Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1.02 Mb.
PDF просмотр
səhifə12/15
tarix07.12.2016
ölçüsü1.02 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

– Dünyanın aparıcı bir ölkəsinə magistratura

təhsili almağa gedəndə İqtisad Universite tin dəki

qazandığınız biliklər, ixtisaslaşma nə dərəcədə Sizə

kömək etdi? Yəni yerli univer 

sitetlərimizdə dil

probleminin olması bir gerçək likdir, bu problemi

necə aradan qaldırdınız?

– Aydındır ki, bizim universitetlərdə təhsil, əsasən, öz

dilimizdə olduğundan həmin prob 

lemlər yarana

bilərdi. Amma mən universi tetdə “Xüsusi istedadlar

qrupu”ndan dərs almışam və maliyyə fənnini ingilis

dilində öyrənmişəm. Ona görə də elə bir problemim

yaranmadı, yəni dil baryerini aşa bildim. Dil

imtahanını uğurla verdikdən sonra isə təhsil üçün elə

bir problemim qalmadı. 



– Təhsil aldığınız ixtisas üzrə tələbə kontingenti

necədir?  Xüsusən  azərbay can lılar  neçə nəfərdir?

Və belə bir tendensiya var ki, çinlilər, yaponlar və

başqaları çoxluq təşkil edir. Bu mənada həmin ix-

tisasda azərbay canlı kimi təksinizmi?

– Təhsil aldığım universitetə hər il təxminən 600

nəfər tələbə qəbul olunur. Mən daxil olan ildə yeganə

azərbaycanlı tələbə oldum. Oxuduğum qrupda  50 faiz

amerikanlı, qalanı isə müxtəlif ölkələrdəndir. Ümumi -

likdə isə universitetin 50 faizi xarici ölkələrdəndir. Bu

nüfuzlu ali məktəbdə Azərbaycandan yalnız mən təhsil

alıram. Əsas təmsil olunan ölkələr Çin, Hindistan,

Braziliya və inkişaf  etməkdə olan ölkələrin gənclə ridir.

Keçmiş SSRİ respublikalarından mənim oxuduğum

qrupda Rusiyadan 3, Gürcüstandan 1 nəfər var. 

– Həmin universitetdə təhsilin quruluşu necədir?

Sizə bizim universitetlərdə olduğu kimi elmi işi

davam etdirmək üçün hər hansı bir rəhbər təyin

olunurmu, yoxsa mövzunu götürüb sərbəst şəkildə

işləyir siniz? Yaxud elmi hesabat kimə verilir?

– Əvvəla məzun olmaq üçün elmi iş, diplom müda -

fiəsi tələb olunmur və diplom işini sonuncu tədris

Kolumbiya Universitetinin magistri

Cəlil Musayevlə müsahibə

Gənc alimlərlə müsahibə rubrikası



ilində yazırıq. Əsas akademik tələb odur ki, bir tədris

ilinə 60 kredit topla 

malısan. Bir fənnə 3 kredit

verməlisən. İki il müddətinə 20 dərs götürürük və

bunların əsasında imtahan veririk. Bunları uğurla

yerinə yetirənlər məzun olurlar. Nəzarət baxımından

maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, dərs ilinin  baş lan -

ğıcında müəyyən bir sənəd imzalatdırırlar, yəni sən heç

kimdən  köçür mə yə cək sən,  başqalarına  dürüst  yanaşa -

caqsan, şərəf və ləyaqətlə Kolumbiya Universitetini

təmsil edəcəksən. Bu tələbə andı bir cümlədən çox

deyil. Bu mənada mənə maraqlı gələn o oldu ki, artıq

birinci imtahandan heç bir nəzarət sezmədik. Təsəv -

vür edin, bir neçə tələbə imtahan sinfinə daxil olub

həmin andı divara vurub getdilər. Yəni belə sərbəstlik

var. Beləliklə, bundan sonra heç bir imtahanda

nəzarət adlı bir şeyə rast gəlmədik. 

– Yəni sərbəstlik və inamlılıq tələbələrdə elmə,

təhsilə daha çox motivasiyalar yaradır?

– Bəli, heç bir qadağa yoxdur. Hətta mən bir tələbə

olaraq universitetin dekanının yanına gedib söhbət

edə bilərəm. Hər həftənin iki günü dekan universitetin

girişində oturur və istənilən tələbə yaxınlaşıb ona

təkliflərini edə bilir. Onlar da bu təkliflər əsasında

yeniliklər və dəyişikliklər edirlər. Məsələn, dərslərin

saatında, müəllimlərdə və sairə. 



– Aydın məsələdir ki, Amerika və Böyük Britaniya

universitetləri Boloniya prose sinə qoşul mayıb. Bu

məsələdə həmin universitet lərin tarixi, məktəb -

lərin rolu xüsusi önəm kəsb edir. Ancaq iqti-

sadiyyat üzrə nobelçi lərin 90 faizi ABŞ alimləridir.

Sizin nəzərdə tutduğunuz həmin 60 krediti Har-

vard, Çikaqo uni versi tetlərindən gətirməyə hüqu -

qunuz varmı?

– Bu, təhsil aldığımız universitet ilə həmin təhsil

ocaqları arasında bağlanılan ikili müqavilənin

şərtlərindən asılıdır. Kolumbiya Universitetinin Berkli

Universiteti ilə ikitərəfli müqaviləsi varsa, bir semestr

Berkli Univer si tetində təhsil ala bilərik və bu kreditlər

sayılır. Konkret olaraq, Kolumbiya Universitetinin

Honq-Konq, London Biznes Məktəbi ilə ikitərəfli

müqavilələri var.

– Azərbaycanda bir sıra təhsil ocaqları, məsələn,

Neft Akademiyası, Bakı Dövlət Universiteti, Odlar

Yurdu kimi universitetlərin ixtisaslarında müəy -

yən oxşarlıq var.  ABŞ-da necə, belə bir müqayisə

aparmısınızmı?

– Müqayisə aparmamışam, amma təxmin edə bilərəm

ki, Azərbaycanın da ali məktəb 

lərində maliyyə,

mühasi batlıq, dil və s. dərsləri keçirilir. Orada da biz

həmin dərsləri keçirik. Məncə, fərq ondadır ki,

Azərbay canda həmin MB proqramı yenidir. 5-10 il

sonra xaricdən müəllim dəvət olunsa, həmin proq -

ram ların keyfiyyəti daha da artacaq. Amma Kolum -

biya Universitetində bu proqram ötən əsrin

əvvəllə rindən keçilir. Yəni 100 yaşı olan ixtisaslar hər

dəfə təkmilləşdirilirsə, bu, inkişafa xidmət edir. Bu

mənada böyük keyfiyyət fərqləri üzə çıxır. 

– Siz oxuduğunuz ixtisasın Azərbay canda perspektivini

görürsünüzmü?

Nəinki Azərbaycan, keçmiş SSRİ respublikalarında,

o cümlədən planlı iqtisadiyyat olan ölkələrdə özəl

sektor hələ yeni-yeni inkişaf edir. Bizim iqtisadiy ya -

tın əsasını dövlət sektoru təşkil etsə də, özəl sektorun

inkişafı artır. Mən bunu  görürəm. Əlbəttə ki, biznesin

tətbiq sahəsinin genişlənməsi üçün ölkədə özəl sek-

torun payı daha da artmalı, özəl şirkətlər yeni metod-

larla idarə olunmalıdır ki, onlar rəqabət qabiliyyətli

olsunlar. Həm də şirkətin rəqabət qabiliyyəti onun

işçilərinin keyfiyyəti ilə mütənasibdir. 

– Necə hesab edirsiniz, Amerika mühiti iqtisa diy -

yatın əsas paradiqmalarının for 

ma 

laşma 

sında

mühüm rol oynayıb. Yaxın tariximizdə baş verən

iqtisadi böhran hansı fəsadları verdi? Tədris

prosesində böhranlar öyrənilirmi?

– Bu təsir hiss olunubdur. Məsələn, mənim təhsil

aldığım universitetdə maliyyə böhran larını araşdıran

xüsusi dərslər keçirilir. Yəni bu mövzu ABŞ-da çox

aktualdır. Mətbuatda bu barədə geniş müzakirələr

aparılır. Sual olunur, ölkə bu vəziyyətdən çıxa

bilibmi? Biz makroiqtisadiyyat dərsinin hər semestrində

keçmiş böhranların strukturunu araşdır 

mışıq.

Ümumiyyətlə, bu, ABŞ-da birinci böhran deyil və bu



ölkə iqtisadiyyatının hər 10 illiyində müəyyən böh -

81

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Gənc alimlərlə müsahibə rubrikası


ran lar olub. Ən böyük böhran isə Böyük Depressiya

illəri idi. Ondan sonra isə xırda böhranlar, 1970-ci

illərdə neftin qiymətinin kəskin artımı ilə bağlı

böhranlar olmuşdu. Təbii ki, maliyyə böhranının struk -

turunu araşdırmaq üçün xüsusi dərslər keçirilir. Son

böhranın əvvəlkilərdən fərqi odur ki, bu dəfə zaman

bir qədər uzandı. Normalda böhranın müəyyən

zamanı olur, məsələn, 2 yaxud 3 il. Amma 2008-ci

ildən başlanan böhran hələ davam edir, yəni indiki

böhran daha dərindir. 



– ABŞ-da ümumi zənginliyin 70 faizindən çoxunu

insan kapitalı təşkil edir. Bizdə bu göstərici çox

aşağıdır, əsas üstünlüyü təbii kapital təşkil edir,

ancaq bu zaman-zaman insan kapitalına çevril -

məlidir. Dünyanın aparıcı universitetlərinin birində

təhsil alan bir gənc kimi Azərbaycanda insan

kapitalının formalaşmasını necə görürsünüz? Bu

barədə hansı fikirləriniz var?

– Mən Sizinlə tam razıyam, belə bir deyim var: bütün

yumurtaları bir səbətə qoymayın, səbət getsə hər şey

gedəcək. Azərbaycan iqtisadiyyatı neftin üzərində qu-

rulub, neft gəlirləri ölkəyə daxil olur. Bunun hesabına

olan xeyli inkişafın şahidiyik. Bu gəlirlər hesabına

təhsil sisteminə fundamental yeniliklər gətirmək

lazımdı. Bəli, Xaricdə Təhsil Üzrə Dövlət Proqra -

mının olması təqdirəlayiqdir. Bu, insan kapitalının

inkişafına yönəldilən investisiyanın bir növüdür,

arzuolunan odur ki, belə investisiyaların həcmi artsın.

Yaxşı olardı ki, Azərbaycan universitetləri ilə ABŞ,

Böyük Britaniya universitetləri arasında təcrübənin

bölüşdürülməsi baxımından müqavilələr imzalansın. 



– Azərbaycanda təhsil alan tələbələrlə əlaqələriniz

necədir?

– Təbii ki, həm qrup yoldaşlarımla, həm də məndən

əvvəl universiteti bitirmiş dostlarımla keçdiyimiz

dərsləri bölüşürük. Mən  ABŞ-da olanda mənim

oxuduğum İqtisad Universitetində məndən bir neçə il

əvvəl Xüsusi İstedadlar Qrupunu bitirmiş bir

həmvətənimlə görüşdüm. Hal-hazırda Nyu-Yorkda

çalışır. Onun mənə verdiyi məsləhətlər mənim üçün

çox dəyərli oldu. O cümlədən istedadlı dostlarımdan

biri İsveçdə magistratura pilləsində təhsil alır. Təbii

ki, fikir mübadilələrimiz olur. Azərbaycanda da bəzi

qrup yoldaşlarımız var ki, böyük beynəlxalq

şirkətlərdə çalışırlar, onlarla da elmi mübadilələrimiz

olur. 


– Bilirsiniz ki, Dövlət Proqramı ilə təhsil alanların

ölkəyə  qayıdıb  gəlməsinə  məcbu riyyət  qoyul ma -

yıb. Yəni Azərbay canı kənardan da təmsil etmək

olar. Amma indiki zamanda yüksək bilik almış

vətəndaşlarımızın ölkəyə qayıtması olduqca vacib

faktordur. Bu məsələyə münasibə tiniz necədir?

– Fikrimcə, dünyanın Nyu-York kimi maliyyə

mərkəzində insanlarımız iş təcrübəsi keçib ölkəyə

qayıtmalı və biliklərini yerli şirkətlərdə tətbiq

etməlidirlər. Bunlar yeni biliklərdir. Təbii ki,

akademik təhsil önəmlidir, ancaq iş təcrübəsi də

vacibdir. Bunların ikisi birgə olanda dəyərli

mütəxəssis yetişir ki, bu, artıq insan resursudur.

Mənim də şəxsi fikrim odur ki, əsas maliyyə

sahəsində ölkədəki qurumları inkişaf etdirmək, effek-

tivlik yaratmaq və xarici maliyyə bazarları ilə yerli

şirkətlərin əlaqələrini gücləndirmək üçün insan

resurslarının inkişafına diqqət yetirmək lazımdır.

İnkişafın əsas tərkib hissəsi kimi iş təcrübəsini önəmli

amil hesab edirəm. 

– Sizinlə və digər xaricdə təhsil alan azər 

-

baycanlılarla söhbətdən yaranan təəs süratım o oldu

ki, yaxşı universitet yeni insan yetişdirir. Sizin də

timsalınızda yaxşı mənada yeni insanın yetişmə sin -

dən məmnun qaldım. 

– Təbii ki, dünyanın tanınmış universitetlərindən biri

olan Kolumbiya Universitetində təhsil almağım şəxsi

həyatımda, bilik və bacarığımın inkişafında  çox

mühüm rol oynayıb. Bilikdən əlavə başqa keyfiy yət -

lər də əldə etdim. Əgər sən 60 ölkənin vətəndaşı ilə

eyni auditoriyada dərs keçirsənsə, təbii ki, tolerantlığı

da öyrənəcəksən.



Müsahibə 2013-cü ilin iyul ayında götürülmüşdür.

Müsahibəni apardı:

Emin Bayramzadə

82

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Gənc alimlərlə müsahibə rubrikası


83

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



Professor Aida İmanquliyeva

Yaradıcılığının Hermenevtik Mahiyyəti

Bu məqalədə professor Aida İmanquli yeva nın

əsərlərinə istinad edərək onun yaradıcılığının

hermenevtik aspektlərini və bəzi fəlsəfi-ədəbi

çalarlarını şərh etməyə səy göstərəcəm. Ümidvaram

ki, bu fəlsəfi şərh gələcəkdə mütəfəkkir xanım

alimimizin yaradıcılığının əhatəli tədqiqində ip ucu

olaraq öz töhfəsini göstərəcəkdir.  Məhz hər hansı bir

mövzuda yazılan məqalələrin də mahiyyət olaraq

funksi yası müəyyən işarə və ip ucları ilə mövzunun

elmi aktuallığını vurğulamaqdan ibarətdir.

Əvvəlcə onu qeyd edim ki, Aida xanımla

sağlığında görüşmək və elmindən bəhrələnmək mənə

nəsib olmasa da, qismətimdə Aida xanımın “Yeni

ərəb ədəbiyyatı korifeyləri” kitabını 2007-ci ildə

İstanbulda “Modern Arap Edebiyatının Usta Kalem -

leri” adı altında tərcümə etmək mənə  nəsib olmuşdur.

Məhz Aida xanım bu kitabı son dərəcə elmi ciddiy -

yətlə və ədəbi-fəlsəfi dərinliklə yazdığı üçün gənc bir

alim olaraq mənim yetişməmə də böyük təsir göstər -

miş və hal-hazırda da göstərməkdədir. Qeyd olunan

kitabın Türk dilinə tərcümə edilməsindən 6 il

ötməsinə baxmayaraq,  kitab ərəb ədəbiyyatı, xüsusilə

şərq-qərb münasibətlərini tədqiq edən alimlər və

tədqiqatçılar üçün Türkiyədə də öz aktuallığını qoru -

yub saxlamaqdadır. Məhz müxtəlif məqalə lərdə Aida

xanımın bu kitabı elmi mənbə olaraq istifadə

olunmaqdadır. 

Məqalənin adında qeyd olunan “üfüqlərin

qovuşması” (fusion of horizons)  və “hermenev tika”

ifadələri 20-ci əsrin məşhur filosofu H.Qade merin

tərəfindən hermenevtikanı izah edərkən ortaya atdığı

fəlsəfi baxış tərzidir. Qısaca olaraq bu baxış tərzinə

görə, ümumiyyətlə, insanlar bir-birlərini qavrama və

anlama prosesində özlərinə aid anlayışlarını, yəni

üfüqlə 


rini bölüşərək və qovuşduraraq mövzuları

müza kirə edir və bir-birlərini anlayırlar. Məhz bu

mövzu geniş mənada həm fəlsəfədə, həm də

ədəbiyyatda müxtəlif aspektlərdən aktuallıq kəsb edir.

Aida xanımın əsərlərini tədqiq etdiyimizdə də belə bir

baxış tərzi ilə rastlaşırıq. Belə ki, Aida xanım öz

ifadələri ilə millət və xalqların ədəbiyyatlarının

hermenevtik əlaqəsini belə izah edir: “Dünyanın

müxtəlif bölgələri arasındakı qarşılıqlı əlaqələr

sayəsində hər bir milli ədəbiyyatın nailiyyəti başqa,

hətta məkan etibarı ilə uzaq ədəbiyyatların da

nailiyyətinə çevrilir...istənilən xalqın mədəniyyəti

xaraktercə mili olub, ümumbəşəri nailiyyətlərlə

qırılmaz surətdə bağlıdır”.

Ümumiyyətlə, Aida İmanquliyevanın yaradıcı 

-

lığında hermenevtik metodologiya baxımından



elmlərarası təhlillər və ya müasir fəlsəfədə aktual

mövzulardan hesab olunan interdissiplinar-

multidissiplinar baxış tərzlərinin tətbiq olunduğuna

rast gəlmək mümkündür.  İmanquliyeva klassik ərəb

ədəbiyyatına dair yazdığı bir məqalədə real həyat,

bədii əsər və etik qaydalar fonunda məsələni belə

qiymətləndirir: “İbn Həzmin qayğısız gənclik illərinin

xatirəsi olan “Göyərçinin boyunbağısı” həm müstəqil

bədii əsər, həm də əxlaq normalarının təhlilinə həsr

Üfüqlәrin qovuşması: 


edilmiş traktatdır. Əsərdə müəllif sevgi, sədaqət

məsələlərinə toxunur və irəli sürdüyü mənəvi-

psixoloji fikirləri həyatdan gətirdiyi inandırıcı

misallarla möhkəmləndirməyə çalışır. Bu misallar,

əsasən, o vaxtkı ispan həyatından götürülmüş

lövhələrdən ibarətdir”.

Təsadüfi deyildir ki, Aida İmanquliyevanın

yaradıcılığı hermenevtik baxımdan inteqrativ

mahiyyətə malik olaraq ədəbiyyat-fəlsəfə əlaqələri

kontekstində  tezis, təhlil və nəticələrlə son dərəcə

zəngindir. Məhz  professor Nərgiz Paşayeva haqlı

olaraq  bu məsələni belə qiymətləndirir: “ ...dünyanın

əqli elmlə və ya əhval elmi ilə dərki məsələsi Aida

xanımın məşğul olduğu Şərq ədəbiyyatının və

fəlsəfəsinin əsas mövzularından idi”.

Ədəbi və fəlsəfi kontekstdə şərq-qərb

münasibətləri

Hər hansı bir mədəniyyətin meydana gəlməsinin

əsasını inteqrativlik və özünü dərk prosesi təşkil edir.

Bu həm fərdi, həm də ictimai dünya görüşünə  istinad

edir. Məhz buna görə də müxtəlif mədəniyyətlər

arasında olan transformasiyalar özünü dərkə istinad

edərək dünya görüşlərinin qarşılıqlı nüfuz etmə

mənasına gəlir. Milli kimlikdən fərqli olaraq, özünü

dərk sosial tərifə ehtiyac olmadan fərdi şüuru əks

etdirir. Məhz milli kimlik məfhumu mərhələli olaraq

milli özünü dərkə istinad edərək formalaşır. Belə ki,

mədəniyyətlərin inteqrativliyi və özünü dərk prosesi

daha əhatəli varlıq anlayışı və davranış modelləri

vasitəsi ilə yaranır. Fenomonologiya metodu ilə

mütləq bir idrak səviyyəsinə çatmağa səy edən

məşhur Alman filosofu Edmund Husserl həyat

dünyasının elmi tədqiqata müdaxilə etdiyini, bu

dünyanın bizə verilmiş olduğunu və bizim özümüzü

ancaq onun içində təcrübə və idrak edə bildiyimizi

vurğulamışdır. Məhz Aida İmanquliyeva bu

kontekstdə Livanın belə bir coğrafi məkanda, Şərqlə-

Qərbin kəsişmə nöqtəsində yerləşməsini də

intellektual mühitin yaranmasına səbəb olduğunu

ifadə edir. İmanquliyeva bu sintez məsələsinə

toxunaraq Əndəlisdə yaranan ədəbiyyatın Qərbi

Avropa və Şərq arasında vasitəçilikdə rolunun böyük

olduğunu vurğulayır: “Ərəblərin mənimsədikləri

antik, qədim şərq və ərəb-müsəlman ənənələri

Əndəlis vasitəsilə Avropaya yayılırdı”. 

Ümumiyyətlə, mədəniyyətlərarası dialoqun

əsasını “mən” və “başqası” məfhumlarının

münasibətləri təşkil edərək funksionallıq və mahiyyət

baxımından həlledici rola malik olurlar. Belə ki,

“mən”, hər hansı bir mədəniyyətin və ya

sivilizasiyanın daxilində “başqa”larından fərqli

düşünmə sistemləri ilə qarşılaşır. Nəticədə “mən`”

sivilizasiyalararası əlaqədə həm qəbul etmə, həm də

ayrılma mənasında özünü ancaq başqası və ya başqa

sivilizasiya vasitəsi ilə müəyyən edir. Levinasın da

qeyd etdiyi kimi: “insanlığın mənbəyi, bəlkə də,

Başqasıdır”. 

Aida İmanquliyeva ədəbi-fəlsəfi ümumiləşdirmə

nöqteyi nəzərindən Cübran Xəlil Cübran, Əmin ər-

Reyhani və Mixail Nuayməni bu kontekstdə belə

dəyərləndirir: “Onlara əzəldən Şərq xalqlarının mədə -

niyyətinə xas olan ümumbəşəri və humanist ideallar

əsasında öz doğma mədəniyyətlərində bu dəyərlərin

təsdiq üçün müvafiq üsullar tapmaq asan idi. Eyni

zamanda heç vaxt unutmaq lazım deyil ki, bu

yazıçıları öz vətəninin adət-ənənələrini və öz dilini

qoruyub saxlayan mühacirlər mühiti əhatə edirdi.

Buna görə də onlar iki mədəni ənənənin –həm Şərqin,

həm də Qərbin mədəni əlaqələrinin daşıyıcıları

oldular”.

Ümumiyyətlə isə hermenevtik prosesin özünü

dərk məfhumu ilə birbaşa əlaqəsi vardır və  burada

əsas ölçü nüfuzetmə xüsusiyyətinə malik olmaqdır.

Başqa bir ifadə ilə,  özünüdərk digər mədəniyyət

ünsürləri ilə açıq və bölüşə bilən mahiyyətdə

olmalıdır. Həyat tərzinin müxtəlifliyi və fərqli

mədəniyyət formaları, özlərini yarada bilmə

qabiliyyətlərinin şaquli və üfüqi səviyyədə var

olmaları ilə səciyyələnir. Belə bir mədəniyyətdə

özünüdərkin ən təsirli iki nümunəsi olaraq Böyük

İsgəndərin siyasi hakimiyyəti altında  yaranan

mədəniyyətlər hövzəsi və İslam mədəniyyətinin

Abbasi, Əndəlüs, Osmanlı və hind hövzələrində

meydana gələn dəyişik formalarını göstərmək

mümkündür. Daha sonralar İslam mədəniyyətinin

uzunmüddətli inteqrasiya prosesində İpək yolu

vasitəsilə iqtisadi və mədəni əlaqələr Buxaradan

Qahirəyə, İstanbuldan Qrenadaya qədər əraziləri

əhatə etmişdir. Bunun nəticəsində də fərqli

şəhərləşmə modeli vasitəsilə meydana gələn həyat

tərzləri, müştərək məfhumlar kateqoriyası və

linqvistik vasitələr müxtəlif intellektual məktəblərin

ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur.

Mətnin mahiyyəti və hermenevtik dialoq

Müasir Qərb fəlsəfəsində və mədəniyyətində

hermenevtik metodlarla mətnlərin və simvolların kəşf

edilərək interpretasiya (şərh-təfsir) məsələsi öz

aktuallığını mühafizə edir. Belə ki, məşhur fransız

filosofu və hermenevtik mütəxəssis Pol Rikora görə,

bir mədəniyyəti şərh etmək və ya onun simvollarını

yozmaq o mədəniyyəti müəyyən dərəcədə



84

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



dəyişdirmək mənasına gəlir. Nəticədə bu şərh və

yozumlar sayəsində “şərhlərin-yozumların

toqquşması” (conflict of interpretations) məsələsi

ortaya çıxır. Bu isə normaldır və ancaq hermenevtik

metodologiya ilə izah oluna bilər. Rikor şərhinə

ehtiyac duyulan mətn və simvolların müəyyən

xüsusiyyətlərə malik olduğunu vurğulayır. Belə ki,

şərh və yozumlar sayəsində  fərqli izahlar meydana

gəlir. Məhz bu izah və açıqlamalar “çox mənalılıq”

prinsipinə dayanılaraq anlaşılmalıdır. Bu şərh və ya

mənaları anlayaraq qəbul edən hər hansı bir insan,

eyni zamanda bunları öz dünyagörüşünə də tətbiq

edir. Nəticədə Rikora görə, hər bir hermenevtik

fəaliyyətdə “başqasını”  anlama üzərindən, eyni

zamanda insanın özünü anlama prosesi həyata

keçirilir. Bu kontekstdə Aida xanım analitik tərzdə

modern hermenevtik fəlsəfədə aktual bir  problem

olan yazıçı-oxucu əlaqəsinə toxunaraq  mövzunu belə

qiymətləndirir: “Ədəbiyyat yazıçı ilə oxucu arasında

mənəvi vasitəçi olmalıdır. O, insan qəlbinin sirlərini

və dərinliklərini öyrənməli, “söz hoqqabazlığı və şeir

dekoru sərgisinə” çevrilməməlidir”. İmanquliyevanın

bu ifadələri eyni zamanda fəlsəfi hermenevtikada

yazıçı və ya müəllifin niyyətini mətn vasitəsilə

müəyyən etmə problematikasına da işarə edir.

Nəticədə bu fəlsəfi görüşə görə, hər hansı bir mətndə

müəllifin niyyətini və məqsədini kəşf etmək fəlsəfi

hermenevtikanın əsas hədəfidir.

Digər cəhətdən şərqşünas alimimiz İmanquliyeva

ədəbiyyatın da sistemli şəkildə elmi meyarlarla tədqiq

olunmasının vacibliyini ifadə edərək məhz

ədəbiyyatın elmi mahiyyətini klassik şair-alim olan

İbn Əbdi Rəbbihiyə istinad edərək izah etməkdədir:

“İbn Əbd Rəbbihi şeirə yeni, orijinal bir məzmun

gətirmişdir. O, elmin bəzi mühüm əsaslarının daha

anlaşılan və yaddaqalan olması məqsədilə onları

şeirlə ifadə etmək təşəbbüsünü irəli sürmüşdür və

poetik ölçülərin əsası və tarix elmi haqqında bir neçə

rəcəz yazmışdır”.

Ümumiyyətlə, ədəbiyyat və fəlsəfə əlaqəsinin

əsasları qədim yunan fəlsəfəsindən etibarən aktuallıq

kəsb etməyə davam edir. Belə ki, qədim yunan

fəlsəfəsində varlığı və mətnləri anlamada iki fəlsəfi

metod olmuşdur. Bunlardan birincisi rasional

metoddur ki, burada bütün arqumentlər əqli-məntiqi

tutarlılığa istinad edilərək əsaslandırılmaqdadır. İkinci

metod isə “ezoterik-batini”, yəni hər bir işarənin və

sözün arxasında  daxili məzmun və ya gizli məna

vardır. Bu düşüncə tərzi ilə hər şey başqa bir şeyin

simvolu və ya işarəsidir. Nəticədə sonsuz işarələr

sistemi içərisində mənalar mövcuddur. Məhz bu

kontekstdə İmanquliyeva romantik fəlsəfi əsaslara

istinad edən ədəbi stildə yazmanın mahiyyətini

dolğun şəkildə öz yaradıcılığında təsvir və təhlil

edərək mövzunu belə qiymətləndirir: “Romantiklərin

yaradıcılığında həmişə olan digər ən mühüm cizgilər

şəxsiyyətin və cəmiyyətin qarşılıqlı əlaqəsi, böyük

keçmişin kiçik bu günə qarşı qoyulması, ideal və

gerçəklik arasındakı uyğunsuzluqdur. Bərqərar olan

ictimai münasibətlərə qarşı üsyankar etiraz,

subyektivizm və pessimizmin əhvali-ruhiyyəsi,

tövbəkarlığa və peyğəmbərliyə meyil, didaktizm

elementləri və həmişə yüksək olan emosional hal-

qəzəb, inkar, sevinc, təsdiq, məhəbbət və nifrət,

mərhəmət də romantizmə xasdır”. 

Məhz qeyd olunan  arqumentlər çərçivəsində

qeyd edə bilərik ki, həm fəlsəfədə, həm də

ədəbiyyatda mətnlər vasitəsilə dünya görüşləri

rasional və məcazi dil vasitəsilə ifadə edilməkdədir.

Təsadüfi deyildir ki, bu mənada məşhur alman

filosofu Martin Haydegger dili “varlığın evi” adlan -

dırmaqdadır. Yəni varlıq (mövcudat) və var olma

sözlər vasitəsilə dildə “dilə gələrək” rasional təfəkkür

səviyyəsindən ikinci kateqoriyaya, lüğəvi həqiqət

kateqoriyasına daxil olur. Nəticədə Aida xanımın da

ifadə etdiyi kimi, müxtəlif xalq və millətlər arasında

ədəbiyyat sayəsində çoxçalarlı fəlsəfi-ədəbi

inteqrasiyalar reallaşır: “Ədəbi əlaqələrin tarixi

xalqların tarixi ilə qırılmaz surətdə bağlıdır. Dünya

xalqları ədəbiyyatı arasındakı əlaqələrin tədqiqi

göstərir ki, ayrı-ayrı ədəbiyyatların meydana gəldiyi

dövrdən onların arasında müxtəlif əlaqə faktları

mövcud olmuşdur. Şifahi ədəbiyyatda, xüsusilə Şərq

xalqları folklorunda ədəbi əlaqələrin dərin iz burax -

ması onların tarixən çox qədim kökləri, qaynaqları

olduğunu sübut edir”.

Yekun olaraq qeyd etməliyəm ki, Aida

İmanquliyevanın  yaradıcılığı həm fəlsəfi, həm də

ədəbi mətnlərin anlaşılması və şərh olunmasında

müasir dövrdə genişcə tətbiq olunan hermenevtik

tezis və təhlillər ilə zəngindir. Məhz Aida xanımın

əsərlərində hermenevtik metod vasitəsilə

ixtisaslararası (interdissiplinar) əlaqələrin ən aktual

nümunələrinə rast gəlmək mümkündür. Nəticədə

İmanquliyevanın bütün yaradıcılığı  ekzistensial

olaraq varlığı, mətnləri və ümumiyyətlə, ədəbi

əsərləri anlayaraq öz həyat anlayışımızı və mənəvi

dünyamızı zənginləşdirməmizdə böyük əhəmiyyət

kəsb edir və edəcəkdir.

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə