Rivojlantirish instituti



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə14/20
tarix28.04.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20

Monosaxaridlarning suvli eritmalaridagi tautomeriya. Ma’lum-
ki, glukoza ikki xil tautomeriya shaklda: ochiq zanjirli aldegid (okso)
va yopiq zanjirli siklik (
σ-oksid) shaklda mavjud. Eritmada bu ikki
                     D-fruktoza
                                                                                             D-fruktofuranoza
OH
CH
O
C
C
C
C
CH
2
2
||
H
|
|
|
H
|
|
H
|
OH
|





ÑÍ
2
ÎÍ
   Í
Í
OH
OH OH
Í
ÍÎ
ÍÎ
ÎÍ
ÎÍ
Í
Í

 




ÑÍ
2
ÎÍ
ÎÍ
ÎÍ
ÍÎ
Í
Í
Í
ÍÎÍ
2
Ñ
          D-fruktopiranoza


Î
Î
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 4
Glukozada gidropiran halqasi bor. Shuning uchun olti a’zoli
halqadan iborat monosaxaridlar piranozalar, I formula bilan
ifodalangan glukoza esa glukopiranoza deyiladi. Besh a’zoli siklik
halqadan tuzilgan monosaxaridlar molekulasida tetragidrofuran
halqasi bo‘lganligi uchun furanozalar, II tuzilishga ega bo‘lgan
glukoza esa glukofuranoza deyiladi. Besh a’zoli siklik halqadan iborat
bo‘lgan fruktoza fruktofuranoza deyiladi. Fruktozaning besh a’zoli
halqadan va glukozaning olti a’zoli halqadan iborat shakllari ancha
barqaror bo‘lib, qattiq holatda ular ana shunday shaklda bo‘ladi.
Glukozaning besh a’zoli halqasi beqaror, ular erkin holda ajratib
olinmagan. Siklik tuzilishli piranozalar tarkibiga kiruvchi glukozid
gidroksilini fazoda joylanishiga qarab 
α- yoki β-izomerlari olingan.
Monosaxaridlarda bunday shakllarning mavjudligini glukoza
misolida ko‘rish mumkin. Glukozaning yangi tayyorlangan
eritmasini solishtirma buruvchanligi 
 
20
D

+113° ga teng, bir ozdan
keyin uning solishtirma buruvchanligi asta kamayib boradi va
nihoyat 
 
20
D

+52,5° ga yetgandan keyin o‘zgarmaydi. Buning
sababi, eritmada glukoza ochiq zanjirli aldegid shaklda bo‘lib, so‘ngra
qaytadan glukozaning siklik tuzilishidagi 
α- va β-D- shakllari hosil
bo‘ladi (
α-D- glukoza — 
 
20
D

+113°; 
β-D- glukoza 
 
20
D

+19°). Vaqt
o‘tishi bilan (
α-D- glukoza molekula sonlari kamayadi,  β-D-
shakl muvozanat holatida bo‘ladi. Monosaxarid tuzilishining siklik
shakli olti yoki besh a’zoli halqadan iborat. Glukoza uchun
quyidagicha siklik tuzilish formulalarini yozish mumkin:
    
Ñ
¦
    Í—Ñ—ÎH
¦
 ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
           Í
Í
    
Ñ
¦
    Í—Ñ—ÎH
¦
 ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
           Í
Í
Î
Î
I
II
ÎÍ
ÎÍ
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 5
10—Organik kimyo
glukoza molekulasining soni ko‘payadi, natijada eritma solishtirma
buruvchanligi muvozanat holatga keladi. Bunday hodisa mutarotatsiya
deb ataladi. Demak, glukoza eritmada vaqt o‘tishi bilan kamroq
solishtirma buruvchanlikka ega bo‘lgan boshqa izomerga aylanadi.
Òekshirishlar D- glukozaning, ya’ni ikki xil stereoizomeri borligini
ko‘rsatadi. Bu izomerlar 
α- D- glukoza (I) va β-D- glukozadir (II):
Yuqoridagi formulalardan ko‘rinib turibdiki, D- glukoza
molekulasidagi glukozid gidroksilining holati siklik shakl hosil
qilishda ishtirok etayotgan gidroksil holati bilan bir xil bo‘lsa,
bunday shakl 
α-izomer, aksincha bo‘lsa, β-izomer deyiladi.
D- glukozaning  
α- va β-izomerlarini ingliz olimi Xeuorsning
quyidagi formulalari bilan ifodalash mumkin:
   
α-D- glukopiranoza                                 β-D- glukopiranoza
Monosaxaridlarning tabiatda uchrashi va olinish usullari.
Uglevodlar tirik organizmda sof holda va ayniqsa, spirtlar, fenollar
va boshqa organik moddalar bilan glikozid holatida keng tarqalgan.
Ular o‘simliklarda quyosh energiyasi ta’sirida va xlorofill pigmenti
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
Í
Í
ÍÎ
ÎÍ
ÎÍ
ÎÍ
Í
Î
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
Í
Í
ÍÎ
ÎÍ
ÎÍ
ÎÍ
Î
Í
    
Ñ
¦
    Í—Ñ—ÎH
¦
 ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
            Í

Í
    
Ñ
¦
    Í—Ñ—ÎH
¦
 ÍΗїÍ
¦
    Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
            Í
Í
ÍÎ
I
II
Î
Î
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 6
ishtirokida karbonat angidriddan hosil bo‘ladi, bu reaksiyani
fotosintez jarayoni deb ataladi:
2
2
2
2
6
12
6
6
12
6
6
10
5
2
O
CO
H O
H C
O
H
6CH O
C H O
C H O
(C H O )
H O











n
n
n
Monosaxaridlar quyidagi usullar bo‘yicha olinadi:
1. Sanoatda glukoza, asosan, kartoshka yoki arpa kraxmalini
mineral kislotalar ishtirokida gidrolizlash yo‘li bilan olinadi:
2. Shakarsimon moddalarni birinchi marta A. M. Butlerov 1861-
yilda chumoli aldegiddan sintez qilgan. Bu reaksiya bir necha
bosqichda boradi. Dastlab ikki molekula chumoli aldegid kalsiy
gidroksid ishtirokida aldol kondensatlanganda glikol aldegid hosil
bo‘ladi:
Glikol aldegid yana bir molekula chumoli aldegid bilan birikib,
glitserin aldegid hosil qiladi:
Xuddi shu tarzda 4,5 va 6 molekula chumoli aldegidni birikishi
yoki ikki molekula glitserin aldegidning kondensatlanishidan
geksozalar hosil bo‘ladi:
6
10
5
2
6
12
6
(
)



n
n
n
C H O
H O
C H O
H
H
H–C + H–C
O
O

H
H
H–C– C
O


H – C – C + H – C

H
H
O
O
H


H
H
H  –C – C – C = O
H


www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 7
Lekin bu reaksiya bir necha bosqichda va turli yo‘nalishda borgani
uchun monosaxaridlarning murakkab aralashmasi hosil bo‘ladi.
3. Ko‘p atomli spirtlar ohista oksidlab ham olinadi. Masalan,
olti atomli spirtni oksidlash natijasida glukoza olish mumkin:
Monosaxaridlarning fizik va kimyoviy xossalari. Monosaxaridlar
kristall moddalar bo‘lib, suvdagi eritmasi shirin mazaga ega.
1. Monosaxaridlar oson oksidlanadi. Ular ishqoriy yoki neytral
muhitda sekin oksidlantirilganda faqat aldegid gruppa oksidlanib,
oksikislota hosil bo‘ladi:
Aldozalar kuchli oksidlovchilar ta’sirida oksidlanganda ikki asosli
oksikislotalar hosil bo‘ladi:
COOH
)
CHOH
(
HOOC
H
O
C
)
CHOH
(
OH
CH
4
4
2



 



 shakar kislota
COOH
)
CHOH
(
OH
CH
H
O
C
)
CHOH
(
OH
CH
4
2
4
2
]
O
[



 



glukon kislota


H
H
H  –C – C – C = O
H


H
H
H –C – C – C = O
H
+


H
H
H –C – C – C –
H


H
  C – C – C = O
H
H





       ÑÍ
2
OH
¦
    Í—Ñ—ÎÍ
¦
ÍΗ Ñ—Í
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ—OH
¦
           ÑÍ
2
OH
    
Ñ
¦
    Í—Ñ—ÎH
¦
 ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ—OH
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
O
H
2
H O
[O] 



www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 8
Monosaxaridlar aldegidlar kabi «kumush ko‘zgu» reaksiyasini
beradi va Feling suyuqligini oson qaytaradi.
2. Monosaxaridlar qaytarilganda ko‘p atomli spirt hosil
qiladi:
OH
CH
)
CHOH
(
OH
CH
H
H
O
C
)
CHOH
(
OH
CH
2
4
2
2
4
2



 




                                                                                 
           geksit
3. Monosaxaridlarning eng muhim kimyoviy xossalaridan biri
ularning mikroorganizm chiqaradigan fermentlar ta’sirida bijg‘ishi-
dir. Hosil bo‘ladigan mahsulotlarning nomiga qarab, monosaxa-
ridlarning bijg‘ishi bir necha turga bo‘linadi:
a) spirtli bijg‘ish. Bunday bijg‘ish bilan biz etil spirtni olish
usullarini o‘rganganda tanishib chiqqan edik;
b) sut kislotali bijg‘ish. Bunday bijg‘ish glukozaning sut achituv-
chi bakteriyalarning fermentlari ishtirokida sodir bo‘ladi:
COOH
OH
CH
CH
2
O
H
C
|
3
6
12
6



 

sut kislota
d) moy kislotali bijg‘ish:
2
2
7
3
6
12
6
H
2
CO
2
COOH
H
C
O
H
C



 

e) limon kislotali bijg‘ish:
6
6
2
2
2





12
2
|
C H O
HOOC-CH
C-CH
COOH
H O
|
Bijg‘ish jarayoni sanoatda katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, spirtli
bijg‘ish jarayoni texnikada spirt olishda keng qo‘llaniladi.
Glikozidlar.  Monosaxarid tarkibidagi glikozid gidroksilining
vodorodli biror radikal bilan almashinishi natijasida hosil bo‘lgan
moddalar glikozidlar deb ataladi. Glikozidlar hayvonot, ayniqsa,
o‘simlik dunyosida keng tarqalgan bo‘lib, fiziologik aktiv mod-
dalardir. Tabiiy glikozidlar kislotalar yoki enzimlar ta’sirida
gidrolizlanganda monosaxarid hamda uglevod bo‘lmagan birikma
qoldig‘i — aglukonga parchalanadi.
COOH
OH
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 4 9
Tabiiy glikozidlar tarkibidagi aglukonlarning tabiatiga qarab bir
necha gruppaga bo‘linadi. Masalan, fenolglikozidlar, antroxinon,
flavon, antosian, sterin, sianofor glikozidlar va hokazo. Sianofor
glikozidlar o‘zida azot atomini saqlovchi glikozidlar bo‘lib, ular
gidrolizlanganda sianid kislota ajralib chiqadi. Bu gruppa glikozidlarga
amigdalin va trunazinlar misol bo‘la oladi.
Amigdalin C
20
H
27
O
11
N•H
2
O ko‘pgina o‘simliklar tarkibida,
masalan, achchiq bodomda (2,5—3,5%), olcha (0,8%), shaftoli
(2—3%), olxo‘ri, o‘rik danaklarida (1—1,8%) bo‘ladi. Tabiiy (ajratib
olingan) suvsiz amigdalin 215°C da suyuqlanadigan achchiq bodom
mazali kristall modda. Qutblanish tekisligini chapga buradi [
α]
D

40°.
Amigdalin kislotalar ta’sirida gidrolizlanganda ikki molekula
glukoza, benzoy aldegid hamda vodorod sianidga parchalanadi:
20
27
11
2
6
12
6
6
5
O
C H O N+2H O
2 C H O
C H C
+HCN
H



Demak, amigdalin molekulasi quyidagicha tuzilishga ega:
Ishlatilishi. Glukoza qimmatli ozuqa sifatida va tibbiyotda quvvat
beruvchi dori sifatida ishlatiladi.
Uni organizmda oksidlanib energiya hosil qilishi quyidagi reaksiya
bo‘yicha sodir bo‘ladi:
Q
O
H
6
CO
6
O
6
O
H
C
2
2
2
6
12
6



 


Disaxaridlar. Disaxaridlar (biozalar) suvda yaxshi eriydi, shirin
ta’mga ega. Ularning ko‘pchiligi yaxshi kristallanadi va aniq
molekular massaga ega. Tabiatda keng tarqalgan saxaroza (qamish
yoki lavlagi shakari), maltoza (solod shakari), sellobioza va laktoza
|
CN
|
CH
O 
ÑÍ
2
ÑÍ
2
ÎÍ
ÍÎ
Í
Í
Í
Í
ÎÍ
ÍÎ
ÎÍ
Í
Í
Í
ÎÍ
5
H
C
6
ÎÍ Í
Î
Î
Î
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 5 0
(sut shakari)lar disaxaridlarga misol bo‘ladi. Bu disaxaridlarning
hammasi C
12
H
22
O
11
 umumiy formula bilan ifodalanadi. Disaxa-
ridlar gidrolizlanganda bir xil yoki ikki xil monosaxarid mole-
kulasi hosil bo‘lishi mumkin. Masalan, saxaroza gidrolizlan-
ganda D-glukoza va D- fruktoza, maltoza gidrolizlanganda esa
ikki molekula D- glukoza hosil bo‘ladi. Disaxaridlar hosil
bo‘lishida doimo birinchi monosaxarid o‘zining yarim asetal
gidroksili bilan qatnashadi, ikkinchi monosaxarid molekulasi
ham yarim asetal gidroksili yoki qolgan gidroksillari bilan
qatnashadi.
Ikkala molekula monosaxaridlarni yarimasetal gidroksidlar
ishtirok etishi natijasida hosil bo‘lgan disaxaridlar glukozid-glukozid
(tregaloza) gruppasiga kiruvchi disaxaridlar bo‘lib, ularning
molekulasida karbonil gruppaga oson o‘ta oladigan gruppalanish
yo‘q. Bunday disaxaridlar qaytaruvchi xossaga ega emas, ya’ni
aldegidlarga xos reaksiyalarni bermaydi. Ular oksim va gidrazonlar
hosil qilmaydi. Shuning uchun ham bunday disaxaridlar qaytar-
maydigan disaxaridlar deb ataladi. Bunday disaxaridlarga saxaroza
va tregaloza misol bo‘ladi.
Agar disaxaridlar molekulasini hosil bo‘lishida bitta molekula
monosaxaridning yarimasetal gidroksili, ikkinchi monosaxarid
molekulasining spirt gidroksili qatnashsa, bunday saxaridlar qay-
taruvchi (yoki glukozid-glukoza) disaxaridlar deyiladi. Ular Feling
suyuqligini oson qaytarib, fenilgidrazin va oksimlar hosil qiladi.
Demak, ular molekulasida aldegid holatga oson o‘ta oladigan
gruppalanish bor. Maltoza, laktoza va sellobioza shu gruppa
disaxaridlariga kiradi. Quyida biz eng muhim disaxaridlarning ayrim
vakillari bilan tanishib chiqamiz.
Saxaroza. Qamish shakari yoki lavlagi shakari deb ataladigan
saxaroza o‘simliklar dunyosida juda ko‘p tarqalgan. U qandlavlagida
16—20% ni va shakar qamishda 14—20% ni tashkil etadi. Bundan
tashqari, u palma daraxtida (palma shirasi) va makkajo‘xori tarkibida
ham ko‘p miqdorda uchraydi. Saxaroza eng zarur ozuqa bo‘lib,
inson hayotida katta ahamiyatga ega. Bu odatdagi keng qo‘llaniladigan
shakardir.
Saxaroza rangsiz kristall modda, uning suyuqlanish tempera-
turasi 160°C. Suyuqlantirilgan saxaroza amorf massa — karamel
holida qotadi. Yuqorida ko‘rganimizdek, bu disaxarid gidroliz-
langanida D-glukoza va D-fruktoza hosil  bo‘ladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 5 1
6
12
6
6
12
6
2
11
22
12
O
H
C
O
H
C
O
H
O
H
C



Saxaroza qaytarmaydigan disaxaridlarga kiradi. U Feling
suyuqligini qaytarmaydi va fenilgidrazin hamda fenilgidrazon hosil
qilmaydi. Demak, saxaroza molekulasida osonlikcha karbonil
gruppaga o‘tadigan yarimasetal gidroksil gruppa yo‘q. Saxaroza
molekulasining hosil bo‘lishida D- glukoza molekulasi bilan D-
fruktoza molekulalari tarkibidagi yarimasetal gidroksillaridan suv
ajralib chiqadi, ya’ni glukozid-glukozid bog‘ hosil bo‘ladi:
Saxarozaning Xeuors bo‘yicha tuzilish formulasi quyidagicha
ifodalanadi:
Saxaroza eritmasi qutblanish tekisligini o‘ngga buradi. Uning
suvdagi eritmasining solishtirma buruvchanligi 
 



5
,
66
20
D
 ga teng.
Ma’umki, saxaroza gidrolizlanganda teng miqdorda D- glukoza va
D- fruktoza hosil bo‘ladi.
D- fruktoza qutblanish tekisligini chapga kuchliroq buradi,
 
,
92
20
D



 glukoza esa o‘ngga buradi, 
 
.
5
,
52
20
D



 Shuning  uchun
ekvimolekular miqdordagi glukoza va fruktoza aralashmasi qutb-
lanish tekisligini chapga buradi. Demak, saxarozaning gidroliz-
2-
β- D- glukopiranozil-β- D- fruktofuranozid
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
Í
ÎÍ
ÍÎ
Í
Í
ÎÍ
Î
ÑÍ
2
ÎÍ
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
O
Í
ÎÍ
ÎÍ
O
Í
D- glukoza   D- fruktoza
  
ÑÍ
2
ÎÍ
¦
Ñ
¦
 ÍΗїÍ
¦
Î+Í
2
Î
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
ÎÍ
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
ÍΗї͠Π+
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
  
ÑÍ
2
ÎÍ
¦
 ÍΗÑ
¦
 ÍΗїÍ
¦
Î
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
Î
Í
C
¦
 Í—Ñ—OH
¦
 ÍΗїÍ
¦
Î
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ

D- glukoza            D- fruktoza                                 Saxaroza
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 5 2
lanishida qutblanish tekisligining yo‘nalishi o‘zgaradi va bunday
o‘zgarish saxarozaning inversiyasi deyiladi. Qamish shakarining
gidrolizi (inversiyasi) natijasida hosil bo‘lgan teng miqdordagi
glukoza va fruktozalar inversiyalangan shakar deyiladi. Asal tabiiy
inversiyalangan shakarga misol bo‘la oladi, chunki uning asosiy
tarkibi teng miqdordagi glukoza bilan fruktozadan iborat.
Maltoza (solod shakari). Kraxmalga solod tarkibidagi diastaz
ta’sir ettirilganda maltoza hosil bo‘ladi. Shuning uchun ham maltoza
solod shakari deb yuritiladi. Maltoza gidrolizlanganda ikki molekula
glukozaga parchalanadi. U qaytaruvchi disaxaridlar gruppasiga
kiradi, chunki Feling suyuqligini qaytaradi, natijada fenilgidrazin
bilan fenilgidrazon hosil bo‘ladi. Bu hol maltoza molekulasida
osonlikcha aldegid gruppasiga o‘ta oladigan gruppa borligini, ya’ni
maltoza molekulasida bitta erkin yarimasetal gidroksil (glukozid
gidroksili) borligini ko‘rsatadi.
Demak, maltoza molekulasini hosil bo‘lishida glukozaning
birinchi molekulasidagi yarimasetal gidroksil bilan ikkinchi
molekulasidagi spirt xarakteridagi gidroksil ishtirok etadi. Uning
Xeuors bo‘yicha tuzilish formulasi quyidagicha ifodalanadi:
    α- glukoza qoldig‘i                                             α- glukoza qoldig‘i
4-(-
α-D- glukopiranozil)—D- glukoza
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
Í—Ñ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
ÍΗїÍ
¦
Í—Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
    
Í
              
   ÎÍ
¦
 Í — Ñ—ÎÍ
¦
 ÍΗїÍ
¦
Ñ—ÎÍ
¦
Í—Ñ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
Ñ
¦
 Í — Ñ—ÎÍ
¦
 ÍΗїÍ
¦
Ñ—Í
¦
Í    Ñ— ÎÍ
¦
ÑÍ
2
ÎÍ
Î
Í
Î
maltoza
O
Î
    
Î
Î
C
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
Í
ÎÍ
ÍÎ
Í
Í
ÎÍ
Î
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
O
Í
ÎÍ
ÎÍ
O
Í
Í
Í
ÎÍ
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 5 3
Maltozaning suvdagi eritmasi qutblanish tekisligini o‘ngga
buradi. Uning shirinligi qandga nisbatan 40 % cha kam. Maltoza
vino va pivo ishlab chiqarish sanoatida oraliq mahsulot hisob-
lanadi.
Laktoza  (sut shakari). Laktoza sut tarkibida (sigir sutida
4—5,5 %, ayollar sutida 5,5—8,4 %) bo‘ladi, shuning uchun u
sut shakari deb ham ataladi. Laktoza gidrolizlanganda glukoza
va uning izomeri — galaktoza hosil bo‘ladi:
6
12
6
6
12
6
2
11
22
12
O
H
C
O
H
C
O
H
O
H
C



laktoza       
   glukoza      galaktoza
Laktoza qaytaruvchi disaxaridlarga kiradi, ya’ni uning moleku-
lasida erkin yarimasetal gidroksil gruppasi bor. Uning Xeuors
bo‘yicha tuzilish formulasi quyidagicha:
Laktozaning tuzilish formulasidan ko‘rinib turibdiki, uning
molekulasida galaktoza molekulasidagi yarimasetal gidroksil bilan
glukoza molekulasidagi spirt gidroksilidan suv ajralib chiqishi
natijasida hosil bo‘ladi. Laktoza eritmasi qutblanish tekisligini o‘ngga
buradi. Uning solishtirma buruvchanligi 
 
.
5
,
52
20
D



 Sut shakari
tibbiyotda katta ahamiyatga ega, u yosh bolalar uchun asosiy oziq
modda hisoblanadi.
Sellobioza. Uning tuzilishi maltozaga o‘xshash bo‘lib, faqat
farqi shundaki, maltozada birinchi qoldiq 
α-D- glukoza qoldig‘i
bo‘lsa, sellobiozada esa 
β-D-galaktoza qoldig‘idir. Bunday β-
monomerga ega disaxaridlar ferment emulsiya ta’sirida monosaxa-
ridlarga parchalanadi.
β- galaktoza qoldig‘i                                    α- glukoza qoldig‘i
4-(-
β- D- galaktopiranozil)- D- glukoza
Î
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
Í
ÎÍ
Í
ÍÎ
Í
ÎÍ
ÑÍ
2
ÎÍ
Í
Í
ÎÍ
ÎÍ
Í
Í
ÎÍ
Í
Î
Î
www.ziyouz.com kutubxonasi

1 5 4
4-
β- D- glukopiranozil- D- glukoza
Polisaxaridlar
Polisaxaridlar (poliozlar) tabiiy yuqori molekular moddalar
bo‘lib, tabiatda juda ko‘p tarqalgan hamda inson va hayvonlar
hayotida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ulardan biri — kraxmal
asosiy oziq modda, boshqalari — selluloza organizm uchun
nihoyatda muhim moddadir. Polisaxaridlar yuzlab va minglab
monosaxaridlar qoldiqlaridan tashkil topgan bo‘lib, ular kislotalar
yoki enzimlar ta’sirida gidrolizlanganda monosaxaridlar hosil
bo‘lsa, bunday polisaxaridlar gomopolisaxaridlar deyiladi. Ularga
kraxmal va sellulozalar misol bo‘ladi. Gidrolizlanganda har xil
monosaxaridlar hosil bo‘lsa, bunday polisaxaridlar geteropolisa-
xaridlar deb ataladi. Gemiselluloza geteropolisaxaridlar jumlasiga
kiradi.
Polisaxaridlar o‘ziga xos xossalarga ega bo‘lib, mono- va
oligosaxaridlarning xossalaridan farq qiladi. Ularning ko‘pchiligi
suvda erimaydi, ba’zilari issiq suvda bo‘kib kolloid eritmalar hosil
qiladi. Ular shirin ta’mga ega bo‘lmagan amorf moddalardir. Ularning
molekular massasi 20 000 —1 000 000 oralig‘ida.
Quyida biz polisaxaridlarning eng asosiy vakillari bilan tanishib
chiqamiz.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə