O’zbekistonda davlat moliya tizimidagi islohotlar va rivojlantirish istiqbollari



Yüklə 296,02 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/6
tarix22.09.2023
ölçüsü296,02 Kb.
#147199
  1   2   3   4   5   6
3626-Article Text-7152-1-10-20220529



O’zbekistonda davlat moliya tizimidagi islohotlar va 
rivojlantirish istiqbollari 
 
Inomjon Turaevich Jumaniyazov 
inomjomscience@gmail.com 
Murodjon Bahrom o’g’li Abdurasulov 
Toshkent moliya instituti 
 
Annotatsiya: 
Ushbu maqolada davlat moliyasini boshqarish, O‘zbekistonda 
davlat moliyasini samarali boshqarish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar va 
davlat moliya tizimini takomillashtirish bo‘yicha strategiyaning ustuvor yo‘nalishlari 
tadqiq etilgan.
 
Kalit so’zlar: 
moliya, davlat moliyasi, davlat moliyasini boshqarish,taraqqiyot 
strategiyasi, davlat moliya tizimini takomillashtirish strategiyasi. 
 
Prospects for reform and development of the public financial 
system in Uzbekistan 
 
Inomjon T. Jumaniyazov
inomjomscience@gmail.com 
Murodjon B. Abdurasulov 
Tashkent Institute of Finance 
Abstract: 
This article examines the priorities of public finance management
reforms in effective public finance management in Uzbekistan and the strategy for 
improving the public financial system. 
Keywords:
finance, public finance, public finance management, development 
strategy, public finance system improvement strategy. 
Bugungi kunda jamiyat va davlat hayotining barcha sohalari shiddat bilan 
rivojlanayotgani islohotlarni mamlakatimizning jahon tsivilizatsiyasi еtakchilari 
qatoriga kirish yo‘lida tez va sifatli ilgarilashini ta’minlaydigan davlat moliyasini 
boshqarishni takomillashtirishga asoslangan holda amalga oshirishni taqozo etadi. 
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mamlakatimizda davlat moliyasining 
barqarorligini ta’minlashga qaratilgan islohotlar izchillik bilan amalga oshirilmoqda. 
Bu borada muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning quyidagi fikrlarini keltirib 
o‘tish joizdir, “Makroiqtisodiy barqarorlikni yanada mustahkamlash va iqtisodiy 
o‘sishning yuqori sur’atlarini saqlab qolish, jumladan, Davlat byudjeti barcha darajada 
"Science and Education" Scientific Journal / ISSN 2181-0842
May 2022 / Volume 3 Issue 5
www.openscience.uz
1637


mutanosib, milliy valyuta va ichki bozordagi narx darajasi barqaror bo‘lishini 
ta’minlash - eng muhim ustuvor vazifamizdir.”[2] 
2018 yilda PEFA metodologiyasi bo‘yicha amaldagi byudjet tizimining tanqidiy 
tahlili, davlat moliyasini boshqarish samaradorligini baholash natijalari hamda Xalqaro 
valyuta jamg‘armasining shaffoflik Kodeksi asosida soliq-byudjet siyosati ochiqligi 
yuzasidan o‘tkazilgan diagnostik baholashlardan kelib chiqib so‘ngi ikki yilda davlat 
moliyasi boshqarishni takomillashtirish bo‘yicha bir qator tadbirlar amalga oshirildi. 
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti (keyingi o‘rinlarda Davlat 
byudjeti deb yuritiladi) to‘g‘risidagi ma’lumotlarning ochiqligi va shaffofligini hamda 
fuqarolarni byudjet jarayonidagi ishtirokini ta’minlash maqsadida: 
2018 yildan boshlab “Fuqarolar uchun byudjet” axborot nashri ishlab 
chiqilmoqda; 
Davlat byudjeti to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar joylashtirilib kelinayotgan 
“Openbudget.uz” axborot portali 2019 yilning yanvar oyidan boshlab ishga tushirildi; 
Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risidagi ma’lumotlar Davlat moliyaviy statistikasi 
(GFS) standartlariga muvofiq shaklda Xalqaro valyuta jamg‘armasining saytida 
joylashtirib borilmoqda; 
2019 yildan boshlab tuman va shahar byudjetlarida hosil bo‘ladigan qo‘shimcha 
manbalarining kamida 10 foizi fuqarolar tomonidan bildirilgan tadbirlarga asosan 
yo‘naltirish mexanizmi joriy etildi; 
Byudjet mablag‘larini tasarruf etuvchilar hamda mahalliy davlat hokimiyati 
organlari tomonidan byudjet mablag‘laridan foydalanish jarayonini to‘liq o‘z rasmiy 
saytlarida e’lon qilib borishlarini tartibga soluvchi qonun va qonunosti hujjatlariga 
tegishli normalar kiritildi. 
Shuningdek, 2020 yildan boshlab ilg‘or xorijiy tajribadan kelib chiqqan holda 
Davlat byudjeti loyihasi ilk bora Qonun shaklida qabul qilindi hamda vazirlik va 
idoralarning vakolat va mas’uliyatini oshirish maqsadida byudjet xarajatlari 
avvalgidek sohalar bo‘yicha emas, balki vazirlik va idoralar kesimida tasdiqlandi. Shu 
bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi respublika byudjeti xarajatlari O‘zbekiston 
Respublikasi Oliy Majlis palatalari tomonidan, mahalliy byudjetlar esa tegishli xalq 
deputatlari kengashlari tomonidan tasdiqlash amaliyoti joriy etildi. 
2018-2019 yillar davomida mamlakatda soliq islohotlari amalga oshirilib, 
iqtisodiyotga soliq yuki kamaytirishga erishildi, shuningdek soliq turlari 
maqbullashtirilib, qo‘shilgan qiymat soliq to‘lovchilar sonini oshirish hisobiga 
qo‘shimcha qiymat solig‘i zanjirini hosil qilishga erishildi. 
Yangi tahrirdagi Soliq kodeksida soliqlarni ortiqcha undirganlik uchun davlat 
soliq xizmati organlarining javobgarligi kuchaytirildi, zamonaviy usullarni qo‘llagan 
holda xorijiy amaliyotda sinalgan soliq nazorati shakllari joriy etildi, shuningdek, 
soliqlarni hisoblash va to‘lash tartiblari soddalashtirildi. 
"Science and Education" Scientific Journal / ISSN 2181-0842
May 2022 / Volume 3 Issue 5
www.openscience.uz
1638


Shu bilan birga, o‘tkazilgan tahlil natijalari davlat moliyasini boshqarish tizimida 
mamlakatning o‘rta va uzoq muddatli byudjet loyihalarini rejalashtirish bo‘yicha 
qo‘yilgan maqsadlarga erishish borasida qilinadigan ishlar ko‘pligini ko‘rsatdi. 
Xususan, byudjet tashkilotlari va muassasalari hamda davlat ulushi mavjud 
bo‘lgan korxonalarning hisobi alohida yuritilishi, shuningdek vazirlik va idoralarning 
byudjetdan tashqari mablag‘lari konsolidatsiyalashgan byudjetda aks ettirilmasligi 
Davlat byudjeti mablag‘larining shaffofligini to‘liq ta’minlashga to‘sqinlik qilmoqda. 
Mahalliy byudjetlarni mustaqil ravishda belgilab olish imkonini beradigan 
byudjetlararo 
transfertlarni 
hisoblashning 
shaffof 
metodologiyasini 
ishlab 
chiqilmagan. 
Davlat xaridlari va investitsiyalarini boshqarish samaradorligini oshirish, davlat 
qarzini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish, davlat aktivlari va majburiyatlarini 
boshqarish uchun tavakkalchiliklarni baholashning samarali tizimini joriy etish taqozo 
etilmoqda. 
Ko‘rsatib o‘tilgan kamchilik va muammolar amalga oshirilayotgan byudjet 
siyosatini ob’ektiv va ishonchli baholash imkonini bermaydi hamda byudjet 
xarajatlarini o‘rta muddatga mo‘ljallangan davlat dasturlari bilan samarali tahlil 
qilishga to‘sqinlik qilmoqda. 
Shu munosabat bilan, bugungi kunda davlat moliyasini sog‘lomlashtirishga 
qaratilgan ilmiy tadqiqot ishlari olib borish zarur hisoblanadi. 
Mamlakatning uzoq muddatli rivojlantirish kontseptsiyalari hamda ustuvor davlat 
dasturlari, xususan, 2022-2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning 
beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Taraqqiyot strategiyasi [1], O‘zbekison 
Respublikasi Prezidentining har yilgi Oliy Majlis palatalariga murojaatnomasi, 2030 
yilgacha Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish kontseptsiyasi hamda boshqa shu 
kabi davlat dasturlari Strategiyani ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qildi. 
Strategiyaning asosiy maqsadi har tomonlama puxta o‘ylangan byudjet siyosatini 
olib borishni, mamlakatni ijtimoiy - iqtisodiy rivojlantirishga yo‘naltirilayotgan 
byudjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligini oshirishni, ularning shaffofligi va 
ochiqligini ta’minlashga qaratilgan davlat moliyasini boshqarishning samarali tizimini 
yaratishdan iborat. 
Strategiyaning maqsadlariga erishish uchun quyidagi asosiy vazifalarni amalga 
oshirish zarur: 

strategik maqsadlarga yo‘naltirilgan hamda o‘rta muddatga mo‘ljallangan 
soliq-byudjet siyosatini yuritish; 

fiskal nazoratni kuchaytirish, birinchi darajali byudjet mablag‘larini 
taqsimlovchilari uchun ajratiladigan byudjet mablag‘larining chegaralangan 
miqdorlarini 
Oliy 
Majlis 
tomonidan 
belgilash 
orqali 
byudjet 
jarayoni 
ishtirokchilarining mas’uliyatini va hisobdorligini oshirish; 
"Science and Education" Scientific Journal / ISSN 2181-0842
May 2022 / Volume 3 Issue 5
www.openscience.uz
1639



uzoq muddatga davlat moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan 
soliq-byudjet siyosatini joriy etish; 

byudjet jarayonining shaffofligi va byudjet ma’lumotlarining ochiqligini 
oshirib borish; 

byudjetlararo munosabatlarni tubdan isloh qilish, mahalliy byudjetlarning 
mustaqilligini va javobgarligini oshirish hamda byudjetlararo transfertlar taqdim 
etishning shaffof mexanizmini joriy etish. 
Strategiyani ishlab chiqishda nafaqat iqtisodiyoti rivojlangan davlatlar, balki 
moliyaviy-iqtisodiy jihatdan tuzilishi bo‘yicha o‘xshash mamlakatlar tajribasi ham 
o‘rganib chiqilgan. 
Strategiyani amalga oshirish davri 2024 yilgacha mo‘ljallangan bo‘lib, quyidagi 
oltita muhim maqsadlarni o‘z ichiga oladi: 
1-rasm. Strategiyani amalga oshirishdagi muhim maqsadlar [3] 
Mazkur Strategiyani amalga oshirish uchun Moliya vazirligi tomonidan 
Strategiyada belgilangan maqsadlarga bosqichma-bosqich erishishni nazarda tutuvchi 
Harakatlar rejasi ishlab chiqilgan. 
Endi yuqorida belgilangan har bir maqsadga erish uchun belgilangan ustuvor 
vazifalar bilan tanishib chiqsak.
Birinchi maqsaddan kelib chiqib, davlat byudjeti daromadlari va xarajatlarini 
samaraliroq 
boshqarish 
imkonini 
yaratish 
maqsadida 
byudjet 
jarayoni 
ishtirokchilarining o‘rni va byudjet vakolatlarini qayta taqsimlash zarur. 
Davlat byudjetining barqarorligi va daromadlarni prognoz qilish imkoniyatini 
oshirish, shuningdek samarali davlat siyosatini yuritish, ijtimoiy-iqtisodiy 
rivojlantirish uchun belgilangan maqsadlarga erishish uchun byudjet jarayonining 
1-2
•бюджет
маблағларини
тақсимловчилар
ва
маҳаллий
давлат
ҳокимияти
органларининг бюджет соҳасидаги ваколатларини ва ҳисобдорлигини ошириш
ҳамда уларнинг масъулиятини кучайтириш;
•бюджет маълумотларининг очиқлиги, тўлиқлиги ва халқаро стандартларга
мослигини таъминлаш;
3-4
•солиқ-бюджет сиёсатига стратегик ёндашувни татбиқ этиш мақсадида ўрта
муддатли
бюджет
асосларини
ишлаб
чиқиш
ҳамда
йиллик
бюджетни
шакллантиришнинг янги “натижага йўналтирилган бюджет” тизимини жорий этиш;
•фискал таваккалчиликларни баҳолаш, молиявий активлар ва мажбуриятлар
ҳисобини юритиш ҳамда уларни самарали бошқариш тизимини жорий этиш;
5-6
•бюджет ҳисоби стандартларини унификация қилиш, ички назорат ва аудит
тизимини такомиллаштириш орқали молиявий интизомни мустаҳкамлаш ҳамда
бюджет жараёни устидан парламент ва жамоатчилик назоратини кучайтириш;
•институционал ва қонунчилик базасини мустаҳкамлаш.
"Science and Education" Scientific Journal / ISSN 2181-0842
May 2022 / Volume 3 Issue 5
www.openscience.uz
1640


barcha bosqichlarida vazirlik va idoralar faoliyatining o‘zaro muvofiqligi va 
hamkorligini ta’minlash yuzasidan zarur tadbirlarni amalga oshirish. 
Davlat faoliyatining sezilarli qismi Davlat byudjeti jarayoni doirasidan 
tashqarida, ya’ni vazirlik va idoralar tomonidan amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlarning bir qismi ularning byudjetdan tashqari mablag‘lari hisobidan, shuningdek 
davlat ishtirokidagi korxonalar hisobidan amalga oshirilmoqda. 
Uzoq yillar davomida byudjetlarning darajalari o‘rtasida daromadlar va 
xarajatlarni o‘tkazish vakolatlari aniq mustahkamlanmaganligi sababli mahalliy 
hokimiyat organlarida byudjet mablag‘larining samaradorligi va natijadorligini 
oshirish uchun etarli rag‘batlantiruvchi omillar bo‘lmagan. 
Bundan tashqari, ayrim davlat korxonalari faoliyatining samaradorligi pastligiga 
qaramasdan iqtisodiyotda davlatning sezilarli ishtiroki saqlanib qolmoqda. Shu 
munosabat bilan davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini qisqartirishga yo‘naltirilgan 
davlat korxonalari faoliyatida tarkibiy o‘zgartirishlarni amalga oshirish lozim. 
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda taklif etiladigan islohotlar

Yüklə 296,02 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin