N muradullaev, Q. R. Rahmonov, T. S. Burxonov, N. Sh. Umarov yer monitoringi



Yüklə 1,23 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/34
tarix25.06.2023
ölçüsü1,23 Mb.
#135053
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34
Yer monitoringi O‟quv qo‟llanma

Nazorat savollari. 
1. Shahar yerlari monitoringining ob‟ektlarini tushintirib bering. 
2. Yirik shaharlarda yer monitoringini o‟tkazish xususiyatlarini tushintirib 
bering. 
3. Shaharda yer monitoringi o‟tkazish uslublari qanday tartibda amalga 
oshiriladi. 
4. Shaharning yer uchastkalarini monitoringdan o„tkazish usullari haqida 
tushincha bering. 
5. Respublika yer fondining tavsiflanishi va undan foydalanish darajasi. 
Yagona yer fondining hududiy taqsimoti. 
6. Yerdan foydalanishda miqdor va sifat o‟zgarishlarni taxlil kilish. 
7. Yer toifalarida yer monitoringini olib borish tartibi. 
8. Yer toifalari bo‟yicha yer monitoringini o‟tkazish xususiyatlari. 
9. Yer toifalarida o‟tkaziladigan monitoringlarning o‟zaro bog‟likligi. 


72 
VII-BOB. YER MONITORINGINING MINTAQAVIY TIZIMI 
 
1. Yer monitoringining mintaqaviy tizimining vazifalari. 
2. Yer monitoringining axborot mintaqa tizimining manbaalari. 
3. Agroekologik monitoring. 
 
Tayanch so‘zlar: ekologik rayonlashtirish, asbob - uskunalar, umumdavlat 
miqyosidagi loyihalar, texnologiya bo‘yicha fototarxlar, kosmosuratlarni avtomatik 
ravishda deshifrovkalash. 
Yer resurslari va ularning muhim hududiy va mintaqaviy farqlari yer 
monitoringining mintaqa tizimini yaratish to‟g‟risida gapirish tug‟risida aytib o‟tish 
zarur. U ma‟muriy chegarada va tabiiy ekologik mintaqada yerlar holatini nazorat 
qilishi kerak. 
Yer monitoringi mintaqaviy tizimining maqsadi yerlar holatini nafaqat tabiiy 
ekologik baholash, balki mintaqa hududini uzluksiz kuzatish va nazorat qilish, 
shaharlar va tumanlar ma‟muriy chegaralarida ham olib boriladi. 
Yer monitoringining mintaqa tizimi quyidagi vazifalarni bajaradi: 

mintaqalar bo‟yicha ma‟lumotlar axboroti bazasini yaratish va ishlab 
chiqish; 

kuzatish ishlarini olib boruvchi majmualarning turli xil mintaqaviy 
kuztish punktlarini yaratish; 

mintaqaning yer resurslari holatini masofali nazorat qilishni ham, ham 
mintaqa tizimlarini asbob - uskunalar bilan qurollantirish; 

yerlardan foydalanilganda yoki ular ifloslangan holatda degradatsiya 
darajasini aniqlashning mezonlari va har xil me‟yoriy ko‟rsatkichlar ishlab chiqish; 

yerlar iste‟moldan chiqarilishining ruxsat beriladigan hajmini aniqlash; 

boshqaruv qarorlarini qabul qilish maqsadida turli xil tabiiy muhit 
kadastrlari va monitoringlarini axborot bilan ta‟minlash; 
- yerlar holatiga ta‟sir ko‟rsatadigan asosiy negativ jarayonlar turlari va 
darajasi bo‟yicha ajratish bilan mintaqa hududini lanshaft - ekologik 
rayonlashtirishni ishlab chiqish; 


73 
Yer monitoringining axborot mintaqa tizimining manbaalariga quyidagilar 
xizmat qiladi: 
1. Bazali axborot - yer resurslaridan foydalanishning tarkib topgan tizimi va 
ular sifatiga ta‟sir ko‟rsatadigan salbiy omillarni turli xil mavzuli haritalar (tuproqqa 
oid, geomorfologik, geobotaniq, agrokimyoviy, gidrologik va h.k.) foydalanish 
bilan yer resurslari potensialini aks ettiradi. 
2. Tezkor axborot - yer resurslari o‟zgarishining miqdor va sifatini aks 
ettiradi. Bunday holatda tuman va viloyat yer resurslari boshqarmalarining statistik 
hisobotlaridan foydalaniladi. 
3. Ma‟lumotli axborot - yerlar holatiga u yoki bu salbiy ta‟sir ko‟rsatishning 
favqulotda vaziyatini aks ettiradi. Bunday axborotning manbai - zond bilan masofali 
kuzatish uslubi va yer ustida taftish o‟tkazishdir. 
Yer monitoringining mintaqaviy tizimini muhim vazifalaridan biri landshaft 
- ekologik rayonlashtirishni ishlab chiqishdir. 
O‟zbekistonning xozirgi zamin landshafti turli - tuman tabiiy, tabiiy - 
antropogen va antropogen tashkil topishini ifodalaydi, ularning tuzilishi va holati 
quyidagilar natijasidadir: 
• 
Birinchidan, tabiat hodisalarining ro‟y berishi; 
• 
Ikkinchidan, inson va tabiatning birgalikdagi ko‟p yillik faoliyatlaridir. 
Yerdan foydalanishning tuzilishi hududning tabiiy, tarixiy va etnik xususiyatlari 
bilan muvofiqlikda shakllanishi. Bu o‟z navbatida yerdan foydalanishda salbiy 
jarayonlarning oldini olish bo‟yicha chora - tadbirlar va xo‟jaliklarning ixtisosligini 
belgilab beradi. 
Hududni landshaft - ekologik rayonlashtirishning asosiy vazifasi landshaftli 
muammolar va tabiiy muhit o‟zgarishi darajasini o‟rganish (aniqlash)dan iboratdir. 
Shu bilan birga tabiiy majmualarda, texnologiyalarda, xususiyatida 
saqlanishi katta ahamiyatga ega. Ular landshaft - ekologik balansini (muvozanatini), 
yerlardan foydalanish turlari va hududning ekologik kartasini shakllantirish uchun 
zarurdir. 
Landshaftga oid tekshirish dala (statsionar va ekspeditsiyali) taftish qilishni 


74 
o‟z ichiga oladi. Landshaftli tekshirishning birlamchi bosqichi - landshaftli 
tasvirlash va kartografiyalashtirish, landshaftli tasvirlar kichik masshtabli landshaft 
- ekologik haritalarni (1:25000) yaratish uchun asos tashkil etadi. Bunday harita 
bitta yoki bir qancha jarayondaki, ularning tarqalishi batafsil tavsifi
shakllanishining o‟ziga xos xususiyatlari bilan o‟sha masshtabda kartalar tuzib 
chiqish uchun asos bo‟ladi. Bu harita yoki bu salbiy oqitlarni baholash uchun bazis 
(asos) bo‟ladi. 
Hozirgi vaqtda har qanday hudud rivojlanishining xo‟jalik harakati va 
barcha rejalari tabiatda landshaft - ekologik muvozanatni saqlab qolishga, yerlar 
degradatsiyasi mavjud bo‟lgan joylarni yo‟q qilishi va betaraflantirish to‟la imkon 
beradigan qishloq xo‟jaligi, sanoat va boshqa antropogenli o‟zgargan strukturasini 
shakllantirishga yo‟naltirilgan bo‟lishi kerak. 

Yüklə 1,23 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin