Page 698
bo’lishni taqozo etadi. Bazi murabbiylar o’z talablarini bajarmagan o’quvchilarga uni
tarbiyalash maqsadida ularni turli qo’pol so’zlar bilan haqorat qilishi, hatto urishini ham
o’zining nazarida to’g’ri deb baholaydi. U shunday qilsa o’quvchi to’g’ri shakllanadi
deb o’ylaydi ham. Bunday holatlar ko’pincha tarbiyasi og’ir, nosog'lom oilada
yashayotgan bolalar o’rtasida vujudga kelishi mumkin. Shunday ekan har bir
o’quvchining oilaviy sharoitidan kelib chiqib uning yashash muhitini o’rgangan holda
yondashishi kerak. Pedagogik jarayondagi aloqalar tizimida o’qituvchi bilan
o’quvchi o’rtasida muomala munosabatlar kata o’rin egallaydi. Muallim pedagogik
jarayonda asosiy figura, yetakchi kishidir. Unga yosh avlodni o’qitish va
tarbiyalash vazifasi yuklatilgan. O’qituvchi-pedagog ishda fidoiylik ko’rsatib,
muallimlik burchini yuksak darajada bajarib, bolalarga bilim berib, ular qalbiga
halollik, go’zallik, haqiqat, odob – axloq nurini singdira olganliklari,
xushmuomalada bo’lganliklari uchun bunday obro’ e’tiborga erishganlar. Men
bunga birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning quyidagi so’zlarini misol keltiraman
“Taraqqiyot taqdirini manaviy jihatdan yetuk odamlar hal qiladi. Texnikaviy bilim -
murakkab tenologiyani egallash qobiliyati manaviy barkamollik bilan mustaqil tafakkur
bilan birga borishi kerak. Aqliy zakovat va ruhiy-manaviy salohiyat marifatli insonning
ikki qanotidir”. Shunday ekan avvalambor pedagok-muallim o’quvchini xarakteri,
xulqini etiborga olishi zarur. Hattoki bazi holatlarda o’quvchilarini rag’batlantirib turish
ham zarar qilmaydi. O’quvchining qiziqishini shakllantirish, yoqtirgan faniga qarab
rag’batlantirish masalan oilaviy sharoiti tufayli darsga tayyor holda kelmagan o’quvchi
yoki kasalligi tufayli dars tayyorlamagan o’quvchi bo’lsa shunga qarab munosabatda
bo’lish joiz. Yana bir misol o’quvchi oyog’i qaltisganligi aksincha biror kasalligi
sababli jismoniy tarbiya darsidan vos kechishi, bosh og’rig’i tufayli adabiyot darsida
aktiv bo’lmasligi mumkin. Bunday vaziyatlarda har bir o’quvchiga individual yondashib
dars o’tish maqsadga muvofiqdir. Afsuski hamma muallimlar haqida ham shunday
deb bo’lmaydi. O’zining dag’al muomalasi bilan bolaning ko’nglini o’qishdan
sovutib, dilini o’rinsiz ranjitadiganlar ham uchrab turadi.
Pedagogik amaliyotda bunga misol bo’ladigan dalillar ko’p. Bundaylar
yoshlar tarbiyasiga, ularning axloqiga salbiy ta’sir etadilar. Tarbiyaviy ishlarga
tuzatishi qiyin bo’lgan darajada ziyon yetkazadilar. Natijada o’qituvchi bilan
o’quvchi-talaba o’rtasida nizolar vujudga keladi. Barkamol ijodkor shaxsni
shakllantirishga, tarbiyalashga doir axloqiy normalar pedagogik etikada ifodalangan.
Tarbiyalanuvchiga ijobiy ta’sir o’tkazish shartlaridan biri bo’lgan ishonch bilan
unga nisbatan qo’yilayotgan talablarning birligidur. Bu qonuniyat pedagogik
amaliyotda ko’p sinovdan o’tgan va o’zini oqlagan. Muallimlar talabalar bilan
o’tkazilgan suhbat natijalari shundan dalolat beradiki, maktabda xushmuomala