Mövzu 1: Üzvi kimyanın predmeti, inkişaf tarixi və nəzəri məsələləri. Doymuş karbohidrogenlər, adlandırılması, quruluşu, alınma üsulları, fiziki – kimyəvi xassələri və tətbiqi



Yüklə 2,27 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/12
tarix07.01.2017
ölçüsü2,27 Mb.
#4824
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
2
COOH
2
CHCOOH 
 
Turşuluğun  miqdarı  əvəzedicilərin  karboksil  qrupuna  nəzərən  yerləşməsi  ilə 
də  əlaqədardır.  Belə  ki,  –Cl  atomu 
α, β, γ vəziyyətinə  keçdikcə  turşuluq  azalır. 
Alkil radikalında elektrodonor qruplar olduqda turşuluq xassəsi azalır. 
(CH
3
)
3
CCOO
<(CH
3
)
2
CHCOOH
3
CH
2
COOH
3
COOH 
 
Aromatik  turşular  əvəzolunmamış  alifatik  turşulardan  daha  qüvvətlidir. 
Birəsaslı  doymuş  karbon  turşuları  qüvvətli  mineral  turşulardan  çox  zəifdir.  Onlar 
metallarla,  metal  oksidlərilə,  əsaslarla  və  zəif  turşuların  duzları  ilə  reaksiyaya 
girirlər. 
1. Qeyri-üzvi  turşular  kimi  karbon  turşuları  da  metallar,  əsasi  və  amfoter 
oksidlər, əsaslar, duzlar ilə reaksiyalara daxil olur.  
 
2CH
3
COOH + Ca → (CH
3
COO)
2
Ca + H
2
 
 
2CH
3
COOH + MgO → (CH
3
COO)
2
Mg + H
2

 
CH
3
COOH + NaOH → CH
3
COONa + H
2

 
CH
3
COOH + NH
3
 → CH
3
COONH

2CH
3
COOH + Na
2
CO
3
 → 2CH
3
COONa + H
2
O + CO
2
 
2. Efirləşmə reaksiyası. 
Turş  mühitdə  karbon  turşuları  spirtlərlə  reaksiyaya  daxil  olaraq  mürəkkəb 
efirlər əmələ gətirir: 
CH
3
COOH + HOC
2
H
5
 




H
CH
3
COOC
2
H
5
 + H
2

3. Dehidratasiya  reaksiyası.  Suçəkici  maddələrin  təsiri  ilə  turşular 
molekullararası dehidratlaşma reaksiyasına daxil olaraq anhidrid əmələ gətirir:  
 
 
2CH
3
COOH  → CH
3
–C – O – C – CH
3
 + H
2

                                     ||            ||   
                                     O          O 
4. Halogenləşmə  reaksiyası.  Üzvi  karbon  turşularında  təkcə  –COOH  qrupu 
deyil,  karbohidrogen  radikalı  da  çevrilməyə  məruz  qala  bilər.  Molekulda  atom  və 
atom qruplarının qarşılıqlı təsiri mövcud olduğundan –COOH qrupu ona bilavasitə 
birləşmiş  karbon  atomuna  (α  –  karbon  atomu)  daha  çox  təsir  edir.  Buna  görə  də 
halogenləşmə  zamanı,  ilk  növbədə,  α-karbon  atomundakı  hidrogen  atomu 
halogenlə əvəz olunur: 
RCH
2
COOH + Cl
2
 → RCHClCOOH + HCl 
CH
3
COOH + Cl
2
 → CH
2
Cl – COOH + HCl 
 
Qarışqa turşusu turşu xassəsi göstərməklə yanaşı aldehid xassəsi də göstərir. 
HCOOH + Ag
2
O  

 

t
NH ,
3
H
2
O + CO
2
 + 2Ag 
HCOOH + 2Cu(OH)
2


t
CO
2
 + 3H
2
O + Cu
2

5. Qatı H
2
SO
4
-ün iştirakı ilə qarışqa turşusunu qızdırdıqda  
dehidratlaşır. CO və H
2
O əmələ gəlir. 

 
30 
 
HCOOH 






t
qatı
SO
H
).
(
4
2
CO + H
2

6. Karbon turşularının duzlarını dekarboksilləşdirdikdə  
doymuş karbohidrogenlər, yaxud oksobirləşmələr əmələ gəlir. 
CH
3
COONa + NaOH  


t
CH
4
↑ + Na
2
CO
3
 
(CH
3
COO)
2


t
CH
3
–CO–CH
3
 + CaCO
3
 
 
Tətbiqi.  Qarışqa  turşusu  –  kəskin  iyli  suda  həll  olan  mayedir.  İlk  dəfə  XVII 
əsrdə  qırmızı  qarışqaları  su  buxarı  ilə  qovanda  alındığı  üçün  bu  ad  verilmişdir. 
Sərbəst  şəkildə  gicitkanda  olur.  Qarışqa  turşusu  gön-dəri  istehsalında  aşılayıcı, 
toxuculuq  sənayesində  rəngab,  1,25%-li  spirt  məhlulundan  dərman  kimi  istifadə 
olunur.  Sənayedə  dezinfeksiyaedici  və  konservləşdirici  kimi,  toxuculuq 
sənayesində parçaların boyanmasında  tətbiq edilir. 
 
Qarışqa  turşusu  sənayedə  NaOH  –ın  məhlulundan  karbon    2-oksidi 
buraxmaqla alınır: 
CO+NaOH










)
10
5
.
0
(
105
100
0
MPa
C
2HCOONa

 

4
2
SO
H
 2HCOOH+Na
2
SO

 
Qarışqa  turşusunda  başqa  turşulardan  fərqli  olaraq  formil  qrupu  yanında 
hidrogen  olduğu  üçün  ona  aldehid  kimi  də  baxmaq  olar.  Odur  ki,  qarışqa  turşusu 
özünü reduksiyaedici  kimi  aparır  və oksidləşdiricilərin təsirindən  isə CO
2
  və  H
2

parçalanır. 
 
Sirkə  turşusu  boyaların,  dərman  preparatlarının,  mürəkkəb  efirlərin,  sirkə 
anhidridinin sintezi üçün zəruridir. 3-9%-li suda məhlulu sirkə, 70-80%-li məhlulu 
isə sirkə esensiyası adı ilə məlumdur. 
 
Palmitin  və stearin turşuları  yağların tərkibinə daxildir, onların  natrium duzu 
bərk,  kalium  duzu  isə  maye  sabun  kimi  istifadə  olunur.  Stearin  və  palmitin 
turşularının qarışığından şamların hazırlanmasında istifadə edilir. 
 
DOYMUŞ İKİƏSASLI TURŞULAR 
 
 
Bu  turşuların  molekulunda  iki  karboksil  qrupu  olduğundan  bəzən  onları 
dikarbon  turşuları  da  adlandırırlar.  Ümumi  formulları  C
n
H
2n
(COOH)
2
  şəklindədir. 
Şaxələnməmiş dikarbon turşuları daha çox praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn: 
 
HOOC – COOH                             oksalat turşusu 
 
HOOC – CH
2
 – COOH                  malon turşusu 
 
HOOC – (CH
2
)
2
 – COOH              kəhrəba turşusu 
 
HOOC – (CH
2
)
3
 – COOH              qlutar turşusu 
 
HOOC – (CH
2
)
4
– COOH               adipin turşusu 
 
HOOC – CH = CH – COOH         malein turşusu 
 
İkiəsaslı  karbon  turşularından  oksalat  turşusu  daha  çox  turşuluq  xassəsinə 
malikdir.  Bu  iki  karboksil  qrupunun  yanaşı  yerləşməsi  ilə  əlaqədardır.  İkiəsaslı 
doymuş karbon turşularını adətən trivial nomenklaturaya görə adlandırırlar.  

 
31 
 
Alınması: 
1. İkiatomlu spirtlərin oksidləşməsindən: 
                                         O           O 
HO – CH
2
 – CH

– OH 
[ ]
       C – C      
 


o
HOOC – COOH 
                                           H          H 
2. Nitril sintezindən: 
ClCH
2
 – CH
2
Cl + 2KCN

 

 KCl
2
N≡C – CH
2
–CH
2
–C≡N+4H
2
O→ 
 

 

3
NH
 HOOC – (CH
2
)
2
– COOH kəhrəba turşusu 
 
Fiziki  xassələri.  İkiəsaslı  karbon  turşuları  rəngsiz  bərk  maddələrdir.  Karbon 
atomlarının sayı artdıqca suda həllolmaları azalır. Tək sayda karbonu olan turşular 
cüt  sayda  karbona  malik  turşulara  nisbətən  daha  yüksək  həllolma  qabiliyyətinə 
malikdirlər. Əksinə ərimə temperaturu cüt saylı karbona malik turşularda tək saylı 
turşulara  nisbətən daha  yüksək olur. İkiəsaslı turşularda turşuluq  xassəsi bir əsaslı 
turşulara nisbətən yüksəkdir. Bu karboksil qruplarının qarşılıqlı təsirilə əlaqədardır. 
 
Karboksil  qrupları  bir-birindən  uzaqlaşdıqca  onların  qarşılıqlı  təsir  qüvvəsi 
azalır. 
 
Kimyəvi  xassələri.  İkiəsaslı  karbon  turşuları  turş,  yaxud  normal  duzlar,  tam 
və  qeyri-tam  efirlər  əmələ  gətirə  bilər.  Kimyəvi  xassələrinə  görə  ikiəsaslı  karbon 
turşuları birəsaslı karbon turşularına analojidir.  
 
Karboksil  qrupları  bir-birinə  yaxın  olan  dikarbon  turşuları  termiki  davamsız 
olurlar. 
HOOC – COOH

 

C
0
200
HCOOH + CO
2
 
HCOOH

 

O
H
t
2
,
 CO + H
2

 
Qızdırıldıqda  malon  turşusu  sirkə  turşusunu,  kəhrəba  turşusu  kəhrəba 
anhidridini, qlutar turşusu isə tsiklik keton əmələ gətirir. 
 
LİPİDLƏR 
 
 Lipidlər aşağıdakı mühüm tələblərə cavab verməlidir.  
1.  Bioloji mənşəli olmalı. 
2.  Qeyri-polyar  mayelərdə  həll  olmalı,  suda  isə  həll  olmamalıdır.  Başqa 
sözlə, lipidlər hidrofob maddələrdir. 
3.  Lipidlərdə  yüksək  alkil  radikallar  və  ya  karbotsikllərin  olması 
səciyyəvidir.  
Eyni  zamanda  lipidlərin  struktur,  fiziki-kimyəvi  və  bioloji  və  ya  fizioloji 
təsnifatları da mövcuddur. 
Mövzunun  geniş  olduğunu  və  təqdim  olunan  praktikumda  lipidlərə  az  yer 
verməli  olduğumuzu  nəzərə  alsaq,  lipidlərin  təsnifatı  burada  müzakirə  olunmur. 

 
32 
 
Təkcə onu qeyd edək ki,  lipidlərin  mühüm tərkib  hissəsi (asil  lipidlərin)  olan  yağ 
turşularının (200-dən çox) özü əsas və ya doymuş, iki qrupa bölünən ikincidərəcəli 
yağ turşuları (monoen və polien) və qeyri-adi yağ turşularına bölünür. 
II  böyük  qrup  neytral  lipidlər  –  qliserol  (trihidroksispirt  və  ya  qliserin)  və 
yağ turşularının efirləri olan asılqliserollardır. 
Neytral lipidlərə yüksək qeyri-polyar lipidlərin mürəkkəb qarışığından ibarət 
olan mumlar da aiddir. Bu quruluşda yüksəkatomlu spirtlər, yüksəkmolekullu üzvi 
turşular və yüksəkmolekullu karbohidrogenlər, bəzən turşular və sərbəst spirtlər də 
daxildir. 
III  böyük  qrup  polyar  lipidlərə  fosfolipidlər,  qlikolipidlər  daxil  edilir. 
Lipidlər sinfinə steroidlər və terpenləri də daxil edirlər. Beləliklə, lipidlər sinfi çox 
geniş yayılmış həddən artıq çoxlu birləşmələri əhatə edir. Təkcə, 200-dən çox yağ 
turşusunun əmələ  gətirdiyi 600  yağ  növünün  mövcud olduğunu  demək,  lipidlərin 
necə  yayıldığına  sübutdur.  Onlardan  420-si  bitki  yağı,  80-i  quru  heyvanlarının, 
100-ü isə su heyvanlarının yağı kimi məlumdur. 
Lipidlərin 
bioloji 
rolu, 
onların 
hüceyrə 
membranının 
mütləq 
komponentlərindən  biri  olması,  membran  strukturuna    malik  bütün  hüceyrədaxili  
quruluşların  tərkibinə  daxil  olması,  energetik,  ehtiyat,  müdafiə  və  s.  funksiyalar 
daşıması ilə müəyyən olunur. 
Təbiətdə  geniş  yayılmış  trihidroksispirt  (qliserol  və  ya  qliserin)  və  yağ 
turşularının  efirlərindən  ibarət  olan  neytral  lipidlərdən  (onlar,  adətən  yağlar 
adlanır)  triasilqliserolların  kimyəvi  xassələri  və  bioloji  funksiyaları  yağların 
tərkibinə daxil olan yağ turşularının təbiəti ilə müəyyən olunur. 
Yağların ümumi quruluşunda 
 
 
 
 
 
 
 
R
1
,R
2
,R
3
  yağ  turşuları  əksər  hallarda  müxtəlif  olur.  Başqa  sözlə, 
triasilqliserollarda  maksimal  müxtəliflik  qanunu  mövcuddur.  Yağ  turşularının 
R
1
R
1
R
2
 olması az, R
1
R
1
R
1
 olması isə çox nadir haldır. 
Yağlar  müxtəlif  amillərin  təsirindən  tez  xarab  olur  və  acılaşır.  Bu  amillərə 
havanın oksigeni, su, işıq, temperatur və s. daxildir. Həmin amilləri kənar etməklə 
yağları uzun müddət dəyişmədən və keyfiyyətini itirmədən saxlamaq mümkündür. 
Acılaşan yağlarda qliserin tədricən ayrılaraq toplanır və eyni zamanda yağ turşuları 
ayrılır.  Müvafiq  təcrübə  vasitəsilə  onları  aşkar  etmək  mümkündür.  Bu 

 
33 
 
reaksiyalardan  biri  də  xarab  olmuş  yağda  qliserini  müşahidə  etmək  üçün  tətbiq 
olunan akrolein sınağıdır. Digər sınaq vasitəsilə bitki yağları aşkar edilir.  
 
 
 
 
 

 
34 
 
Mövzu 6: Aminlər, nitrobirləşmələr, zülallar, quruluşu, alınma 
üsulları, fiziki – kimyəvi xassələri və tətbiqi. 
Bu birləşmələr, əsasən nitrat turşusunun və ammonyakın üzvi törəmələridir. 
 
Nitrat  turşusunun  HO–NO
2
  hidroksil  qrupunu  alkillərlə  əvəz  etdikdə 
nitrobirləşmələr  RNO
2
,  hidrogeni  alkillərlə  əvəz  etdikdə  nitrat  esterləri  RONO
2
 
alınır. Tərkibində azot olan üzvi birləşmələrə azot-üzvi birləşmələr deyilir. Bunlar 
çoxlu  miqdarda  homoloji  sıralar  təşkil  edir.  Azot-üzvi  birləşmələrin  xüsusi  nəzəri 
və praktiki əhəmiyyəti olan sinifləri aşağıdakılardır: 
1)  Nitrat turşusunun törəmələri, R – NO
2
 nitrobirləşmələr. 
2)  Ammonyakın törəmələri, birli R – NH
2
, ikili R
2
 NH və 
üçlü aminlər R
3
N. 
3)  Hidrogen-sianid və hidrogen-izosianid turşularının  
törəmələri R – CN nitrillər və R – NC izonitrillər. 
 
NİTROBİRLƏŞMƏLƏR VƏ AMİNLƏR 
 
 
Nitrobirləşmələr    –NO
2
  qrupu  ilə  xarakterizə  olunur  və  karbohidrogenlərin 
hidrogen atomunu nitro qrupla əvəz etdikdə alınır: 
CH
4    
CH
3
 – NO
2
    nitrometan 
CH
3
 – CH
3
  CH
3
 – CH
2
 – NO
2
    nitroetan 
CH
3
 – CH
2
 – CH
3     
CH
3
 – CH
2
 – CH
2
–NO
2
  birli nitropropan 
CH
3
 – CH– CH
3
  ikili nitropropan 
            | 
            NO
2
 
 
Nitrobirləşmələrin izomerlərinin sayı müvafiq spirtlərin izomerlərinin sayına 
bərabər olur. 
 
Nitrobirləşmələr  nitrit  esterləri  ilə  izomer  maddələr  olub,  onlardan  azotun 
valentliyinə  və  radikalın  vəziyyətinə  görə  fərqlənir.  Nitrobirləşmələrdə 
karbohidrogen radikalı bilavasitə olaraq  azotla birləşmişdir. Nitrit esterlərində isə 
karbohidrogen  radikalı  oksigen  atomu  vasitəsilə  üçvalentli  azot  atomu  ilə 
birləşmişdir. 
 
CH
3
 – NO
2
 nitrometan   CH
3
–O–N=O metilnitrit esteri 
 
Bu  birləşmələr  xassəcə  də  bir-birindən  kəskin  surətdə  fərqlənir.  Məsələn, 
nitroetan 114
0
C-də qaynayan, sudan ağır, zəif badam iyli maye, etil nitrit isə 17
0
C-
də qaynayan, sudan yüngül, məstedici alma iyli zəhərli qazdır. Nitroetan reduksiya 
olunduqda  aminə  C
2
H
5
NH
2
  çevrilir.  Etilnitrit  isə  həmin  şəraitdə  amin  əmələ 
gətirmir, azota və spirtə çevrilir. Etilnitrit və amilnitritin buxarları ürəkdöyünməni 
artırır, qan damarlarını genişləndirir və bu məqsədlə təbabətdə işlədilir. 

 
35 
 
 
Bunların  hər  ikisi, etilyodidə nitrit duzlarının təsiri ilə alına bilir. Bu zaman 
reaksiya üçün KNO
2
 götürülmüş isə, əsasən etilnitrit alınır: 
C
2
H
5
J + KONO → KJ + C
2
H
5
ONO 
 
Gümüş-nitrit  götürüldükdə  etilnitritlə  bərabər  nitroetan  da  alınır.  Bunun 
səbəbini, gümüş nitritin Ag – O – N = O və AgNO
2
 kimi iki cür müxtəlif quruluşlu 
olması ilə izah etmək olardı ki, bunların da biri nitroetan, digəri isə etilnitrit əmələ 
gətirə  bilərdi.  Ancaq  bu  fikir  düzgün  deyildir,  çünki  müxtəlif  halogenidlərə  (üçlü 
C
5
H
11
J  və  ya  izobutilyodid)  AgNO
2
  ilə  təsir  etdikdə,  müxtəlif  miqdarda 
nitrobirləşmələr  əmələ  gəlir.  Ona  görə  də  AgNO
2
  üçün  nitrit  turşusunun  başqa 
duzları kimi Ag – O – N = O quruluşunu qəbul etmək lazım gəlir. 
 
Gümüş-nitrit  duzu  ilə  etilyodiddən  nitroetan  və  etilnitritin  əmələ  gəlməsini 
aşağıdakı reaksiyalarla izah edirlər: 
1)  C
2
H
5
J + Ag – O – N = O → AgJ + C
2
H
5
ONO 
C
2
H
5
J + Ag – O – N = O → Ag – O – N = O→    AgJ + C
2
H
5
NO
2
 
   J      C

H
5
 
 
Nitrat  turşusu  doymuş  karbohidrogenlərə  duru  məhlul  halında,  100
0
C-də, 
təzyiq altında qızdırıldıqda təsir edir və nəticədə nitrobirləşmələr əmələ gəlir: 
C
6
H
14
 + HONO
2
 → H
2
O + C
6
H
13
NO
2
 
 
M.İ.Konovalov 
(1889-cu 
il) 
nitrolaşma 
reaksiyasını 
doymuş 
karbohidrogenlərə tətbiq etdiyi üçün bu reaksiya Konovalov reaksiyası adlanır. 
 
Nitrobirləşmələrdə  N  və  O  arasında  olan  rabitələr  semipolyar  və  ya 
yarımpolyar rabitə adlanır. 
 
Nitrobirləşmələrin  fiziki  xassələri.Nitrometan  102
0
C-də,  nitroetan  114
0
C-
də, nitropropan132
0
C-də qaynayan mayelərdir. Çoxkarbonlu nitrobirləşmələr daha 
yüksək temperaturda qaynayır. 
 
Bu  birləşmələr  sudan  ağırdır,  bunların  molekul  kütləsi  artdıqca,  xüsusi 
çəkiləri  azalır.  Çoxkarbonlu  nitrobirləşmələr  sudan  yüngül  olur.  Nitrometan  suda 
yaxşı, başqa nitrobirləşmələr isə pis həll olur. 
 
Nitrobirləşmələrin kimyəvi xassələri 
1.  Birli və ikili nitrobirləşmələr qələvi məhlullarda həll olur 
və  suda  həll  olan  duzlar  əmələ  gətirir.  Ancaq  bu  duzlardan  turşuların  təsiri  ilə 
müvafiq  nitroturşular  almaq  mümkün  olmur,  bu  zaman  yenə  əvvəlki 
nitrobirləşmələr  alınır.  Başqa  xassələrinə  görə  nitrobirləşmələr,  kimyəvi  cəhətdən 
tamamilə  neytral  maddələrdir.  Öz-özlüyündə  neytral  birləşmənin  qələvilər  və  ya 
turşularla  duz  əmələ  gətirə  bilməsi  hadisəsinə  psevdomerlik  və  bu  cür  maddələrə 
psevdomer maddələr deyirlər. 

 
36 
 
 
Nitrobirləşmələrdə  psevdomerlik  hadisəsi  onların  qələvi  təsiri  ilə  əvvəlcə 
psevdoturşuya  çevrilməsi,  sonra  duz  alınması  ilə  izah  olunur.  Reaksiya  aşağıdakı 
tənliklə gedir: 
                                                            O                               O 
 
CH
3
–CH
2
NO
2
+NaOH→CH
3
–CH=N+NaOH→CH
3
– CH=N+H
2

                                                         \                                   \ 
                                                          OH                                ONa 
2.  Nitrobirləşmələri reduksiya etdikdə birli aminlər alınır: 
 
CH
3
 – CH
2
 – NO
2
 + 6H → CH
3
 – CH
2
 – NH
2
 + 2H
2

3.  Birli, ikili və üçlü nitrobirləşmələrin nitrit turşusu ilə  
reaksiyası müxtəlif nəticələr verir: 
a)  Birli nitrobirləşmələrə nitrit turşusu ilə təsir etdikdə nitrol 
turşuları alınır: 
                                                                                 NOH 
                                                                                 ⁄⁄ 
CH
3
 – CH
2
 – CH
2
NO
2
 + HONO→ CH
3
 – CH
2
 – C   + H
2

                                                                               \ 
                                                                               NO
2
 
 
Bu turşular qələvi məhlulda qırmızı rəngə boyanır. 
b)  İkili nitrobirləşmələr nitrit turşusunun təsiri ilə psevdonit- 
rol əmələ gətirir: 
 
 
   CH
3                                                                         
CH
3
 
             |                                                  |    NO 
            CH – NO
2
 + HONO → H
2
O +  C 
             |                                                  |    NO
2
 
            CH
3
                                            CH
3
 
Psevdonitrol üzvi həlledicilərdə firuzə rəngli olur. 
c)  Üçlü nitrobirləşmələrə nitrit turşusu təsir etmir. 
Nitrobirləşmələrdən nitrometan, nitroetan, nitropropan və nit- 
robutanların  sənayedə  istehsalı  bir  tərəfdən,  neft  qazlarının  emalı  ilə,  digər 
tərəfdən,  çoxlu  miqdarda  azot  turşusunun  istifadəsi  ilə  əlaqədar  olaraq  inkişaf 
etmişdir. 
 
Nitrobirləşmələrin  alınması  üçün  ən  əlverişli  üsul  nitrolaşma  reaksiyasıdır. 
Bu  reaksiya  aromatik  karbohidrogenlərə  qatı  nitrat  və  sulfat  turşularının  təsiri  ilə 
başa gətirilir və yaxşı nəticə verir. Doymuş karbohidrogenləri bu üsulla nitrobirləş-
mələrə  çevirmək  olmur,  çünki  adi  istilikdə  doymuş  karbohidrogenlər  qatı  azot 
turşusu ilə reaksiyaya girmir. 

 
37 
 
 
Alifatik  nitrobirləşmələr  almaq  üçün  doymuş  karbohidrogenlərə  100
0
C-də 
duru  azot  turşusu  ilə  təsir  etmək  lazımdır  (Konovalov  reaksiyası).  Bu  reaksiya 
ancaq üçlü, qismən də ikli karbonu olan karbohidrogenlər üçün yaxşı nəticə verir. 
Sənayedə  əsasən  doymuş  karbohidrogenləri  nitrolaşdırmaq  üçün  yüksək 
temperaturdan  və  qatı  azot  turşusundan  istifadə  edirlər.  Alınan  oksidləşmə 
məhsullarını ayırır və onları ayrı tətbiq edirlər. 
 
Nitrobirləşmələr  həlledici  kimi  və  bir  çox  sintezlər  üçün  işlənir.  Onlardan 
aminlər,  nitrospirtlər,  hidroksilamin,  üzvi  turşular,  xlorpikrin  (CCl
3
NO
2
)  və  başqa 
maddələr  sintez  olunur.  Bunlardan  da  partlayıcı  maddələr,  plastifikator  və  başqa 
faydalı kimyəvi birləşmələr almaq üçün istifadə olunur. 
AMİNLƏR 
 
Ammonyakın  bir  hidrogenini  radikalla  əvəz  etdikdə  birli  amin  R–NH
2
;  iki 
hidrogenini  iki  birvalentli  radikalla  əvəz  etdikdə  ikili  amin  R–NH–R;  üç 
hidrogenini üç birvalentli radikalla əvəz etdikdə üçlü amin R–N–R alınır. 
                                                                                                 | 
                                                                                                R 
 
Birli  aminlərdən  metilamin  CH
3
NH
2
,  etilamin  C
2
H
5
NH
2
,  birli  propilamin 
CH
3
-CH
2
–CH
2
NH
2
,  ikili  propilamin                                            CH
3
–CHNH
2
–CH
3
  və  s. 
göstərmək  olar.    Cenevrə  adı  ilə  bunlara  aminmetan,  aminetan,  1-aminpropan,      
2-aminpropan deyirlər.  
 
İkili  və  üçlü  aminlər  eyniradikallı  (sadə  ikili  və  ya  üçlü  amin)  və  müxtəlif-
radikallı (qarışıq amin) ola bilər.  
 
Aminlərin alınması. 
1.  Nitrobirləşmələri və başqa azotlu birləşmələri reduksiya  
etdikdə aminlər alınır. 
 
C
2
H
5
NO
2
 + 6H → C
2
H
5
NH
2
 + 2H
2
O  
 
2.  Alkilhalogenidlərə ammonyakla təsir etməklə də aminlər 
almaq olar: 
CH
3
J + NH
3
 → CH
3
NH
2
 + HJ 
 
Burada HJ sərbəst ayrıla bilməyib, amin ilə CH
3
NH
2
 • HJ duzu əmələ gətirir. 
Sərbəst  amin  almaq  üçün  amin  duzuna                yenidən  ammonyak  və  ya  NaOH-la 
təsir etmək lazımdır: 
CH
3
NH
2
 • HJ + NH
3
 → NH
4
J + CH
3
NH
2
 

 
38 
 
 
Bu  reaksiya  zamanı  alınan  metilamin  yenidən  alkilhalogenidlə  reaksiyaya 
girərək,  aşağıdakı  tənliklərlə  ikili,  üçlü  amin  və  hətta  dördəvəzli  ammonium 
törəməsi əmələ gətirə bilər: 
                                CH
3
 
                                   | 
CH
3
NH
2
 + CH
3
J → NH  + HJ 
                                 | 
                                CH
3
 
 
 CH
3
                              CH

 
 |                                    | 
NH  + CH
3
J → CH
3
 – N + HJ 
 |                                    | 
 CH
3                                           
CH
3
 
(CH
3
)
3
N + CH
3
J →( CH
3
)
4
NJ 
  Bu üsulla aminlərin alınmasına Hofman üsulu deyilir. 
3. Aminlər  almaq  üçün  Hofman  daha  bir  üsul  təklif  etmişdir  ki,  bu  da  turşu 
amidlərinə brom və qələvinin təsiridir: 
CH
3
CONH
2
 + Br
2
 + 4KOH →CH
3
NH
2
+K
2
CO
3
+KBr+2H
2

4. Aminləri almaq üçün təklif olunan ən klassik üsul izosianatların qələvilərin 
təsirindən parçalanmasıdır: 
CH
3
 – N = C = O + 2NaOH → CH
3
NH
2
 + Na
2
CO
3
 
 
Vyürs tərəfindən təklif olunan bu üsulun tarixi əhəmiyyəti vardır. 
5.  Spirtlərə katalizatorların (ThO
2
, Al
2
O
3
) iştirakı ilə yüksək 
temperaturda (350
0
C-də) ammonyakla təsir etdikdə də aminlər alına bilər: 
C
5
H
11
OH + NH
3
 → H
2
O + C
5
H
11
NH
2
 
Aminlərin fiziki xassələri 
Metilaminlər  qazdır,  etilamin  17
0
C-də,  propilamim  47
0
C-də  qaynayan 
mayedir.  
Çoxkarbonlu  aminlər  daha  yüksək  dərəcədə  qaynayan  maye  və  ya  bərk 
maddələrdir.  Azkarbonlu  aminlər  suda  həll  olur.  Aminlərin  molekul  kütlələri 
artdıqca,  qaynama  dərəcələri  yüksəlir  və  suda  həllolma  qabiliyyətləri  azalır.  Sadə 
aminlər zəif ammonyak iyli, bəziləri balıq iyi ilə qarışıq iyli olur. Çoxkarbonlu ali 
aminlər  iysiz  və suda  həll olmayan  maddələrdir.  Aminlərin sulu  məhlulları  qələvi 
reaksiyası verir. Onlar su ilə CH
3
NH
2
OH tipli birləşmələr əmələ gətirir. 
 
 
 

 
39 
 
Aminlərin kimyəvi xassələri 
 
Kimyəvi  cəhətdən  aminlər  əsas  xassəli  olub,  indiqatorlara  təsir  edir  və 
turşularla duzlar əmələ gətirir: 
CH
3
NH
2
 + HCl → CH
3
NH
2
 • HCl   metilamin hidroxlorid duzu 
 
Bu  duzlar  suda  asan  həll  olur.  Bunların  sulu  məhlulları  hidroliz  olunur  və 
turş reaksiya verir. 
 
Aminlər  əsaslılıq  qüvvəsinə  görə  ammonyakdan  daha  qüvvətlidir.  Amin 
molekulunda alkillərin miqdarının artması ilə onlar daha qüvvətli əsas xassəsi kəsb 
edir,  ikili  aminlər  müvafiq  birli  aminlərdən,  üçlülər  də  ikililərdən  qüvvətli  əsas 
olur. Dördlü ammonium əsasları şiddətli qələvi xassəyə malik olur. 
1.  Aminlərə nitrat turşusu ilə təsir etdikdə: 
a)  birli aminlər birli spirt əmələ gətirir: 
  CH
3
– CH
2
NH
2
 + HONO → CH
3
 – CH
2
OH + N
2
 + H
2

b)  ikili aminlər nitrozamin əmələ gətirir: 
  CH
3
- NH - CH
3
 + HONO → H
2
O + CH
3
–N – N = O 
                                                                    | 
                                                                   CH

c)  üçlü aminlər nitrit turşusu ilə yalnız duzlar əmələ gətirə  
bilər. 
 
Bu reaksiya vasitəsilə birli, ikili və üçlü aminləri bir-birindən fərqləndirirlər. 
2. Birli aminlər başqa aminlərdən fərqli olaraq xloroformla qələvi iştirakı ilə 
reaksiyaya girir və çox pis iyli izonitril əmələ gətirir: 
a) CH
3
–CH
2
NH
2
 + CHCl
3
→CH
3
–CH
2
NH
3
–CCl
3

b) CH
3
–CH
2
NH
3
–CCl
3
+3KOH→3KCl+3H
2
O+CH
3
–CH

-NC. 
4. Aminləri alkilhalogenidlərin təsiri ilə alkilləşdirib, onları ikili, üçlü aminlərə 
və dördəvəzli ammonium törəmələrinə çevirmək olur. 
   5.  Aminlərə  turşu  anhidridləri  və  ya  xloranhidridləri  ilə  təsir  etdikdə  onları 
asilləşdirmək mümkündür. 
CH
3
NH
2
 + CH
3
- COCl → HCl + CH
3
 – CO – NH – CH
3
 
 
CH
3                                                                                    
CH
3
 
 |                                                              | 
NH + CH
3
COCl → HCl + CH
3
 – CO – N 
|                                                               | 
CH
3
                                                         CH
3
 
Üçlü aminlər bu reaksiyanı vermir.  

 
40 
 
ZÜLALLAR VƏ AMİNTURŞULAR 
 
 
Proteinlər  adlanan  sadə  zülalların  element  tərkibi  C,  H,  O,  N,  S;  mürəkkəb 
proteidlərdə  isə  prostetik  qrupun  kimyəvi  təbiətindən  asılı  olaraq,  əlavə  digər 
kimyəvi  elementlərdən  ibarətdir.  Prostetik  qrupu  nəzərə  almasaq  zülallar  17 
aminturşusu,  1imin  turşusu  (prolin),  2  amid-asparagin  və  qlütamin  aminturşu 
qalıqlarından ibarətdir. 
 
Şərti  olaraq  sayca  20  aminturşu  –  standart  aminturşuları  adlanır.  Başqa 
terminlə,  onlara  proteinogen  aminturşuları  da  deyilir.  Zülalların  biosintezi 
prossesində  həmin  aminturşuları  kodlaşdıran  tripletlər  mövcuddur.  Bəzi  zülal 
tiplərində  20  aminturşusunun  törəməsi  olan  qeyri-standart  –  məsələn  4-
hidroksiprolin,  aminturşuları  da  mövcuddur.  Bunlardan  əlavə  təbiətdə  bəzi  mə-
lumatlara görə sayı artıq 400-ü keçmiş qeyri-proteinogen törəmə xarakteri daşıyan, 
tripleti olmayan aminturşu  müşahidə edilmişdir ki, onlar zülalların tərkibinə daxil 
olmur. 
Zülalların tərkibinə daxil olan aminturşuları, bir-biri ilə  
 
 (peptid) və - S - S - (disulfid) əlaqələri ilə birləşir.  
 
Zülal  molekullarının quruluş səviyyəsindən asılı  olaraq polipeptid zəncirləri 
digər  –  hidrogen,  efir,  spirt  və  s.  tipli  əlaqələr  vasitəsilə  də  birləşir.  Zülalı  təşkil 
edən aminturşuların keyfiyyət və kəmiyyət tərkibi, onların tərkibinə daxil olan yan 
radikallar, prostetik qruplara məxsus digər kimyəvi qruplardan asılı olaraq müxtəlif 
rənglər  əmələ  gəlir.  Həmin  rənglərə,  əmələ  gələn  kompleks  maddələrə,  çöküntü 
alındığı  və  onun  xarakterinə  əsasən,  təcrübədə  işlədilən  zülal  ilə  onun  qrupları 
haqda müvafiq nəticə çıxarmaq mümkündür. Keyfiyyət analizinin mahiyyəti də elə 
deyilənlərdən ibarətdir. 
 
Aminturşular  –  karbon  zəncirlərində  hidrogen  atomlarından  birinin  amin 
qrupu  ilə  (-NH
2
)  əvəz  olunmuş  karbon  turşularının  törəmələridir.  Təbii 
aminturşuların  əksəriyyətində  amin  qrupu  karboksilə  (-COOH)  nisbətən  α  – 
vəziyyətdədir.  Aminturşuların  tərkibinə  1  imin  (-NH),  2  amin,  imidazol,  quanidin 
kimi azotu olan qruplar, sulfihidril (-SH) və kükürd də daxil olur . 
 
Canlı  orqanizmlərdə  müşahidə  edilən,  öyrənilmiş  200-ə  yaxın,  zülalların 
tərkibinə  daxil  olmayan,  lakin  maddələr  mübadiləsində  mühüm  rol  oynayan 
aminturşular  tripletləri  olmayan  qeyri-proteinogen  turşularla  yanaşı  öyrənilməkdə 
olan digər turşular da məlumdur. 
 
Proteinogen  aminturşular  amin  və  karboksil  olaraq  iki  funksional  qrupa 
malikdir.  Bir  və  iki  əsaslı  mono,  diamin  və  s.  qrupların  sayına  əsaslanan  təsnifat 
növünün  ədəbiyyatlarda  ən  çox  rast  gəlindiyini  nəzərə  alaraq,  biz  aşağıda 

 
41 
 
aminturşuların radikallara əsasən təsnifatını  veririk. Bundan başqa amin  turşuların 
ümumi  olan  bir  cəhəti  –  amin  və  karboksil  qruplarının  eyni  karbon  atomu  ilə 
birləşdiyini;  yan  zəncirlərin  quruluşu,  elektrik  yükü  və  həllolma  dərəcəsinin  isə 
müxtəlifliyini  nəzərə  almaqla  həmin  təsnifatı  veririk.  Aminturşuların  quruluşu 
ionlaşmış şəkildə göstərilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
Maddələr  mübadiləsində  mühüm  rol  oynayan,  lakin  zülalın  tərkibinə  daxil 
olmayan  aminturşulardan  koferment  A-nın,  karnozinin  və  anserinin  bir  hissəsini 
təşkil  edin  həm  də  sərbəst  rast  gəlinən  β-alanin  (β-aminopropion);  sidik  cövhəri, 
alkoloidlər,  antibiotik  qramisidinin  biosintezində  iştirak  edən  L-ornitin,  (α,  δ-
diaminovalerian  t);  sidik  cövhərinin  biosintezi  zamanı  əmələ  gələn  aralıq  məhsul 
kimi  məlum  olan,  həmçinin,  sərbəst,  rast  gələn,  qarpız  şirəsinin  aminturşu  L-
sitrullin  (α-amino  –δ-karbamidovalerian  t);  bitkilərdə,  məməlilərin  beynində,  bəzi 
suda-quruda  yaşayan  heyvanlarda,  quşlarda  tapılmış  γ-aminoyağ  turşusu  və  digər 
aminturşular da təsvir edəcəyimiz keyfiyyət  reaksiyalarında  müşahidə edilə bilər. 
Aminturşularda  iki  funksional  qrup  –  karboksil  (-COOH)  və  amin  qrupunun  (-
NH
2
) mövcud olması, onların kimyəvi xassələrini  müəyyən edir. Su məhlullarında 
karboksil  qrupunun  protonu  amin  qrupuna  keçir  və  aminturşusu  qlisin  misalında 
aşağıdakı şəkildə yazıla bilər. 
 
 
 
 
 
Orqanizmdə  həll  olmuş  halda  olan  aminturşular  daxilən    elə  şəkildə 
ionlaşmış  ki,  eyni  molekulda  həm  amin,  həm  də  karboksil  qrupu  ionları  mövcud 
olur və molekula bu halda elektroneytraldır. Laboratoriya işlərini yerinə yetirərkən 
nəzərdə  tutmaq  lazımdır  ki,  turş  mühitdə  aminturşu  özünü  qələvi,  qələvi  mühitdə 
isə əksinə turşu kimi aparır. Çünki birinci halda karboksil qrupunun dissosiasiyası 
baş  verə  bilmir  və  molekul  kationa  çevrilir.  Başqa  sözlə,  müsbət  yüklənir.  İkinci 
halda  amin  qrupu  dissosiyasiya  edə  bilmir,  anion  əmələ  gəlir  və  aminturşu  mənfi 
yüklənir. 
 
Beləliklə,  kimyəvi  nöqteyi-nəzərdən  aminturşular  amfoter  elektrolitlərdir. 
Aminturşuların  zülal  molekulunda  bir-biri  ilə  birləşməsi  nəticəsində  əmələ  gələn 

 
42 
 
peptid  əlaqələrinin  xüsusi  xarakter  daşıdığını  hələ  1888-ci  ildə  A.Y.Danilevski 
qeyd etmişdi.  
Belə  ki,  C  və  N-u  birləşdirən  kimyəvi  əlaqə  adi  əlaqələrdən  fərqli  olaraq 
özünü ikiqat rabitə kimi aparır və qismən qısadır. Onu müşahidə etmək üçün tətbiq 
olunan  biuret  reaksiyası  aşağıda  təsvir  olunacaq.  Qismən  az  sayda  aminturşular 
qalıqlarından  təşkil  olunmuş  peptidlər  adlanan  polimerləri,  daha  uzun 
polipeptidləri  və  müvafiq  konformasiyaya  malik  sadə  və  mürəkkəb  zülalları 
müşahidə  etmək  üçün  çoxsaylı  keyfiyyət  reaksiyaları  mövcuddur  ki,  dediyimiz 
kimi,  onların  tətbiqi  nəticəsində  müşahidə  olunan  molekul  haqqında  müəyyən 
informasiya  əldə  etmək  mümkündür.  Nəzərdə  tutmaq  lazımdır  ki,  istər  sadə 
peptidlər,  istərsə  də  protein  və  proteidlər  mövcud  olduqları  mühitdən  asılı  olaraq 
(məsələn,  mühitin  pH-ı)  mənfi  və  ya  müsbət  yüklənə  bilər.  Zülalların  müxtəlif 
dərəcədə  həll  olması,  hidrotasiya  dərəcəsinin  dəyişməsi,  ona  təsir  göstərən  başqa 
amillər keyfiyyət reaksiyalarının xarakteri, əmələ gələn rənglərin intensivliyi və s. 
üçün mühüm şərtlərdir. 
 
Beləliklə, aşağıda təsvir edəcəyimiz hər bir iş, aminturşular və zülallar haqda 
müəyyən məlumat əldə etmək üçün bu və ya digər dərəcədə əhəmiyyətlidir. 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
43 
 
Mövzu 7: Qarışıq funksiyalı üzvi birləşmələr, alınma üsulları, fiziki – 
kimyəvi xassələri və tətbiqi. Karbohidratlar. 
     Tərkibində müxtəlif funksiya daşıyan iki və daha çox qrupları olan birləşmələrə 
qarışıq funksiyalı birləşmələr deyilir. Bunlara misal olaraq oksiturşuları göstərmək 
olar.  Oksiturşuların  tərkibində  turşu  funksiyası  daşıyan  karboksil  və  spirt 
funksiyası  daşıyan  hidroksil  qrupları  vardır.  Məsələn,  CH
2
OH  –  COOH  oksisirkə 
turşusu, CH
3
 -  CHOH – COOH  - oksipropion turşusu və CH
2
OH - CH
2
 – COOH 
− oksipropion turşusu. 
     Normal yağ turşusundan 
, ,  – oksiyağ turşuları kimi üç izomer almaq olar.  
     Bu oksiturşulara birəsaslı ikiatomlu oksiturşular deyirlər. 
Birəsaslı ikiatomlu oksiturşuları almaq üçün aşağıdakı üsullardan istifadə edirlər: 
1)  halogenturşulara əsaslar və ya su ilə təsir edilir:  
CH
2
Cl – COOH + HOH → CH
2
OH – COOH  
2)  doymamış turşulara su molekulu birləşdirilir: 
CH
2
 = CH – COOH + HOH → CH
2
OH – CH
2
 – COOH 
3)  ikiatomlu spirtlər ehtiyatla oksidləşdirilir: 
HOCH
2
 – CH
2
OH + O → CH
2
OH – COOH + H
2

4)  xlorhidrinlərə KCN ilə təsir edilir və alınan nitril  
sabunlaşdırılır: 
HOCH
2
 – CH
2
Cl + KCN → HOCH
2
 – CH
2
 – CN + KCl 
HOCH
2
 –CH
2
–CN+2H
2
O→HOCH
2
 – CH
2
– COOH +NH
3
 
5) aldehidlərə HCN ilə təsir edilir və alınan oksinitril 
sabunlaşdırılır: 
CH
3
 – CHO + HCN → CH
3
 – CHOH – CN 
CH
3
 – CHOH – CN + 2HOH → CH
3
CHOHCOOH + NH
3
 
Oksiturşuların  xassələri.  Sadə  oksiturşular  qatı  maye  və  ya  bərk  maddələr 
olub,  suda  yaxşı  həll  olurlar.  Bunlar  müvafiq  doymuş  birəsaslı  turşulardan  daha 
qüvvətli turşulardır.  
     Oksiturşularda  hidroksil  və  karboksil  qrupları  bir-birindən  uzaqlaşdıqca, 
onların turşuluq qüvvələri zəifləyir.  
     Bunların  tərkibində  hidroksil  və  karbonil  qrupları  olduğu  üçün,  bunlar  həm 
spirtlər, həm də turşulara xas olan reaksiyalara girirlər. 
     Məsələn, oksisirkə turşusu  həm spirtlə, həm də turşu  ilə reaksiyaya  girir  və  iki 
cür  ester  əmələ  gətirir.  Bunlardan  birində,  yəni  alkilqlikol  esterinin  alınmasında 
oksisirkə turşusu turşu kimi, 
CH
2
OH – COOH + ROH → H
2
O + CH
2
OH – COOR 
 
ikincidə isə yəni asilqlikol turşusu alınmasında oksisirkə turşusu spirt kimi 
reaksiyaya girmişdir. 

 
44 
 
CH
2
OH – COOH + RCOOH →RCOOCH
2
– COOH+ H
2
O  
     Hidrogenhalogenid turşusu ilə təsir etdikdə, oksiturşunun yalnız hidroksil qrupu 
halogenlə əvəz olunur: 
CH
3
- CHOH – COOH + HBr → CH
3
- CHBr – COOH + H
2

     Bu  reaksiyalardan  başqa 
, , − oksiturşuların  hər  birinə  məxsus  xüsusi 
reaksiyalar  da  vardır  ki,  bu  reaksiyalardan  da  suçıxma  reaksiyalarını  göstərmək 
olar.  
−oksiturşuları  qızdırdıqda  onların  iki  molekulundan  asanlıqla  su  molekulu 
ayrılır və nəticədə aşağıdakı tənlik üzrə tsiklik-laktidlər alınır: 
                                                         CH
3
–CH–CO 
 
2CH
3
CHOHCOOH →   H
2
O +             O           O 
 
                                                               CO–CH–CH
3
 
 
 
− oksiturşulardan su ayrıldıqda, onlar doymamış turşulara çevrilir: 
CH
2
OH – CH
2
 – COOH → H
2
O + CH
2
= CH – COOH 
− oksiturşular, eləcə də hidroksil ilə karboksil qrupları bir-birindən daha uzaqda 
olan oksiturşular suyu çox asanlıqla ayırır və qapalı birləşmə laktonlar əmələ 
gətirir.  
CH
2
OH–CH
2
–CH
2
–COOH→H
2
O + CH
2
–CH
2
–CH
2
–CO 
                                                          O 
                                                          lakton 
İkiəsaslı üçatomlu oksiturşular 
 
 
Tərkibində iki karboksil və üç hidroksil qrupu olan turşulara ikiəsaslı üçatomlu 
oksiturşular deyirlər. Bunlara oksimalon və ya tartran turşusunu HOOC – CHOH – 
COOH, monooksikəhrəba və ya alma turşusunu HOOC – CH
2
 – CHOH – COOH 
misal göstərmək olar. 
 
Bunların əhəmiyyətli nümayəndəsi alma turşusudur. Alma turşusunun d, l və r 
izomerləri vardır. 
 
Bunlardan r alma turşusunu : 
kəhrəba turşusundan 
CH
2
–COOH                              CHCl – COOH 
|                      + Cl
2
    →             |                      + HCl 
CH

– COOH                              CH
2
 – COOH 
CHCl – COOH                           CHOH – COOH 
|                        + AgOH →         |                     + AgCl 
CH
2
 – COOH                              CH
2
 – COOH 
fumar və malein turşularından almaq olar. 

 
45 
 
CH – COOH                                 CH
2
 – COOH 
||                   + HOH       →           | 
CH – COOH                                 CHOH – COOH 
 
Qeyri-fəal (r) alma turşusu 130
0
C-də əriyən və suda pis həll olan bərk 
maddədir. 
 
l-alma  turşusu  almada,  sumaqda,  üzümdə  və  başqa  meyvələrdə  rast  gəlir.  Bu 
alma  turşusu,  bərk  maddə  olub,  asan  kristallaşır,  100
0
C-də  əriyir,  suda  yaxşı  həll 
olur.  
 
Sol  alma  turşusu,  şirniyyat  işlərində,  limonad  hazırlamaq  üçün  və  boyaqçılıq 
işlərində işlənə bilir. 
 
d-alma turşusu təbiətdə rast gəlmir. Onu r-alma turşusundan alırlar.  
 
İkiəsaslı dördatomlu oksiturşular 
 
 
İkiəsaslı  dördatomlu  turşu  –  dioksikəhrəba  turşuları  və  ya  çaxır  turşularıdır 
HOOC  –  CHOH  –  CHOH  –  COOH.  Çaxır  turşusunda  iki  asimmetrik  karbon 
atomu  olduğu  üçün  onun  altı  stereoizomeri  (dörd  fəal  izomeri  və  iki  rasemik 
forması)  olacağını  gözləmək  olardı.  Ancaq  çaxır  turşusu  molekulunda  müəyyən 
dərəcədə simmetriklik olduğu üçün onun hamısı, dörd stereoizomer forması vardır. 
Bunlardan  ikisi  optik-fəal  (sağ  və  sol)  çaxır  turşuları,  üçüncüsü  üzüm  turşusu 
adlanan  rasemik  r  forması  və  dordündüsü  mezoçaxır  turşusu  adlanan  inaktiv  (i) 
formasıdır. 
 

Yüklə 2,27 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin