Ramiz ƏSKƏr türk xalqlari əDƏBİyyati oçerkləRİ-1 Bakı – 2011



Yüklə 1.75 Mb.
səhifə7/12
tarix01.12.2016
ölçüsü1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

1. «Durgil» dedilər» şeiri.

Məkan: seyrangah, yerin damarı, ərşin kəməri, cəbərut aləmi.

Zaman: gecə yarısı.

İştirakçılar: Məhəmməd peyğəmbər, 124 min ənbiya, ça­har-yar (yə­ni Əbubəkr, Ömər, Osman, Əli; bunlardan yalnız Əli şairlə şəx­sən söh­­bət edir), Səlim Xoca, Baba Züryad, Veysəl Qərani, Bə­ha­əddin (Nəqşi­bəndi), Zəngi Baba, dörd atlı, daha dörd atlı, altı atlı, alt­mış at­lı, iki pirzadə, iki di­vanə, adı çəkil­məyən bəzi şeyxlər.

Nəticə: üstünə bir şey qoyur, piyalə içirir, fatihə oxuyur və üf­lə­yir­lər. Son­ra peyğəmbərin əmri ilə dörd atlı onu gətirdikləri yerə ge­­­ri götü­rür.

2. «Oyan» dedilər» şeiri.

Məkan: asimanda hövzi-kövsər kənarı.

Zaman: gecə.

İştirakçılar: Şahi-mərdan Əli, ərənlər.

Nəticə: onlar şairə bir kasa mey içirir və 80 min kəlamı ona bə­yan edirlər.

3. «Uçdum, yaranlar» şeiri.

Məkan: kəhkəşanda abadan bir bağ.

Zaman: cümə gecəsi.

İştirakçılar: çiltən.

Nəticə: çiltən məclisinə qatılır, ona camla şərab içirirlər.

4. «Oldum giryana» şeiri.

Məkan: kəhkəşan, göy üzü..

Zaman: sübh çağı.

İştirakçılar: Xıdır, İsa, Şahi-mərdan Əli.

Nəticə: onlardan biri şairin köksünə vurur, digəri ürəyini tiğ ilə ya­rır, üçüncüsü dəm (nəfəs) verir, şair yeddi sualının cavabını alır, mey içir, bu üç kişi onun ustadı olurlar.

5. «Bizə sarı» şeiri.

Məkan: bir meydan.

Zaman: dəqiq göstərilmir.

İştirakçılar: əli şərablı, ağ ridalı, yaşıl niqablı «əcəb bir ər», «mey­dan içrə dolub oturmuş mərdan».

Nəticə: onlar «Fəraqi!» deyərək nərə çəkir, bədənini altmış pa­ra edir­lər.

6 . «Seyran içində» şeiri.

Məkan: seyran yeri.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: 32 kişi, o cümlədən: Nuh peyğəmbər, Yəhya, Şahi-mər­dan Əli, imamlardan Kazım, Cəfər, Rza, Mövlana Ca­mi, Həkim Ata Sü­ley­mani, Xoca Yu­­sif Həmədani, Sultan Veys Pəhlivani, Sul­tan Bəyazid.

Nəticə: şair onlarla söhbət edir, Məxdumqulu şeirin son bən­dində «sirrim çoxdur» deyərək badə içmə qismini açıqlamır.

7. «Divana gəldi» şeiri.

Məkan: dəqiq göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: Bəhaəddin Nəqşibəndi və dərvişləri.

Nəticə: şairə badə içirirlər.

8. «Bir nan gətirdi» şeiri.

Məkan: göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: yalnız Bəhaəddin Nəqşibəndi.

Nəticə: Bəhaəddin Nəqşibəndi şairə gülgün şərab içirir.

9. «Küllahlı gəldi» şeiri.

Məkan: göstərilmir.

Zaman: bir gecə.

İştirakçılar: əli qızıl əsalı, başı küllahlı bir bölük ərən.

Nəticə: dəqiq göstərilmir.

Bu silsiləyə şərti olaraq «Gördüm» adlı şeiri də əlavə etmək olar. Orada badə içmə elementləri var, lakin kifayət qədər açıq və bə­lirgin de­yildir.

Məxdumqulunun həyatındakı badə içmə məsələsi bizdəki badə iç­mə­yə çox bənzəyir. Yalnız ona badə içirən adamların di­ni və mə­nə­vi statusu daha yüksəkdir, bizdəki dərviş, pir, nurani qoca surə­ti, badə əvə­zinə alma vermə burada yoxdur. Baş­qa mühüm fərq isə odur ki, doq­quz də­fə badə içsə də, Məx­dum­qu­luya bircə dəfə də olsun bu­ta ve­rilmir, yəni sevgilisi ona gös­tə­ril­mir. Məncə, bu fərqlər və bən­zər­­liklər, eləcə də ədə­biy­yatı­mızda badə və buta məsələsi ayrıca bir tədqiqatın mövzusudur.

* * *


Məxdumqulunun yaradıcılığının əsasını və mayasını, heç şüb­­hə­siz, məhəbbət lirikası təşkil edir. Vətəndaş qeyrətli şairin türk­mən birliyinə səsləyən şeirləri də az deyil. Öz dövrünə görə mükəmməl ru­­­­hani təh­sili alan, yetkin ərən və irfan sahibi olan Məxdumqulunun dini məz­munlu şe­irləri də olduqca çoxdur. Böyük şairin ədəbi irsində ictimai-siyasi məz­mun­lu şeirlər, fəlsəfi-didak­tik əsərlər də əhəmiy­yət­li yer tutur. Bunlardan başqa, Məxdum­qulunun müxtəlif vəsilələr­lə yazdığı şeirlər də (məsələn, vücud­namələr, atasına, qardaşı Abdul­­laya həsr etdiyi şeirlər, şəxsən özü­nün başına gələn faciələr haqqında şeirlər) vardır. Doğma xalqına minbir qırılmaz tellə bağ­lı olan bu bö­­tük sənətkar bü­tün hallarda xalq ruhunun tərcü­manı ki­mi onun ar­zu və istəklərini, həyatını və taleyini qələmə almış, bu­nu geniş poetik vü­sət və sonsuz il­hamla, əlvan və parlaq boyalarla ye­ri­nə yetir­miş­dir. Məxdumqu­lunun üç əsrdən bəri türkmən ədəbiyyatına hakim ol­ması, yön ver­mə­si və sevilməsinin sirri də məhz bundadır.

* * *


Türk­mən birliyi məsələsi vətənpərvər bir şair və ziyalı kimi Məx­dumqulunu daim narahat etmiş və düşündürmüşdür. Məlum ol­du­ğu kimı, türkmənlər tarixən bir neçə böyük və kiçik boydan (təkə, yo­mut, göy­lən, əlili, ya­zır, salır və s.) mey­dana gələn xalq kimi for­ma­laşmışlar. Şairin ya­şadığı mü­rəkkəb və keşməkeşli dö­nəmdə boy­lar arasında birlik məsələsi çox aktual idi. Nadir şahın Orta Asiya, Əfqa­nıstan və Hindistana sə­fər­lə­ri, bölgənin özündə özbəklərin taxt qov­ğaları, başqırdların, kalmık­la­rın bu olay­lara müdaxiləsi, türkmən­lərin pərakəndəliyi, bir-birləri­nə dəs­təkdən daha ziyadə köstək olma­ları, çəkişmələri böyük xaos yara­dır, rusla­rın Orta Asiyaya ilk hərbi yü­rüşləri, qızılbaşların türk­mən el­lə­rinə arasıkəsilməz talançılıq bas­qın­ları vəziyyəti daha da gər­gin­­ləş­dirir­di. Bü­­­tün bunları ürək ağrısı ilə müşahidə edən Məxdumqulu türk­mən­lə­ri va­hid si­yasi yelpazədə birləşdirməyin tərəfdarı kımı çı­xış etmiş, bu­­nun qey­ri-müm­kün oldu­ğunu gördükdə öz sənəti ilə qar­daş boy­lar ara­sın­da mə­nəvi birlik ya­rat­mağa ça­lışmışdır.

Məxdumqulu türkmən birliyi mövzusunda çoxlu şeir yaz­mış­dır. Bun­ların bir qismi doğrudan-doğruya türkmənlərə ortaq milli şü­ur aşıla­yan şeirlər, bir qismi adlı-sanlı türkmən xanla­rı­nın, bəyləri­nin, sərkərdə və döyüşçülərinin qəhrəman­lıqlarını tərənnüm edən şe­ir­lər, bir qismi isə doğ­ma vətənin gözəl­lik­lərini vəsf edən şeirlərdir. Bun­lardan «Türk­mənin», «Türkmən binası», «Tökər ol­duq yaşımız», «Çovdur xan», «Çovdur xan üçün», «Ya Əhməd şah», «Dövlətəli­nin», «Gürgənin», «Hasar dağın­dadır», «Sonu dağı», «Gözlərəm», «Si­zindir» və başqalarını göstərmək olar.

Şair türk­mən boylarının qardaş olduğunu, beş boyun vahid bir döv­­lətə qulluq edə­cə­yi təqdirdə onların qarşısında heç bir qüvvənin dayana bil­məyəcəyini təlqin etmişdir:

Türkmənlər bağlasa bir yerə beli,

Qurudar Qülzümü, dəryayi-Nili,

Təkə, yomut, göylən, yazır, əlili,

Bir dövlətə qulluq etsək beşimiz.

Məxdumqulu türkmənlərin dirliyinin onların birliyi, hərbi qüd­rəti sa­yəsində mümkün olacağını göstərərək yazmışdır:


Təkə, yomut, yazır, göylən, axal eli bir olub,

Bir yerə qılsa yürüş, açılar gül laləsi.
Özünün məşhur «Bilinməz» şeirində Məxdumqulu yomutla göy­lə­nin, təkə ilə salırın hərbi yürüşü qarşısında düşmənlərin duruş gə­tirə bil­mədiyini göstərmişdir:
Yomut, göylən təəssüblə özündən,

Çəkdi qoşun, önü-ardı bilinməz.

Sığmaz, çıxdı Dəşti-Dəhan düzündən,

Gedən yolu, qonan yurdu bilinməz.
...Təkə, salır yürüş etsə yuxardan,

Düşmənin namərdi, mərdi bilinməz.
Böyük vətənpərvər şair türkmən birliyinin bir gün mütləq qu­ru­la­cağına, türkmən xalqının iqbalının çiçək açacağına dərin inam və sarsıl­maz ümid bəslədiyini aşağıdakı bəndlərdə dilə gətir­ərək belə yazmış­dır:
Bir olub könüllər, ürəklər, başlar,

Yığılsa, əriyər torpaqlar-daşlar,

Bişib bir süfrədə yeyilsə aşlar,

Çiçəklənər ol iqbalı türkmənin...
Tirələr qardaşdır, uruğ yarıdır,

İqballar tərs gəlməz, haqqın nurudur,

Mərdlər ata minsə, savaş sarıdır,

Qəsbkara yürür yolu türkmənin.
Vətənin birliyi naminə öz sazı-sözü ilə mübarizə aparan şair «Gə­rəkdir» şeirində hər bir türkmən bahadırını yurd, el və din uğrun­da daim namusla-arla vuruşmağa çağırmış, vətən və millət yo­lunda öz canından keçməyə səsləmişdir:

İgid oldur – yurd üstündə,

Canın verə din üstündə,

Qoç igidlər, el üstündə

Namus ilən ar gərəkdir.
Məxdumqulu türkmənlərin el qeyrəti çəkən Çovdur xan, Döv­­lətəli, Övəzgəldi kimi siyasi xadimlərinə, Əhməd şah, Ata­niyaz xan kimi rəhbər­lə­rinə həsr etdiyi şeirlərdə də onu bir vətən­daş kimi daim narahat edən mil­li birlik məsələsini ön plana çı­xarmış­dır.

Böyük söz ustasının özü türkmənlərin göylən boyunun gər­kəz tirə­sinə mən­sub­dur. Şair bəzi şe­ir­­lə­­rində özünü, əslini-nəslini, yurdu­nu nişan ver­­mişdir. Məsə­lən, bir qəzəlinin son bəndində yaz­mışdır:


Bilməyən, soranlara deyin bu qərib adımız,

Əsli gərkəz, yurdu Ətrək, adı Məxdumquludur.
Bir gəraylısında isə özünü bir qədər geniş miqyasda, yur­dunu və bo­yunu birlikdə təqdim et­miş­dir:
Yurdum Ətrək, elim göylən,

Mən bir sevər yar gözlərəm.
Məxdumqulu milli miqyasda bir türkmən sənətkarı, daha ge­niş mə­nada isə ümumtürk ədəbiyyatının çox görkəmli bir nü­ma­­yəndəsi, eləcə də dünya ədəbiyyatının məşhur simalarından biridir.

* * *


Məxdumqulunun məhəbbət lirikası son dərəcə zərif, ləta­fətli və in­cə­dir. Burada Şərq poeziyasının məşhur məhəbbət dastanla­rının qəh­rə­manları tez-tez xatırlanır. Şair öz şeirlərində müxtəlif vəsilələr­lə 3 dəfə İbrahimlə Saranı, Fərhadla Şi­rini, Leyli ilə Məcnunu, Yu­siflə Züleyxanı, Vərqa ilə Gülşanı, Nov­ruzla Gülfər­xarı, Va­miqlə Əz­­ranı, Arzu ilə Qəm­bəri, Tahirlə Zöh­rə­ni, Qəriblə Şahsə­nəmi, Sey­fəlməliklə Mahcəmalı, Bil­qeyslə Süley­ma­nı və başqalarını yada sal­mış, on­ların ölümsüz eşqini misal göstərmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Məxdumqulu həm də das­tançı şa­ir­dir. O, 11 dastanı, əlavə olaraq bəzi rəvayətləri və xalq heka­yə­­lə­ri­ni nəz­mə çəkmişdir. Şairin hazırladığı dastan antologiyası «İbra­him­ və Sara» dastanı ilə başlayır və «Aşıq Qərib və Şahsənəm» das­ta­nı ilə başa çatır. Bu ənənə daha sonra Molla Nəfəs tərəfindən davam et­di­rilmiş və o, «Zöhrə və Ta­hir» dastanını eyni şəkildə hazırlamışdır.

Yuxarıda da göstərdiyimiz kimi, bəzi tarixi məlumat­lardan və şe­ir­lə­rindən anlaşıldığına görə, Məxdumqulu Mənli adlı bir qızı bö­yük məhəb­bətlə sevmiş, lakin ona qovuşmamışdır. Şair öz na­kam eş­qinə bir çox elegiya yazmış, Mənliyə bir neçə həzin şeir həsr etmiş, bəzi şe­irlərində isə onun adını çəkmiş və ya işarə vur­muşdur. Aşağı­da onun «Ayrıldım», «Mənli», «Görünər», «Ney­lə­yim, biçarəyəm» adlı şeirlə­rin­dən birər bənd, «Bənzəməz» adlı qə­zəlindən isə bir beyt verməklə o xallı (mənli) qızın Məxdum­qu­lu­nun şəxsi taleyində oy­nadığı mən­hus və müdhiş, poetik ta­leyində eyni dərəcədə munis və müsbət rolu vurğulamaq istəyirik:


Elləri var toy-düyünlü,

Soyuq sulu, göy çəmənli,

Eli – göylən, adı – Mənli,

Nazlı dildardan ayrıldım.
Fani cahan İrəmdir, sən ol bostanın gülü,

Mən ki fəqir vabəstə, qəfəs içrə bülbülü,

Gül ruyində niqabdır ol Leylinin sünbülü,

Nə səbəbdir, xorlarsan mənim kimi zəlili,

Ol camalın eşqində oldum divanə, Mənli.
Pərdə çəkib üzlərimə,

Rəvac verib sözlərimə,

Məxdumqulu, gözlərimə

Bircə Mənli xan görünər.
Mənli xanım alıb getdi cismim içrə canımı,

Sormadan iqbalı fələk yapdı hicran donumu,

Bir nakəsə bəxş eyləmiş fələk Mənli xanımı,

Dəydi sərə, getdi huşum, neyləyim, biçarəyəm.
Məxdumqulu aləm içrə, bütün canan həm gözəl,

Hamısı bir kənizdir, Mənli xana bənzəməz.
Bir ömür boyu sürən pak və nakam eşq, «dili-suzan» həsrət və fəraq, sevən aşiqin iztirabları Məxdumqulunun mə­həb­bət li­rikasının məhvərini, mayasını və nüvəsini təşkil edir. Bu lirika ol­duqca təbii, təbii olduğu qə­dər axıcı, axıcı olduğu qədər də gözəl­dir. Bu şeirlərin di­gər özəlliyi onla­rın şuxluğu, oynaqlığı və sa­dəliyidir. Məsələn, şa­rin Mənli ilə söhbətinin poetik təcəssümü olan məşhur «Dedim-de­di» şeiri formaca ənənəvi üs­lubda yazılsa da, məzmunca orijinal və tə­­zədir (bu şeirə türkmən ədəbiy­yatında bir çox sənətkar, o cümlədən «məhəbbət mülkünün sultanı» Molla Nəfəs nəzirə yazmışdır):
Dedim: «Üzün tabana». Dedi: «Bənzər!» Mənli xan,

Dedim: «Qoydun ərmana». Dedi: «Könüldür viran»,

Dedim: «Ölürəm indi». Dedi: «Qalarsan aman»,

Dedim: «Ox kirpiklərin». Dedi: «Qaşlarım kaman»,

Dedim ki: «Puşeş geymiş». Dedi: «Doni-zərəfşan»…
Dedim: «Gecən qaranlıq». Dedi: «Uyğuda ayım»,

Dedim: «Kimlər yasavul?» Dedi: «Kirpiyim − yayım»,

Dedim: «Harda məskənin?» Dedi: «Laməkan cayım»,

Dedim: «Zərəfşan olar». Dedi: «Kövsərdir çayım»,

Dedim: «Ondan ver mənə!» Dedi: «İstərmiş bican».
Bu qara sevda şairi iliklərinə qədər sızlatmış, onun məşum ta­le­yində o dərəcədə mənfi rol oynamışdır ki, Məxdumqulunun üslu­bu­­na çox da xas olmayan misraların yazılmasına gətirib çıxarmış­dır:
Atan bağrı daş olsun,

Anan gözü yaş olsun,

Min bəlaya tuş olsun

Yarı yardan ayıran.
Məxdumqulu «yollar yorub, yarı sorub» onu tapmağa çalışsa da, bu­na nail ola bilməmiş, səadətini əbədi olaraq itir­di­yini anla­mış və özünü yol tapmayan korla müqayisə et­miş­dir:
Məxdumqulu yollar yorub,

Tapammadı yarı sorub,

Döşəyini yola qurub,

Yol tapmayan kora bənzər.
Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, şair öz yarını vəsf et­mək­­dən də əsla vaz geçməmişdir; zira bunsuz o, Məxdumqulu ol­mazdı:
Mən fəqirəm, neyləyim,

Dərdi-halım söyləyim,

Yarım tərif eyləyim,

Qeyri zəbana düşməz.
* * *
Görkəmli sənətkarın ictimai motivli şeirlərinin əsası­nı ədalət­siz­­liyə, haqsızlığa və zülmə qarşı etiraz, çərxi­-fələyin gərdi­şinə qar­­şı üsyan təşkil edir. Burada həm öz taleyindən fərdi şikayət, həm də ic­ti­mai şikayət mü­şahidə olunur. Məxdumqulunun «Əcəb əy­yam gəl­mədi», «Möhtac eylə­mə», «Ağlaram», «Göz­lər», «Dön­­dü», «Qıldı», «Biçarəyəm» kimi şeirlə­rin­də mərdlik-namərdlik, var­lı­lıq-kasıblıq, yalan-gerçək, oğru-doğru, ha­be­lə qəriblik, kimsə­siz­lik, qür­bət, ayrı­lıq, möhnət mo­tivləri qabarıq şəkil­də qo­­yul­muş­dur. Məsələn, şair «Bi­çarəyəm» adlı şeirində özünün doğma yurdundan, el-oba­sın­dan uzaqda düş­dü­yü və­ziyyəti ürək yanğısı ilə təsvir etmişdir:
İrəm içrə reyhan idim,

Vətəndə zərəfşan idim,

Mərd igidə köhlən idim,

Dağ başında duman idim,

Fəraqi der, aman idim,

İndi viran bir sarayam.
Onun «Əcəb əy­yam gəlmədi» şeirində binəsib qəriblərin özləri yox­sul, min­dikləryi atın ayaqları cıdarlı olar deyə fələyin əlin­dən dad çək­miş­dir:
Qəribdə bəxt yoxdur, mərəkə görməz,

Haq sevsə də, iqbalına mal verməz,

At minib çapsa da, cidarlı, getməz,

Çox gözlədim, əcəb əyyam gəlmədi.
Məxdumqulu bu tipli şeirlərində hamının haqq qatında bəra­bər ol­masına baxmayaraq fələyin hər kəsə fərqli bir qismət ver­diyini və bu günə qədər ondan nə xoşbəxtlərin, nə də bədbəxt­lərin razı qalma­dı­ğını xüsusi vurğulamışdır:
Fələk, kimləri şad etdin,

Kimi qəmdən azad etdin,

Bir neçələri mat etdin,

Səndən razı olan varmı?
Təbii ki, şairin özü də fələkdən razı deyil; ədəbi ənənədə döv­ran, zə­manə, yaşanan çağ və görülən haqsızlıqlar fələk adlı ümumi bir ünvana tuş­lanır:
Məxdumqulu əcəb çağlar,

Kimi gülər, kimi ağlar...
Kimlərin iqbalı yürüb, kimi xandır, kim gəda,

Kimi dünya malı yığar, yortub fani cahan ilən.
Məxdumqulunun aşağıdakı bəndləri də eyni təzadları eyni ba­xış bu­­ca­ğından eyni obyektə müncər edir:

Göydə fələk gərdandır,

Xalq yerdə sərgərdandır,

Nə tamahkar cahandır,

Göz açan malı gözlər.
Kimlərdə altın tacdır,

Kimlər sail, möhtacdır,

Kimlər dibdən qəllacdır,

Kim xalça, xalı gözlər.
Kim nan tapmaz yeməyə,

Kim yer tapmaz qoymağa,

Kim don tapmaz geyməyə,

Kim tirmə şalı gözlər.
Zalım fələyə, mənhus taleyə, uğursuz qismətə, bəd iqbala qar­şı üs­yan edən şair ulu yaradana yalvararaq sağ əli sol ələ, halalı harama möh­tac etmə­məyi, əyrinin qarşısında doğrunu pamal et­mə­məyi ixlas­la diləyir:
Qoyma azam doğru yoldan əyriyə,

Qoyma əyri üstün gələ doğruya,

Ər malını nəsib etmə oğruya,

Halalı harama möhtac eyləmə.
Şairi şikayətə sövq edən şəxsi və ictimai səbəblər çoxdur və bun­­ların hər biri özlüyündə sosial səciyyə daşıyır. Bəzi nadan mol­la­la­ra yö­nə­l­ən sərt misra­la­rı, «zəmanə pozuldu, əxlaq əldən getdi», «dilin­dən dürr tö­kül­sə də, kasıbın sözü keçməz», «namərdlər ya­man artıb» tipli ümumi tən­qidi fikirlə­ri, «Azıbdır göylən xanları, Xalqa yanarmı canları?» kimi sayca az olan ünvanlı tənqidləri çıx­maqla Məxdum­quluda sinif, züm­rə və digər sosial təbə­qə­­lər ara­­sın­da kəskin münasi­bətlərə, mü­ba­rizəyə, qovğaya dair ciddi bir işa­rəyə və ya ça­ğı­rışa rast gəl­mirik. Onda ol­sa-olsa Şərq ictimai təfək­kü­ründə özünə yer tutan varlı-kasıb böl­gü­sü vardır və bu, təvəkkü­la­nə bir şə­kildə ta­leyin hök­mü ilə izah edi­lir. Demək lazımdır ki, so­vet döv­ründə şairin yaradı­cı­lığının sinfi-ideoloji yöndən təhlil edilməsi, ona az qa­la ma­arifçi-de­mokrat libası biçilməsi tamamilə yanlışdır. Məx­dum­qulu sa­zı-sözü, sənəti ilə yoxsulların, binəsib­lə­rin tərəfini saxlamış, onların acı­nacaqlı həyatını, ağır güzəranını təsvir etmiş, lakin heç vaxt müa­sir mə­nada in­qilabçı olmamışdır.

Yekun olaraq onu de­mək mümkündür ki, şairin şəxsi hə­yatı, ya­şa­dığı dövr və mühiti bö­yük faciə və zid­diyyətlərlə dolu ol­du­ğun­­dan hə­qiqi bir xalq şairinin, gerçək bir haqq aşığının ictimai mo­­tivli şe­irlər yazma­sından, cəmiyyətdəki bəzi neqativ halları öz ya­­ra­dıcılı­ğında əks et­dirmə­sindən təbii bir şey ola bilməzdi və Məx­­­dumqulu bu sosial si­fa­rişi ustalıq­la və şərəf­lə yerinə yetir­miş­dir.



* * *

Fəlsəfi şeirlər Məxdumqulu yaradıcılığının mühüm bir qis­mini təşkil edir. Bu şeirlərdə biz onu müdrik bir filosof, dərin bilikli alim, ağıllı öyüd-nəsihətlər verən ağsaqqal, təcrübəli müəl­lim kimi görü­rük. Şairin kainat, dünya və axirət, həyat və ölüm, xe­yir və şər, yax­şı və yaman haq­qın­da düşüncələri, ibrətamiz söz­lə­ri, didaktik tövsiyə­lə­ri öz dəyərini və aktuallığını bu gün də qo­ru­yur. Çünki bunlar əsr­lərin sınağından çıxmış Şərq müdrikli­yi­nin Məxdumqulu qələmi ilə poetik qisvəyə bürünmüş re­al­lığı, ger­­çək­ləridir.

Şairin fikrincə, dünya-aləm qüdrətdən xəlq olunmuş, yaşı-başı bi­linməyən bir müvəqqəti məkandır:
Üç hissəsi dəli dərya,

Üçdə birində min qovğa,

Kim bilər bu köhnə dünya,

Ya rəb, neçə yaşındadır?!

Hər insan bu məkana gəlir, qonaq kimi yaşayır, ömür sürür və gedir, çünki verilən can bir gün hökmən geri alınır:


Məxdumqulu, eşq meydandır,

Bu meydana girən candır,

Canın bu təndə mehmandır,

Verən bir gün alasıdır.

Şair haqlı olaraq göstərir ki, fələk insanlara ölüm libası ti­kən bir dər­zi, onları ölüm kötüyü üstündə doğrayan bir cəlladdır:



Adəm oğlu, fələk sənin

Bir gün donun biçər gedər.

Sənə vurar xəncərini,

Qızıl qanın saçar gedər.
Fələk ömür bazarına ötürdüyü baqqal hər an, hər saat, hər gün in­san ömrü ilə al­ver edir, bizi al dilə tutub aldadaraq onu ya­vaş-ya­vaş dünya ma­­lına dəyi­şir. İnsan ömrü tükənəndə isə mə­zaristana sa­rı köç başlayır:
Fələk baqqal ötürmüş

Bazaristana sarı.
Məxdumqulu dillənər,

Gözdə yaşı sellənər,

Gündə köçdür, yollanar

Məzaristana sarı.
Şair bu fani, xain, hiyləgər və hərdəmxəyal, gecə-gündüz insan övla­dına, adəm­zada tə­lə qurmaqla məşğul olan dünyaya əsla gü­vən­­məməyi tövsiyə edir:
Güvənmə bəxtə, iqbala,

Dolanar yüz min xəyala,

İxtiyar yox pula, mala,

Dünya bənzər düşümüzə.
Fələk bizə əyri baxıb,

Əl uzadıb, əfsun oxub,

Orta yerdə danə töküb,

Tor qurubdur yaşımıza.

Məxdumbqulu­nun fikrincə, dünya hiyləgər bir qarı, insan oğ­lu isə yüz təlaş­la xəyallar ardınca qoşan bir sadəlövh, zavallı var­lıq­­dır:



Qarı dünya al içində,

Adəmzad xəyal içində,

Cahan qalmaqal içində,

Hər kim yüz təlaşlar ilə.
Humanist şair insanlara həyatdan dərs almağı, özünü aldat­ma­mağı, öz yerini bilməyi məsləhət görür. Çünki bu dünya təkəb­bürü, mənəmliyi əsla qəbul etmir, qul özünü bəy saymaqla bəy ola bilməz, eləcə də sirkə bal deyil, neft yağ de­yil… ölü isə sağ deyil:

Qənaətdə kamal var,

Mənlik etmə, zaval var,

Hər başda bir xəyal var,

Qul özünü bəy sayar.
Sirkə deyər: bal mənəm,

Neft özünü yağ sayar…
Dərd çəkənlər dərd bilər,

Namərd özün mərd bilər,

Tülkü özün qurd bilər,

Tula özün səg sayar.
Məxdumqulu bir quldur,

Qulluğuna qaildir,

Axmaq deyər aqildir,

Ölən özün sağ sayar.
Məxdumqulu axirətdə insanın öz əməlləri üçün hesab verməli oldu­ğunu xatırladaraq onu daim xeyir işlər görməyə çağırmış, şər­dən uzaq dur­mağa səsləmişdir:
Daş yağdırar başlarına,

Ağı qatar aşlarına,

Buradakı işlərinə

Hesab çəkməli dünyadır.
Bu mənada şairin vücudnamələri də dərin mə­na kəsb edən in­cilərdir. Məxdumqulunun bu janrda yazılmış bir neşə şeiri var­dır. O, insanın do­ğulduğu andan qəbr evinəcən həyat sərgü­zəştini poe­tik bir dillə nəql et­miş, insana uşaqlıq, yeniyetməlık, gənclik, orta yaş, qo­ca­­lıq və ahıllıq çağ­larında xas olan bütün özəl­likləri, fiziki və mənəvi inkişaf mərhə­lə­lə­rini bir filosof gö­zü ilə müşahidə etmiş, araşdırmış və bizə poetik biçimdə təqdim etmişdır:

Otuz yaşa varınca, sanki bir alğır şirsən...

Qırxında tövbə edib, bir mürşidə əl versən...

Əlli yaşa varanda, doğruluqda olarsan…

Altmış yaşa varanda, qocalığı bilərsən…

Yetmiş yaşa varanda, qanın qaçar üzündən,

Səksən yaşa varanda, könlün keçər özündən,

Gedər olub dünyadan, yaxasız dona gəldin.
Məxdumqulu, möhnətdir hər kim doxsana yetsə,

Kəm-kəm gələr cahana, əgər yüz yaşa yetsə,

Heç kimdən haray olmaz əcəl yaxanı tutsa,

İmanını qazansan, yolunu rəvan etsə,

Axır olacağın budur – tənin yer ilə yatsa,

İşığı, tünlüyü yox, qaranlıq xana gəldin.
Bir çox məqamda ictimai, fəlsəfi və məhəbbət motiv­lə­rinin çul­ğaşdığı, üst-üstə düşdüyü şeirlərində Məxdumqulu adəmoğluna be­lə bir fikri aşılamaq­ istəyir ki, in­san yuxu kimi gəlib keçən ömrü boşuna ya­şa­mamalı, dünyaya yax­şı gəlib xoş getməli, quru gəlib boş get­mə­məlidir:
Heç düşməyənlər qəmə,

Şükr etməzlər xoş dəmə,

Nə gözəldir adəmə

Yaxşı gəlib, xoş getmək.
Yaman dil yol itirər,

Yaxşı rəhmət gətirər,

Ərə qayğı artırar

Qırxdan aşıb, yaş getmək.

Fəraqi, dünya düşdür,

Düş görsən, dibi heçdir,

Cahanda yaman işdir,

Quru gəlib, boş getmək.
* * *

Məxdumqulunun yaradıcılığında dini-ruhani məzmunlu şeir­lər əla­­hid­də yer tutur. O, sözün həqiqi mənasında bir mömin ol­maqla bə­­­ra­­bər həm də əngin dini biliklər sahibi, əsil alimdir. Bəri başdan de­­mək la­zımdır ki, Azərbaycan ədəbiyya­tın­­dakı nümunə­lər­dən fərq­li ola­raq Məxdum­qu­lunun dini şeirləri te­matik baxım­dan daha geniş, in­­for­ma­tivlik baxı­mından daha zəngin və dərindir. Məsələn, bizdə bə­­zi şeir­lərdə Dəccalın adı ümu­mən çə­kil­sə də, onun zahiri görkəmi, zü­hu­ru, əməlləri və aqibəti tam təs­vir edil­mir. Halbuki Məx­dumqulu bu haq­da bir ne­çə şeir yazmışdır. Bizdə ye­rin və gö­yün qatlarını, hər qa­tın adını və nəzarətçisi­ni dəqiq gös­tə­rən şeirlər demək olar ki, yox­dur. Bizdə islami dünyagörüşə gö­rə cənnətin və cəhənnə­min təs­viri, qiya­mətdən öncəki dövrün ha­di­sə­ləri də Məx­dum­quluda ol­­duğu qə­dər müfəssəl deyil. Məsələn, biz­də yazılmış dini şeir­lər­də Harış ad­lı ilan ba­rədə heç bir mə­lumat yox­kən, Məx­dum­qulu bu haq­da dol­ğun bilgi vermişdir. Şairin şeir­lərində isla­mın qəbul etdiyi bütün mə­lək­lərin, pey­ğəm­bər, nəbi, öv­­­li­ya və mü­qəddəslərin (Cəbrayil, Əzrayıl, İs­rafil, Mi­­kayıl, Adəm, Nuh, Musa, İsa, Davud, İb­rahim, İsmayıl, Ya­qub, Yu­­sif, Xı­dır, İd­ris, Cər­­cis, Əyub, Loğ­man, Süley­man, Zə­kə­riy­yə, Yəhya, İs­kən­­dər, Həv­va, Sara, Həcər, Məryəm, Bil­qeys, Zü­bey­də və s.), eləcə də mən­fi ob­­razların (Dəccal, İblis, Şey­tan, Dağ­yanus, Şəd­dad, Nəm­rud və s.) ad­ları çə­kilir. Bu sa­hə­də ay­rı­lıq­da gö­tü­rülmüş heç bir Azər­baycan şai­­ri Məx­dum­qulu ilə mü­qa­­yisə edilə bil­­məz. Bu da şai­rin çox mü­kəmməl dini təh­sil alma­sı ilə izah olun­­ma­lıdır. Əvə­zin­də isə onun ya­ra­dıcılı­ğın­da, mə­sələn, mər­­siyəyə rast gəl­mirik.

Məxdumqulu Allaha və islamın qurucusu Məhəmməd pey­ğəm­­bərə çoxlu şeir həsr et­mişdir. Onun «Rəbbim cəlil», «Rəb­bi­yül-əla», «Yağmur yağdır, sultanım», «Yarım, ya Allah», «Mə­həm­məd», «Rə­sul», «Ya rə­sul», «Sevmişəm səni», «Səni», «Bəlli» və digər şeir­lə­rin­də «on səkkiz min aləmin xanı»olan ulu Tanrı (türkmən poeziya­sın­da «Xuday», «Allah» sözü ilə yanaşı ara-sıra «Birivar» termini də işlədi­lir) və Xa­təmül-ənbi­ya sə­mim-qəlbdən vəsf olunmuşdur. Şairin rəsulüllaha həsr etdiyi bəzi şeirlər poetik baxımdan olduqca mükəm­məldir. Məsələn, aşağıdakı bəndlər nə qədər gözəldir:
Məkkədən çıxdı bir gözəl,

Mədinəyə rəvan oldu.

Görən tac etdi sərinə,

Görməyən bağrı qan oldu.
Həbibulla, səni sevən,

Tapar hansı yolda səni?

Vallah, görməyə müştaqdır,

Bəy də, xan da, qul da səni.
Səhər durdu peyğəmbər,

Məscid içrə Bilal var,

Çıxdı Bilal içərdən,

Gördü iki hilal var.
Şairin Məhəmməd peyğəmbərin əshabəsi, çahar-yarı Əbu­bək­ri, Öməri, Osmanı, özəlliklə də Şahi-mərdan Əlini, onun şüca­ə­tini, Zül­fü­qa­rını, Düldülünü tərən­nüm edən şeirləri diqqəti xüsusilə cəlb edir. «Əlidir», «Qəhri qana» və digər şeirləri ilə yanaşı Əlinin həyatından bəzi epizodları ustalıqla nəzmə çəkən Məxdum­­qulu onun humaniz­mini və islam dini qarşısındakı xıdmətlə­rini poetik dillə şərh etmiş­dir. Məsələn, «Göy kəbu­tər» adlı şeirdə bir göyər­çin Əliyə sığınır və bir laçının onu qov­la­dığını söyləyir. Bir azdan laçın uçub gələrək üç gün­dür ac oldu­ğu­nu bildirir və gö­yərçini ona verməyi xahiş edir. Əli öz xid­mət­çisi Qəmbəri çağırır və xən­cəri ona gətirməyi tapşırır. Bu­nun səbəbini soruşan laçına deyir ki, mə­nə pənah gətirdiyi üçün gö­yər­çini sənə verə bilmərəm, ona görə də öz budumdan bir par­ça ət kə­­sərək sənə vermək fikrindəyəm. Quş­lar «biz səni sı­na­maq üçün bu oyunu qurduq» deyir və təzim edə­rək uçub gedir­lər.

«Sözüm var» şerində isə islamın böyük maddi sıxıntı için­də ol­duğu bir dövr təsvir edilir. Əli xanımı Fatimeyi-Zəhradan evdə pul olub-olma­dığını soruşur. Məlum olur ki, evdə heç nə yoxdur, Hə­sən­lə Hüseyn gün yarımdır acdır. Əli xəzinəyə bir az pul tapıb ver­mək barə­də fi­kirləşərkən bir dilənçi gələrək qırx min qızıl borcu ol­duğunu bildirir və yardım istə­yir. Əli öz uşaqlarını bir yəhudinin ya­nında gi­rov olaraq qoyur, ondan pul alıb dilənçini yola salır. Yə­hudi uşaqlara ip­siz kuzə verərək qırx qulac ar­şın yetməyən quyu­dan su daşımağı tap­şırır. Mikayıl yerı sıxır və su üzə çı­xır. Yəhudi burada bir hikmət ol­­­du­ğunu anlayaraq uşaqları daha incit­mir, on­lara yemək-içmək gəti­rir, qayğı göstərir.

Əli Allaha üz tutaraq ondan imdad diləyir. Bu zaman bir quş uçub gə­lir, Əli onun qanadlarına minərək tanımadığı bir kafir ölkə­si­nə çatır, ora­da xalqın toplaşdığı bir yerə gəlib islam dinini onlara ba­­şa sa­lır, nə­ticədə hamı müsəlman olur, Əliyə çoxlu sərvət verir­lər. O həmin quşun sayəsində geri qayıdır, yəhudinin borcunu ödə­yə­rək uşaqlarını alır, sonra məscidə gəlir. Əhvalat peyğəmdərə əyan oldu­ğun­­dan o, Əlinin başına gə­lənləri xalqa danışır, ona tə­şək­kür edir.

Məxdumqulunun dini biliklərinin dərinliyi və genişliyi cən­nət, cə­hən­nəm, qiyamət, Dəccal mövzusunda qələmə aldığı şeir­lər­də bü­­tün ehti­şamı ilə üzə çıxır. Məsələn, o, dünyaya nəzarət edən qüv­vələr haqqında yazdığı «Oturmuş» şeirində türkdilli bədii ədə­biyyatda heç vaxt iş­lən­mə­miş adları çəkmişdir. Şeirdən belə anla­şılır ki, fərşi-əla­da oturan Qövs adlı bir ərlə onun sağında və solun­dakı iki imam yerə və göyə sə­­rən­cam verir. Övtad adlı dörd pak ər yerin dörd kün­cündə od yan­dır­maqla mükəlləfdir. Budala adlı yed­di ər şər işlərə, Rüqəba adlı on iki ər hər işə nəzarət edir. Bun­lar­dan başqa, Nücəba ad­lı ərlər nə­cib işlərə, Nüqəba adlı ərlər hər biri ilin bir gününə baxırlar. Əf­ra­di-mənna adlı ərlər isə xalqı məlamət­də sax­layırlar.

Şairin «Yaşıl zümürrüd» şeirində göyün yeddi qatı təsvir edi­lir. Bu­radan öyrəndiyimizə görə, göyün yaşıl zümrüd rənginə bo­ya­nan ilk qa­tı­nın adı Rəfa, fəriştəsi sığır surətli İsmayıldır. Gü­mü­şü rəngli ikinci təbə­qənin adı Əzlaun, böyüyü qartalsəfət Qəba­yıldır. Digər tə­bə­­qələrin hər birinin ayrı adı, rəngi və böyük­ləri var­dır. Məsələn, Kay­dum adlı üçüncü təbəqə qırmızı yaqut, Məun adlı dördüncü qat ağ mirvari rəngindədir. Fəriştələri isə mü­vafiq olaraq börü sifətli Göy­bayıl və ağ at sifətlı Nun­yayıldır. Məx­­dum­qulu bu şeirində son tə­­bəqələrin adlarını, rənglərini və fə­riş­tələrini isə aşağıdakı şəkildə gös­tər­mişdir:

Deyim göyün qoy beşinci qatından,

Adı Rətqə, əsli qızıl-altından,

Fəriştəsi vardır hüri sifətli,

Böyükləri vardır Səftayıl adlı.
Altıncı qat asman çıxmasın yaddan,

Adı Dəfnə, əsli sarı yaqutdan,

Fəriştəsi vardır vildan surətli,

Böyükləri vardır Əbayıl adlı.
Soran yeddinci qat göydəki sirdən,

Adı Əcibədir, asmanı nurdan,

Fəriştəsi vardır adam surətli,

Böyükləri vardır Nurbayıl adlı.
Yerdə, asimanda olan səriştə,

Nizam verənləri bu dörd fəriştə:

Mikayıl, İsrafil, Əzrayıl adlı,

Dördüncüsü vardır Cəbrayıl adlı.
Məxdumqulu, faş eyləsən sirrin həm,

Yiyəsi var dəryanın həm, yerin həm,

Yerin bəyi olsun Sərsayıl adlı,

Dəryalar böyüyü Qərqayıl adlı.
«Onda var» adlı şeirdə isə Məxdumqulu yerin yeddi qatını təs­vir etmişdir. Burada da heyrət ediləcək dərəcədə çoxlu məlu­mat var­dır. Şairin verdiyi bilgiyə görə, birinci qatın adı Rəmka, ikin­ci­nin adı Hül­da, üçüncü­nün adı Arxayi-Afaqdır. İlk qatda sərt, şid­dətli yel­lər əsir, ikinci qatda bö­yük əqrəblər, dəvə boyda bövlər, üçüncü qat­da dağ­­dan böyük ənqurlar bidinləri gözləyir. Hürpa adlı dördüncü qatda xurma ağa­cı boyda dişləri olan ilanlar məskundur, Səlman zəmin, Sic­cin və Qə­ri­bə ad­la­nan qatlarda da münafiqlər üçün dürlü əzablar mövcuddur.

Şairin «Durubdur» adlı şeirində dünyanın, çərxi-fələyin gər­­di­şi, sual olunmaz hikmətlər, sirri-xudalar və bunların poetik təcəs­sü­mü ilə qarşı­laşı­rıq:


Bir çürük qoz ilə cahan cövhərin

Ol nə qumarbazdır ütüb durubdur...
Nə anadır, ölməz, itməz, qarımaz,

Öz balasın özü udub durubdur.
Nə saqidir, piyaləsin yürüdür,

Bir əli boğazdan tutub durubdur.
Cahan üzün tutmuş bir qüdrət ilan,

Quyruğu başından ötüb durubdur.
Yenə bir qüdrət var, yeddi kəlpəzə,

Ol böyük ilanı udub durubdur.
Müəmma dolu bu cür misralara, bəndlərə Məxdumqu­lu­nun di­gər şa­irlərlə deyişmələrində, yaxud kimə ünvanladığı bəlli olma­yan bəzi şeirlə­rində də rast gəlirik. Onun Məğrubi, Durdu şair, Zünubi, Oraz xan və başqaları ilə deyişmələrində dərin dini bilgi­lərlə dolu bu tipli müəmmalar heç də az deyil.

«Axır zaman olar», «Axır zaman gələr», «Kürs çı­xar», «Aman hey», «Çı­xar», «Törər», «Bəyan gələr», «Əmri-xan gələr» və digər şe­irlərində Məxdumqulu dün­ya­nın sonu, Dəccalın zühuru barədə da­nışır. Dünyanın sonu ilə əlaqədar islami təsəvvürləri əks et­dir­məsi ba­xımından «Xa­rab eylər» şeiri xüsusilə maraqlı­dır. Hə­min şeir­də bə­zi şəhər və ölkələrin aqi­bəti, nədən xarab olacağı aşağıdakı kimi gö­s­tə­rilmiş­dir:


Bəlxi zülüm dərdi, Nişapuru daş,

Əmman şəhrin dərya, Bəsrəni atəş,

Mədinəni aclıq, Məkkəni həbəş,

Herat, Qəndəharı mar xarab eylər.
Rum şəhrin eyləyər ildırım xarab,

Yəməni hülac yıxar, Mosulu əqrəb,

Kufəni türk pozar, Bağdad şəhrin ab,

Reyi də dəlinib, yer xarab eylər.
Səmərqəndi qıbti ağlar, bəy basar,

Buxaranı nan qıtlığı, türk basar,

Səraxsı mərg pozar, Mərvi qum basar,

Şirazı türk, çayan, mur xarab eylər.
Bulğarın şəhrini ol urus alar,

Urusu Dəccalla nar xarab eylər.
Mehdi yerdən çıxar, İsa asmandan,

Dəccalı ol iki ər xarab eylər.
Məxdumqulunun dini şeirləri bölməsinə yekun vurarkən onun çox mükəmməl dini təhsil almış olduğunu və qazandığı bi­likləri öz poe­ziya­sında ustalıqla əks etdirdiyini bir daha vur­ğu­la­maq la­zımdır. İşin orijinal tərəfi odur ki, türkmən ədəbiy­yatında Məxdumquludan nə əvvəl, nə də sonra bu cür yüksək səviyyəli di­ni şeirlər yaza bi­lən şa­ir olmamışdır. Şüb­həsiz ki, bu cür gözəl əsərlər yaratmaq üçün də­rin bilgi ilə ya­na­­şı böyük təqva, inanc və etiqad, başlıcası isə parlaq is­tedad lazım­dır. Məx­dumqu­ludan şəxsi planda bəzi şeyləri əsirgə­yən tale bunları ona ar­tıqlaması ilə əta etmışdir.

* * *

Məxdumqulunun yaradıcılığını əsas mövzular üzrə çox qısa şə­kildə təhlil etdikdən sonra onun dili və üslubu üzə­rində da­yan­maq, bu barədə də bir neçə kəlmə demək lazımdır. Türkmən ədə­biyyatının demək olar ki, bütün görkəmli xa­dimləri öz təhsillərini Buxarada və Xi­­vədəki məd­rəsələrdə almış, ərəb və fars dilləri ilə yanaşı Türküsta­nın ədəbi dili olan çağatay türkcəsini öyrənmişlər. Bəzi türkmən şair­ləri, məsələn, Bayram xan və Vəfai öz əsərlərini çağatay türkcəsi ilə qələmə almışlar. Lakin Məxdumqulu atası Azadinin və sələfi Əndə­libin yo­lunu davam etdirərək onların təsiri ilə türkməncə yazmışdır. Bunun ikinci səbəbi, heç şübhəsiz, zəngin türkmən folklorudur. Hələ uşaqlıqdan türkmən dastanlarını böyük şövqlə dinləyən Məx­dumqu­lu bu sənət incilərinin dilinə heyran ol­muş, şifahi xalq ədəbiyyatı və aşıq şeri janrlarını bütün incəlik­lərinə qədər öy­rənmiş, mədrəsələrdə oxuduğu zaman ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsindəki biliklərini təkmil­ləş­dirmiş, öz əsərləri ilə türkmən dilinə poetik vüsət, dinamizm, çe­viklik və genişlik qazan­dırmışdır. Əlbəttə, Məxdumqulunu türkmən ədəbi dilinin banisi adlandırmaq olmaz, ancaq onun sənəti bu dili ən yüksək bədii səviyyəyə qaldırmışdır. Bununla belə, şairin dilində ça­ğa­tay dilinin bir çox elementləri müşahidə edilir. Ona görə də böyük sə­nət­karın dilini bəzən qarışıq dilli əsərlər çərçivəsində araş­dırmaq is­təyənlər də tapılır. Burada çağatayca ilə türkməncənin, d­aha geniş miqyasda kar­luqca ilə oğuzcanın olğa/bolğa məsələsi ortaya çıxır ki, bunun da ən sadə izahı belədir: qarışıq dilli əsərlərdə bəzən ol- feli bol- şək­lində işlədilir, yəni olmaq, oldu əvəzinə bomak, boldu deyi­lir. Əlavə olaraq, bizim bəzi v-lərimiz b ilə işlənir: varmaq yerinə bar­mak, ver­mək yerinə bermək kimi. Üçüncüsü, ismin yiyəlik, yön­lük və təsirlik hal­la­rın­da bəzi paralelliklər müşahidə edilir. Türkcə­nin oğuz qrupu dillərində yiyəlik halda adam+ın, yer+in, yönlük halda ada­m+a, yer+ə, tə­sirlik halda isə adam+ı, yer+i əvəzinə karluq qrupu dillə­rin­də adam+nın, yer+nin, ada­m+ğa, yer+gə, adam+nı, yer+ni va­riantları işlənir. Məxdumqulunun şeirlərində həm oğuz, həm də kar­luq variantları gözə dəyir. Bu, bəzən qafiyənin, bə­zən təqtin, bə­zən də əruzun tələbi ilə meydana çıxır.

Feli sifət sahəsində isə bizdə əsasən –an/-ən, karluqlarda yalnız –ğan/-gən variantı işlənir. Oğuzlar ol+an, al+an, ver+ən, gə­tir+ən dedikləri halda kar­luq­lar bol+ğan, al+ğan, ber+gən, gə­tir+gən deyir­lər. Məxdum­quluda bunların her iki variantı müşa­hidə edilir.

Nəhayət, son fərq oğuzca dəl (deyil), karluqca iməs sözlə­rin­­də­dir. Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Kişvəri iməs va­riantını işlətdiyi kimi, Məxdumqulu da ara-sır­a həmin va­riantdan is­tifadə etmiş­dir. Ancaq hər ikisi oğuzdilli poeziyanın şa­iridir.



* * *

Məxdumqulunun yaradıcılığı Azərbaycanda həmişə sevil­miş və təqdir edilmişdir. Müxtəlif dövrlərdə mətbuatda onun şeir­lə­rindən bəzi nümunələr çap olunmuş, haqqında yazılar qələmə alın­mış, sovet döv­ründə SSRİ xalqları ədəbiyyatı (hazırda türk xalqları ədəbiyyatı) çərçivə­sin­də tədris edilmiş və öyrənilmişdir. Gənc alim­lərimizdən bi­ri onun yaradıcılı­ğı barədə dissertasiya da yaz­mışdır.

Vaxtilə mərhum Fəxrəddin Əliyevin tərtib və tər­cümə et­diyi «Türk­­­mən inciləri» kitabında Məxdumqulunun bir neçə şeiri veril­miş­dir. 1984-cü ildə isə şairin anadan olmasının 250 illiyi münasi­bətilə «Qəm selı» adlı şeirlər kitabı buraxılmışdır. İsmayıl Vəliye­vin tərtib və tərcümə etdiyi bu kiçikhəcmli kitabda 102 şeir öz əksini tap­mış­dır. Professor Pənah Xəlilov kitaba 7 səhifəlik önsöz yazmış, onun 3 səhifəsini şairin Azər­bay­canda olub-olmamasına (ol­ma­ma­sı­na) həsr etmişdir. Təbii ki, sovet dövründə nəşr olundu­ğuna görə, bu kitabda Məxdum­qulunun dini məz­munlu şeir­lərin­dən heç bir nümunə veril­mə­mişdir. Yeri gəlmişkən demək la­zımdır ki, sovet dövründə Türk­mənistanın özündə də şairin dini-ruhani şe­ir­lə­rini çap etmək müm­kün olma­mış, onların üstündən sükutla ke­çil­mişdir. Ona görə də müstəqillik döv­ründə Məxdum­qulunun ki­tabla­rından birini «Ba­ğışla bizi» adıyla çap edən naşirlər (bu, şairin ən məşhur dini şeirlərindən biri­nin adı­dır) həmin çatış­maz­lığı da aradan qaldırmış, böyük sənət­kardan bir növ üzr istəmişlər.

Türkmən şairlərindən biri Məxdumqulu haqqında obrazlı şəkil­də be­lə demişdir: «Xalqın sönməz çırağı Ulu ustad Fəraqi». Bu ol­duq­ca isabətli bənzətmədir. Məxdumqulu türkmənlər üçün o qədər böyük əhəmiyyət kəsb edir ki, onlar bir şeyi daha dolğun şəkildə ifa­də və izah etmək üçün Fəraqidən bir şeir parçasını misal gətirirlər. Bu mənada Türkmənistan Dövlət Universitetinə, Elmlər Akademiya­sının Dil və Ədəbiyyat İnstituna, bir sıra müəssisə və mər­kəzə dahi şairin adını verilməsi heç də əbəs deyil. Türk­mə­nis­tan Respublikası­nın beynəlxalq miqyasda verilən ən yüksək dövlət mükafatlarından biri isə «Xalqara Məxdumqulu Bayrağı» ad­lanır.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə