Rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi davlat univеrsitеti pedagogika fakulteti


Boshlang’ich sinf o’quvchilarini do’stlik, o’rtoqlik ruhida tarbiyalashda



Yüklə 251,55 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/6
tarix22.12.2023
ölçüsü251,55 Kb.
#189431
1   2   3   4   5   6
“O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi

1.3 Boshlang’ich sinf o’quvchilarini do’stlik, o’rtoqlik ruhida tarbiyalashda 
o’zbek xalq ertaklaridan foydalanishning mavjud holati 
O‟zbekiston Oliy majlisining IX sessiyasida qabul qilingan “Ta‟lim 
to‟g‟risida” gi Qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi yosh avlodni 
tarbiyalashning asosiy istiqbol va yo‟nalishlarini belgilab berdi. Zero, maktabda 
bolalarni o‟qishga o‟rgatishdan maqsad og‟zaki nutq yuzasidan o‟quvchilarda 
mustahkam bilim hosil qilish ishlab chiqarishning, hayotning hamma sohalarida 
faol ijodiy faoliyat ko‟rsata oladigan savodli va madaniyatli kishilarni tarbiyalab 
yetishtirishdir. Umumiy ta‟lim maktablarining asosiy vazifalari yosh avlodga 
fan asoslaridan chuqur va mustahkam bilim berish, ularni amalda qo‟llash 
malakalarini hosil qilishdir.
O‟qish darslari atrof-muhit, insoniy munosabatlar, Vatanning o‟tmishi va 
hozirgi kundagi hayoti haqidagi o‟quvchilar bilimlarini kengaytiradi, 
dunyoqarashlarining shakllanishiga, ma‟naviy-axloqiy tarbiyasiga katta ta‟sir 
ko‟rsatadi. Natijada o‟quvchilarga ijobiy sifatlar shakllana boshlaydi. 
Vatanparvarlik, insonparvarlik hislari shakllanadi.
1-sinf “O‟qish” kitobini misol qilib olsak, u 7 bo‟limdan iborat bo‟lib, 
bular “O‟zbekiston – Vatanim manim”, “Biz –buyuklar avlodi”, “Ko‟klam-
yashardi olam”, “Ilm-aql chirog‟i”, “Xalq o‟giti- baxt kaliti”, “Odob-insonga 
husn”, “Mehnatning tagi-rohat” .
Jumladan, beshinchi bo‟lim “Xalq o‟giti - baxt kaliti” deb nomlanib, xalq 
og‟zaki ijodini o‟rganishga bag‟ishlangan. Bunda birinchi sinf o‟quvchilarining 
yoshi, o‟zlashtirish xususiyatlariga mos materiallar tanlangan. Asosiy maqsad 
o‟quvchilarda umuminsoniy sifatlarni, ya‟ni rostgo‟ylik, halollik, mehribonlik, 
do‟stlik, o‟rtoqlikni tarbiyalashga qaratilgan.
2-sinf “O‟qish” kitobining ”Otalar so‟zi- aqlning ko‟zi” bo‟limida ota-
bobolarimiz o‟gitlari, hadis ilmiga oid bilimlar orqali o‟quvchilarda insofli, 
iymonli bo‟lish bilan birga mehr-muruvvatni ham tarbiyalashga qaratilgan.


3-sinf “O‟qish” kitobining “Go‟zal fazilatlar – inson husni” bo‟limi esa 
o‟quvchilarga inoqlikka, hamjihatlikka, birodarlikka, do‟stlikka oid bilimlar 
berishga qaratilgandir.
“Qushlar, hayvonlar – bizning do‟stimiz” va “Ertaklar-yaxshilikka 
yetaklar” bo‟limlarida ham o‟quvchilarni do‟stlikka, hamjihatlikka, do‟stlikni 
asrab-avaylashga oid ertaklar aks etgan. Masalan, “ Uch o‟rtoq” ertagini olib 
ko‟radigan bo‟lsak, bu ertakda qanday kishilar bilan do‟st bo‟lish, chin do‟stlik 
haqida gap boradi.
“Ertaklar - yaxshilikka yetaklar” bo‟limida berilgan kenja o‟g‟il 
ertagining mazmuni esa hamjihatlik, do‟st orttirish haqida fikr yuritiladi. 
“Somon, cho‟g‟ va loviya” ertagida do‟stlikni qadriga yetmaslikning oqibati, 
do‟stning ahvolidan kulishning holi yomon bo‟lishi haqidagi mazmun aks etadi. 
“Ikki o‟rtoq” ertagida berilgan qahramonlar harakatlari esa o‟quvchilarni birovni 
haqiga xiyonat qilmaslikka, hiyla ishlatmaslik lozimligi haqidagi fikrlar bilan 
tanishtiriladi.
“Yoz o‟tadi- soz” bo‟limidagi do‟stlikni ahillikni ulug‟lovchi ertaklardan 
biri “Qaldirg‟och bilan beshiktervatar” ertagidir. Bu ertak orqali o‟quvchilarni 
dos‟tlik, inoqlik, o‟rtoqlik ruhida tarbiyalash mumkin. Chunki ayni ana shu ertak 
qahramonlari orqali hamjihatlik, do‟stlikning kuchi hamma narsadan ustun 
ekanligini tushunish mumkin.
Masalan, “Mehrobdan chayon” romanidan olingan “Chin o‟rtoq” 
hikoyasi, “Kalina va Dimna” asaridan olingan “Do‟stlar” ertagi ham do‟stlik, 
do‟stlarning bir-biriga yordam, hamjihatlikning foydasi haqidagi ibratli 
mazmundan iborat.
“O‟qish” kitobining har bir mavzusi so‟ngida savollar va topshiriqlar 
berilgan. O‟qituvchi badiiy matn ustida ishlaganda ushbu savol va 
topshiriqlardan foydalanadi. U matnni avval ifodali qilib o‟qib beradi. Keyin 
matn mazmuni ustida suhbat uyushtiradi. Bunda o‟qituvchi savollar va tasviriy 
vositalardan foydalaniladi. O‟quvchilarning o‟zlariga ichlariga o‟qish, 
mazmunini tushunish topshiriladi. Keyin navbatma-navbat o‟qitiladi. Lug‟at 


ustida ishlab, yangi so‟zlar ma‟nosi oshirishga e‟tibor qaratiladi. Oxirida savol-
javob, test, boshqotirma va rebus yechib, o‟quvchilar bilimi umumlashtiriladi. 
Reytinggi e‟lon qilinadi.
O‟qish kitobining har bir bo‟limida topishmoq, maqol, hikmatli so‟zlar, 
tez aytishlar bilan birgalikda ertaklar ham berilgan. Bundan o‟qituvchi har bir 
darsning mazmuniga qarab foydalanishi mumkin.
Har bir bo‟lim tugashi bilan takrorlash-umumlashtirish darslari o‟tiladi. 
Shunga erishish lozimki, bu darslar o‟quvchilar uchun bayram shaklida, qiziqarli 
bo‟lsin.
Xulosa qilib aytganda, o‟qish darslarining asosiy vazifalari quyidagilardan 
iborat: 
1. To‟g‟ri, tez, ongli va ifodali o‟qishga o‟rgatish. O‟qish malakalarini 
takomillashtirish. 
2. O‟qish darslarida o‟quvchilarni tarbiyalash va rivojlantirish. Ta‟lim 
berish orqali o‟quvchilarda ijobiy-axloqiy sifatlarni tarbiyalash, dunyoqarashni 
shakllantirish. Shuning bilan birga ekologik, estetik, mehnat, iqtiqdiy va 
huquqiy tarbiya berish.
3. O‟quvchilarda ijobiy tasavvur, nutq va tafakkurni o‟stirish. 
4.Qadim-qadimdan 
arqoqlab 
kelingan 
kitobga 
mehr-muhabbatni 
tarbiyalash, uni e‟zozlashga, do‟st tutinishga o‟rgatish.
Boshlang‟ich sinf “O‟qish” darsliklari tahlili shuni ko‟rsatadiki, dos‟tlik 
va o‟rtoqlikni tarbiyalash nihoyatda dolzarb masaladir. Bu darsliklarda bu 
muammo bo‟yicha bevosita bilimlar berilgan. Bu bilimlar esa o‟quvchilarda 
do‟stlik, o‟rtoqlik, hamjihatlik, mehribonlik kabi insoniy sifatlarni tarbiyalashga 
xizmat etadi. Bu vazifalarni amlga oshirish esa boshlang‟ich sinf o‟qituvchilari 
zimmasiga katta mas‟uliyat yuklaydi.
Do‟stlik va o‟rtoqlik xalqimizning yuksak ma‟naviy fazilatlaridan biri bo‟lib, 
u kishilarning chuqur ichki hissiyotlari orqali belgilanadigan murakkab hodisalar 
natijasida tarkib topadi. Ta‟lim-tarbiyada xalq ertaklaridan foydalanish 
o‟quvchilarning ma‟naviy dunyosini boyitadi, xulqini ijobiy yo‟naltiradi. Shu 


maqsadda o‟quvchilarni do‟stlik, o‟rtoqlik ruhida tarbiyalashning amaliyotdagi 
holatini o‟rganish maqsadida darslarni kuzatdik. Shu bilan birgalikda do‟stlik, 
o‟rtoqlik hissini tarbiyalashda bolalarga ota-onalarning ta‟sirini o‟rganish uchun 
ota-onalar o‟rtasida anketa so‟rovnomasini o‟tkazdik. Anketa so‟rovlarida 10 
nafar ota-ona ishtirok etdi. (Anketa savollarining to‟liq matni 1-ilovada 
keltirilgan).
1.”Oilangizda bolalar tarbiyasi bilan asosan kimlar shug‟ullanadi?” degan 
savolga 40 % ota-ona ”buvisi, bobosi”, 40 % ota-ona ”o‟zlarimiz”, 20 % ota-ona 
esa ”aka-opalari” deb javob qaytarishdi.
”Men ham, dadasi ham ishda bo‟lamiz. Uyda esa bolalarga qarashga buvisi 
borlar”. (Qunduz. Sh)
Bola tarbiyasida bir-birimizga suyanamiz. Ishdan kelgach bolalar bilan 
shug‟ullanamiz. Kunduzi esa maktab bor. ( Sayyora R) 
Kattalari endi o‟zlarini eplaydigan bo‟lib qolishdi. Ukasiga ham shular 
qaraydi. Ish bilan odamning bolalar tarbiyasi bilan shug‟ullanishga vaqti 
qayoqda? (Mahbuba B)
Shu kabi olingan javoblardan ko‟rinib turibdiki, ota-onalarning asosiy qismi 
bolalar tarbiyasi bilan shug‟ullanishga vaqtlari yo‟qligini ko‟rsatadi. Vaholanki, 
oilada bobo-buvilar bilan birgalikda ota-onalar ham o‟z farzandlari uchun 
yetarlicha vaqt ajratib borsalar maqsadga muvofiq bo‟lar edi. 
2 “Farzandingiz do‟stlarini siz tanlab berasizmi? Yoki o‟zlari tanlaydilarmi?” 
savoliga 50 % ota-onalar farzandlarining o‟rtoq tanlashlariga alohida e‟tibor 
bilan qarashlarini, 30 % ota-onalar farzandlari o‟z ixtiyorlariga ko‟ra do‟st 
tanlashlarini, buning ular uchun jiddiy ahamiyatga ega emasligini, 20 % ota-
onalar esa agar oilasi ma‟qul bo‟lsa shunga qarab ish tutishlarini aytib o‟tishdi.
3 ”Bolalaringizga ertaklar aytib berasizmi?” deb so‟raganimizda esa 54 % 
ota-onalar o‟zlari o‟qib olishar, 28 % ota-onalar televizordan ertak mul‟tfil‟mlar 
ko‟p beriladi, shular ham yetarli, lekin, ba‟zida esa uxlatish uchun ham ertak 
aytib berishga to‟g‟ri keladi deb, 8 % ota-onalar esa ertak aytib berishlarini 
ta‟kidlashgan. Bu javoblardan ko‟rinadiki, bolalarning ertak eshitishga bolgan 


istagi to‟laqonlicha qondirilmayapti. Holbuki, ertak eshitish bolani mulohaza 
qilishga chorlaydi, dunyoqarashini kengaytiradi va ijobiy his-tuyg‟ularni anglab 
yetishga xizmat qiladi.
4 ”Sizningcha ertaklardan foydalanishning tarbiyaviy ta‟siri bormi? Ulardan 
foydalanib turasizmi?” degan savolga 60 % ota-onalar ertaklarning tarbiyaviy 
imkoniyatlari katta ekanligini, 30 % ota-onalar esa tog‟ri kelib qolsa 
foydalanaman, umuman bunga e‟tibor berib o‟tirmayman deb, 20 % ota-onalar 
esa ertaklarsiz ham tarbiyalash mumkinku, tarbiya jarayonida boshqa usullar 
ham mavjud ekanligini aytib o‟tishgan. Bu javobdan ko‟rinib turibdiki, 
ko‟pchilik ota-onalar ertaklarning tarbiyaga ta‟sirini yuqori ekanligini 
tushunishgan. Bu javob bizni quvontirdi, albatta. Ammo, ayrim javoblardan 
ma‟lum bo‟ldiki, ota-onalarda ertaklardan foydalanishga ehtiyoj bor-u, biroq 
e‟tibor yetarli emas, sababini ko‟pchilik o‟zi bilmaydi, vaqtim yo‟q deb 
o‟ylashadi. 
5 ”Farzandlaringizning yaqin do‟stlari bormi? Ularning do‟stligiga 
munosabatingiz? ”deb so‟raganimizda 58% ota-ona bolalarning do‟stligida 
yaqin, uzoq degan farq bormi, bu haqda ularda tushuncha bo‟lmagandan keyin, 
do‟st nima qilsin- deb, 28% Yaqinmi, uzoqmi, umuman tengqur do‟stlari bor 
deb, 18 % esa ”bor, farzandlarimizning 2-3 nafardan yaqin do‟stlari bor ” degan 
fikrlarni bildirishdi. 
Yuqoridagi javoblardan ko‟rinib turibdiki, boshlang‟ich sinf o‟quvchilarining 
do‟stlari bo‟lishiga ko‟pgina ota-onalar ishonchsizlik bilan qaraydilar, ammo, 
ayrimlari to‟g‟ri yondashadilar. Bolalarning o‟zaro aloqalari, do‟stlik, o‟rtoqlik 
munosabatlari ota-onalarni u qadar tashvishga solmaydi, bu xil aloqalar kichik 
yoshda muhim emas deb qaraydilar. Ba‟zi ota-onalar ertaklarning tarbiyaviy 
ahamiyatini tushunadi, biroq undan ma‟lum maqsadda foydalanish yo‟lini 
bilmaydilar. Ko‟pgina ota-onalar esa bolalar maktabga borgach” bola endi 
o‟quvchi savodi chiqib qoldi, ertakni o‟zlari o‟qishi mumkin” degan fikrga 
asoslanib ertak aytib berishni to‟xtatadilar. Bizningcha, o‟qituvchilar va ota-
onalar xalq og‟zaki ijodining muhim janrlaridan biri bo‟lgan ertaklardan 


bolalarda hamkorlik, hamjihatlik, do‟stlik, o‟rtoqlik hissini tarbiyalashda orinli 
foydalanishsa natija yuqori bo‟ladi. Bunday samaradorlik esa tarbiyada 
muhimdir.Zero, bolalikdan boshlangan va tog‟ri tanlangan, yo‟naltirilgan 
do‟stlikning ijobiy tomonlari ko‟p.

Yüklə 251,55 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin