərin HJ ilə reduksiyası: 
R – CH
2
OH + 2HJ → R – CH
3
 + J
2
 + H
2

6. Doymuş  birəsaslı  karbon  turşularının  qələvi  metal  duzlarının  ərintisinin 
elektrolizi 
 
2R – COONa 

 

 z
elek
 R- R + 2CO
2
 + 2Na 
7. Doymamış karbohidrogenlərin hidrogenləşməsi:  
C
n
H
2n
 + H
2

 

kat
.
 C
n
H
2n+2
 
C
n
H
2n-2
 + 2H
2

 

kat
.
 C
n
H
2n+2
 
8. Alkanların termiki və katalitik parçalanması. 
C
16
H
34
t

 C
8
H
18
 + C
8
H
16
 
Fiziki  xassələri.  Adi  şəraitdə  metan  rəngsiz,  iysiz,havadan  yüngül  qazdır. 
Alkanların  birinci  dörd  nümayəndəsi  adi  şəraitdə  qaz,  pentandan  pentadekanadək 
maye, sonrakı nümayəndələri isə bərk maddələrdir. 
 
Alkanların quruluş izomerləri bir-birindən fiziki xassələri ilə fərqlənir.  
 
Nisbi  molekul  kütləsi  artdıqca  alkanların  qaynama  və  ərimə  temperaturları 
qanunauyğun  olaraq  artır.  Şaxələnmiş  alkanlarda  molekullararası  qarşılıqlı  təsir 
qüvvəsi  şaxələnməmiş  alkanlara  nisbətən  zəif  olduğundan  şaxəli  doymuş 
karbohidrogenlərin  qaynama  temperaturu  normal  quruluşlu  alkanlara  nisbətən 
aşağıdır. Suda pis həll olurlar. Propan və butan adi temperaturda təzyiq altında ma-
yeləşir.  
 
Kimyəvi  xassələri.  Alkanlar  üçün  əvəzetmə,  oksidləşmə,  yanma, 
izomerləşmə və parçalanma reaksiyaları xarakterikdir. 
1.  Əvəzetmə reaksiyaları: 
a)  Xlorlaşma: 
C
2
H
6
 + Cl
2
hv

 C
2
H
5
Cl + HCl 
Hidrogen  atomları  xlorla  tam  əvəz  olunduqda  sonuncu  mərhələdə  isə 
heksaxloretan alınır. 
C
2
H
6
 + 6Cl
2
hv

 C
2
Cl
6
 + 6HCl 
b)  Nitrolaşma reaksiyası (M.İ.Konovalov reaksiyası):  
CH
4
 + HNO
3
t

 CH
3
NO
2
 + H
2

 
2. Oksidləşmə reaksiyaları: 
2C
2
H

 + 7O
2
 → 4CO
2
 + 6H
2

Metan natamam yandıqda duda alınır: 
CH
4
 + O
2
 → C + 2H
2

Alkanların yanma reaksiyasının ümumi tənliyi:  

 

 
C
n
H
2n+2
 +
2
1
3 
n
O
2
 → nCO
2
 + (n+1)H
2

CH
4
 + O
2
 





kat
C
o
,
500
HCHO + H
2

2CH
4
 + 3O
2
 

 

kat
.
2HCOOH + 2H
2
O  
 
3. Parçalanma reaksiyaları: 
2CH
4
  







kat
C
o
,
650
550
C
2
H
4
 + 2H
2
 
2CH
4




C
o
1500
C
2
H
2
 + 3H
2
 
C
4
H
10
 

 

kat
.
C
2
H
6
 + C
2
H
4
 (krekinq)   
C
6
H
14
 


t
Pt ,
C
6
H
6
 + 4H

 
4.  İzomerləşmə reaksiyaları: 
CH
3
 –CH
2
 –CH
2
 –CH
2
 –CH
3

 

t
AlCl ,
3
CH
3
 –CH – CH
2
-CH
3
 
                                                                     | 
                                                                    CH

 
5. Metan  yüksək  temperaturda  (800-900
o
C)  və  katalizator  iştirakı  ilə  su 
və karbon-dioksidlə reaksiyaya daxil olur: 
 
CH
4
 + H
2
O  

 

kat
,
CO + 3H
2
 
                                              sintez qaz 
 
CH
4
 + CO
2

 

kat
.
2CO + 2H

                                               sintez qaz 
 
Alkanlar KMnO

məhlulunu və bromlu suyu rəngsizləşdirmir. 
 

: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə