Reja: kirish asosiy qism


Amir Temurning bunyodkorlik ishlari



Yüklə 281,5 Kb.
səhifə4/9
tarix22.05.2023
ölçüsü281,5 Kb.
#119590
1   2   3   4   5   6   7   8   9
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR SULOLASI DAVRIDA OILA TARBIYASI

2.Amir Temurning bunyodkorlik ishlari.
Samarqand shahrini ro`yi zamin sayqali deb sharaflanishida, uning buyuklar beshigi, millat faxriga aylanishida, bu qadim yurtda ilm-fan, ma`naviyat va me`morchilik ravnaq topishida Amir Temurning mehnatlari, zahmatlari beqiyos.
Biroq, u davlat tepasiga kelgan vaqtda azaldan muhim siyosiy markazlardan biri bo`lgan, bu qadim shahar mo`g`ullar zulmidan xarobaga aylangandi. Samarqandning muhim strategik ahamiyatga ega bo`lgan manzilligini chuqur anglagan Amir Temur uni o`z saltanatining poytaxti qilib tanladi.
Sohibqiron davlatining bosh shahri har tomonlama poytaxt talabiga javob bera olishi kerak edi. Ana shu maqsadda Samarqand uning qadimiy markazi Afrosiyobdan janubroqda butunlay yangicha asosda qurildi. Uning bugungi mahobati, go`zalligiga zamin yaratuvchi qurilish va obodonchilik ishlari olib borildi.
Navqiron Samarqand zamon ruhi bilan hamnafas holda bunyod etila boshlandi. Atrofi mustahkam qal`a devori bilan o`raldi. Unga Ohanin, Shayxzoda, Chorsu, Korizgoh, So`zangaron va Feruza kabi oltita darvoza o`rnatildi. Shahar arkida Temurning qarorgohi Ko`ksaroy va Bo`stonsaroy barpo qilindi. Ko`ksaroy to`rt qavatli bo`lib, gumbazlari va devorlari zangori koshinlar, naqshinkor va guldor parchinlar bilan qoplangandi. Unda toshdan taxtakursi — Ko`ktosh qo`yilgandi. Bulardan tashqari Arkda davlat devonxonasi, qurol-yarog` ustaxonasi va aslahaxona, zarbxona kabilar barpo etiladi.
Sohibqiron Samarqandda dunyodagi eng yirik me`morchilik timsollaridan biri sanalgan Bibixonim jome` masjidini qurdiradi. Bu bino shu qadar go`zal bo`lib, butun Sharqning tengsiz imoratlaridan biri edi. Uni o`z ko`zi bilan ko`rgan Ispaniya elchisi Klavixo hayajon bilan qo`yidagilarni yozib qoldirgan: «Bu ulug` amir barpo etgan eng yirik inshoot va dunyodagi eng katta masjidlardan biri edi. Uni saltanatning turli viloyatlaridan keltirilgan o`nlab eng yaxshi me`morlar, muhandislar, naqqoshlar va g`isht teruvchilar to`rt yil ichida qurib bitkazishdi. Binoga yetti xil ma`dan qorishmasidan ishlangan, zanglamas va jarangdor, tilla suvi yuritilgan bronza darvoza o`rnatilgandi».
Mazkur inshootning eng katta markaziy zali poydevori qurilishiga besh yuz sangtarosh kesib tayyorlagan og`ir toshlar fillar yordamida yetkazib berilgan. Zalning tepasiga yerdan uch yuz metrcha balandlikda ulkan — «Samarqand moviy gumbazi» tiklangan.
Sohibqiron Samarqandning bir-biridan go`zal va betakror imoratlarini me`morchiligimizning betakror uslublari uyg`unligida qurdirib, o`ziga xos yechimlar topilishida bosh bo`lgan. Demak, turli uslublar o`rtasida integratsiya yuz bergan. Bir so`z bilan aytganda, bu muhtasham va salobatli binolar orqali tom ma`noda madaniyatlararo ko`prik qo`yilgan.
Xorijlik ba`zi olimlarning e`tirof etishicha, Amir Temur tomonidan qurilgan imoratlar oradan necha yuz yillar o`tsa-da, dunyoning eng go`zal inshootlaridan ustunligi, betakrorligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, ular keyingi yuz yilliklarda musulmon dunyosida bunyod etilgan yirik qurilishlarda Amir Temur saltanati me`morchiligi maktabidan andaza olingani, unga taqlid etilgani haqida ham yozib qoldirganlar.
Akademik Ibrohim Mo`minov Sohibqironning yaratuvchilik mahoratini yuksak baholab shunday yozgan: «Temur Samarqanddagi ahvolni butunlay o`zgartirib yubordi. U Ko`ksaroy, Bibixonim masjidi, Shohizinda hamda shahar atrofida «Bog`i Chinor», «Bog`i Shamol», «Bog`i Dilkusho», «Bog`i Behisht», «Bog`i Nav» kabi bog` va saroylar yaratdi. Yo`llar qurib, Qo`qon-Zarafshon daryolari, keyinchalik Amudaryo va Sirdaryoga ko`prik qurildi, Toshkent atrofiga kanallar, jumladan, Sirdaryodan Ohangaronga ham kanal o`tkazildi. Shahar tipidagi Ohangaron qishlog`i qurildi. Buxoro, Shahrisabz, Farg`ona, Turkistonda karvon- saroylari va boshqa qurilishlar bilan birga, irrigatsiya inshootlari qad ko`tardi. Shahar, qishloqlar, hammomlar, madrasalar, maqbaralar qurilishi o`sha davr uchun misli ko`rilmagan miqyosda, masshtabda olib borildi».
Bizningcha, bu bunyodkorlik ishlarida Amir Temur davlatchiligining yangicha nafasi ufurib turibdi. Bunyodkorlik ishlari davlatchilikda muhim ahamiyat kasb etib, davlat qudrati bilan uyg`unlikda bir-birini to`ldirgan. Bu ko`rkam qurilishlar tinchlik, taraqqiyot va go`zallik timsollari edi.
Sohibqiron Samarqand atrofiga bir-biridan go`zal Sheroz, Sultoniya, Damashq, Misr, Bag`dod kabi qishloqlar barpo etdi. Bunday nomli shaharlar o`sha davrda dunyoning eng nufuzli kentlaridan edi. Amir Temur esa aynan Samarqand atrofida shunday nomdagi go`zal qishloqlarni barpo etdi va ularga nisbatan Samarqandning tutgan mavqeini ko`rsatib berdi. Uning fikricha, Samarqand kattaligi, go`zalligi hamda tevarak-atrofining obod etilganligi jihatidan dunyodagi eng yirik shaharlardan ham ustunroq turmog`i lozim edi.
Bu davrda olib borilgan bunyodkorlik ishlarining deyarli barchasida ilmiy loyiha, me`moriy-badiiy yechim, nur va soya uslublari yuksak darajada ishlab chiqilgan hamda bu qurilishlar aniq rejalar asosida olib borilgan.
Ma`lumotlarga ko`ra, 1397 yil bahorida Amir Temur Samarqandning mashhur bog`laridan biri «Bog`i Shamol»da ajoyib bir saroy qurdirgan. Qurilishni tezroq nihoyasiga yetkazish uchun nafaqat me`morlar, balki askarlar ham jalb etilgan. O`zi esa ish borishini nazorat qilib turish uchun qurilish maydoniga chodir tikdiradi.
Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, Samarqandning janub tomonida «Bog`i Behisht» saroyi bo`lgan. Ushbu saroy handaq bilan ihota qilingan sun`iy tepa ustiga Tabrizning sof oq marmaridan bino etilgan. Bir necha ko`priklar shu boqqa ulangan, bir tomonida hayvonot bog`i qurilgan. Temur bu saroyni Mironshohning qiziga hadya qilgan.
Shuningdek, u Konigil dashtida ilgari mashhur bo`lgan barcha bog`lardan go`zal bir bog` yaratdi. Uning anjirlaru boshqa turli mevali daraxtlari soya tashlab turgan uzun yo`laklaridan o`tib, atrofi baland oq marmar ustunlar bilan o`ralgan bir qasrga borilgan. Amir Temur bog` o`zi o`ylaganidek chiqqanligini ko`rgach, unga «Bog`i Dilkusho», ya`ni «Dilga quvonch baxsh etuvchi bog`» deya nom beradi.
U Kesh yo`li ustidagi haybatli qoya ustiga ham ajoyib bir saroy qurdiradi. Devorlari marmar va oq koshin bilan qoplandi. Bu saroyni zilol buloqlardan suv ichgan yam-yashil bog` o`rab turar edi. Temur bu boqqa «Taxti qoracha» deb nom qo`ydi.
Sohibqiron Amir Temur davrida hammasi bo`lib Samarqand atrofida 12 ta go`zal va betakror bog` barpo etilgan. Bular «Bog`i Naqshi Jahon», «Bog`i Behisht», «Bog`i
Shamol», «Bog`i Davlatobod», «Bog`i Buldu», «Bog`i Maydon», «Bog`i Baland», «Bog`i Chinor», «Bog`i Jahon Namo», «Bog`i Nau» bo`lib, ular uchun o`rin tanlashda joyning bahavoligi, baland-pastligi, suv manbaining oz-ko`pligi va tabiatning boshqa hususiyatlariga alohida e`tibor berilgan.
Ma`lumotlarga qaraganda Amir Temur davrida Samarqand bog`lari ikki xil ko`rinishda qurilgan.
1. Geometrik shaklda tartib berilgan chorbog`lar. Bu ko`rinishdagi bog`lar to`rtburchak shaklida qurilib, maydoni 1x1 km.ni tashkil etgan.
2. Tabiat xushmanzaralari asosida tashkil topgan bog`lar tabiiy holatga barpo qilingan. Bu bog`lar maydoni tartibli bog`larnikiga nisbatan kengroq bo`lgan. Zarafshon daryosi, Darg`om Abbos, Qoraunas kanallari va Obirahmat, Bog`i Shamol, Bog`i Baland ariqlari bog`larni suv bilan ta`minlagan.
Ariqlardan tashqari bog`larning turli qismlaridan o`rin olgan hovuzlar, favvoralar (4x4 : 5x5 m.), shuningdek, bog` o`rtasida joylashgan saroylarni o`rab turgan suv havzalari (xandaqlar kengligi — 20-25 m.) bog`larga fayz kiritishi bilan birga havosini musaffolashtirgan, miqroiqlim yaratgan.
Sohibqironning Konigil maydonida chodirlardan katta ko`chma shahar qurgani uning me`morchilik san`atining muhim qirralaridan biri hisoblanadi. Bu shaharning o`z uylari, ko`chalari, maydonlari va bozorlari bor edi. Shahar qoq markazidan Sohibqironning chodiri joy olgan.
Klavixo o`z kundaliklarida bir-biridan go`zal chodirlarni ta`riflab, ulardan birining sirti olmaxon mo`ynasi, ichkarisi oq mo`yna bilan bezatilgani, yana boshqa chodirning suvsar mo`ynasi bilan qoplangani, chodir ichkarisidagilar oynadan tashqarini ko`ra olishlari,
tashqaridagilar esa ichkaridagilarni ko`ra olmasligi, maxsus moslama bilan qurilgan eshiklar chodir ichiga yoqimli yelvizak berib turishi, chodirlardan tashqariga chiqmay maxsus matolardan qurilgan yo`laklardan boshqa chodirlarga o`tish mumkinligini ta`kidlagan.Ibn Arabshoh chodirlar va o`rab turgan saroy (matodan ishlangan to`siq)ni shunday ta`riflaydi: «Temur amr qildi, uning surodiqalarini bu yashnagan jahon markazi qilib qo`ydilarki, go`yo u ushbu aylanayotgan falak doirasining (markaziy) nuqtasi bo`ldi. Bu qurilgan chodirlar va o`tovlar ustidagi atrofi o`ralib o`rnatilgan bir ko`tarma edi. Unda katta darvoza bo`lib, u orqali ichidagi mavjud joy va manzillarga keng dahliz bo`ylab kirilardi. Bu dargohning ichkarisiga Temur uchun bir qancha chodir, xayma va o`tovlar tikdilar.
Shular jumlasidan bir chodir bor ediki, uning yuqoriyu quyisiga oltin bilan zarhal berilib, ichiyu sirti nafis patlar bilan bezatilgan edi. Chodirlardan yana biri batamom harirdan tikilib, turli-tuman naqshlar, xilma-xil alvonli bo`yoqlar bilan bezalib to`qilgan, yana boshqa biriga boshidan oxirigacha yirik marvaridlar qadalganki, ularning har bir donasining qiymatini barcha asrorlar bilimdoni (tangri)dan boshqa hech kim bilmaydi, yana bir tillo bo`laklari ustida turli-tuman javohirlar bilan shunday bezatilganki, u odamzod ko`zini o`ynatib, aqlini lol etardi.
Chodirlardan iborat bu shaharchaning ichki dizayni ham shohona va san`atkorona tuzilgan edi. Chodirdan birining ichki tuzilishini Ibn Arabshoh yana shunday ta`riflaydi: «Balandligi odam ko`kragiga keladigan marvarid durlar bilan bezatilgan tilla sandiq. Bu sandiqda quloqli tilla piyolalar mavjud. Sandiqning bir kichik eshigi bo`lib, ichiga quloqli oltita piyola qo`yilgan. Sandiq tepasida oltita oltin ko`za, oltita oltin piyola, sandiq yonida balandligi bir qarich keladigan oltin piyola, unga ikki qarich zumrad o`rnatilgan. Xontaxta qarshisida eman daraxti shaklida odam oyog`i yo`g`onligida yasalgan oltin daraxt, balandligi odam bo`yi, mevalari sarg`ish, qizil, zangori yoqutlar, zumradlar, firuzalar, nihoyatda san`atkorona qo`yilgan...»
Temuriylar davri san`atining yorqin timsoli bo`lmish ushbu chodir shaharda hatto ko`chma masjid ham o`rnatilgan. U ikki qavat bo`lib, gir aylanasi yog`och yo`laklar va ayvonlardan ibrat. Masjid boshdan oyoq tilla va lojuvard rangli naqshlar bilan bezatilgan bo`lib, uni istalgan paytda yig`ish mumkin edi.
Ibn Arabshohning aytishicha, bu afsonaviy chodir shaharchada hunarmandlar o`zlarining shoh asarlarini namoyish qilganlar. «Bir qamish to`quvchi hunarmand (qamishdan) mukammal qurol-yarog`li bir otliqni yasab chiqardi va uning suratini kamoliga yetkazib, hatto tirnoqlariyu kipriklarini ham yasadi. Unga (otliqqa) zarur bo`lgan qurol-yarog`lardan yoy, qilich va boshqa taalluqli narsalarning hammasini daqiq usulda kamoliga yetkazib yasadi. Ushbu anjomlarning barchasi qamishdan edi».
Xulosa o`rnida shuni ta`kidlamoqchimizki, Amir Temurning davlat boshqaruvida bunyodkorlik muhim yo`nalishlardan hisoblangan. Oqsaroy binosi peshtog`iga yozilgan «Qudratimizga shubhangiz bo`lsa, qurdirgan imoratlarimizga boqing» degan xitobda ham mana shu haqiqat mujassamlashgan.
Bu qurilishlar Amir Temurning tafakkuri, kuchi, ilmi, irodasi, tashkilotchiligi, qalbining nozikligi, etikasi, san`ati va eng asosiysi, buyuk hukmdor bo`lgani, bu davrda mukammal davlat boshqaruv asoslari qurilganidan dalolat beradi.
Sohibqiron Amir Temurning Samarqandni zamin sayqaliga aylantirish ezgu niyati istiqlol yillarida tom ma`noda ro`yobga chiqdi. Prezidentimiz Islom Karimov tashabbusi bilan Samarqandda ulug` bunyodkorlik ishlari olib borildi. Obidalar manbalar asosida asl holida tiklandi, ularga uyg`un zamonaviy inshootlar barpo qilindi, ulkan ko`kalamzorlashtirish va obodonchilik ishlari amalga oshirildi. Tarixiy adolat tiklanib, Samarqandning 2750 yilligi, Imom Buxoriy, Moturidiy, Amir Temur, Mirzo Ulug`bekning tavallud to`ylari nishonlandi. Shahar markazida Amir Temur haykali o`rnatildi. Shu munosabat bilan qadim shahar yanada navqironlashdi, Samarqand nafaqat o`tmishida, balki hozir ham yer yuzining abadiy sayqalidir.

Yüklə 281,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin