Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1.02 Mb.
PDF просмотр
səhifə8/15
tarix07.12.2016
ölçüsü1.02 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

problemlərin yeni həlli yolları

Nanotexnologiya təkcə ətraf mühit və

energetikanın problemləri ilə sıx bağlı deyil,

həm də mümkündür ki, bu, olduqca mürəkkəb

məsələlərin yeni həllinə gətirib çıxaracaq.

Ciddi ekoloji problemlərdən biri bizim pla -

netin orta temperaturunun uzun müddətli art -

ma sıdır.

1960–2000-ci illər dövründə bu kəmiyyət

0,5 ◦C artmışdır, həm də bu artım keçən əsrin

80-ci illərindən davamlı xarakter almışdır.

Alimlər dəqiq inanırlar ki, belə artımın əsas

səbəbi yandırılan yanacağın (daş kömür, neft

və s.) miqdarının daima artmasıdır. Məhz

yanma məhsulları (CO2, metan və s.) və

onların günəş şüaları ilə qarşılıqlı təsiri

atmosfer temperaturunun əsas artma faktorudur

(“istilikxana effekti”).

Odur ki artıq çoxdan yanar faydalı qazıntı -

ların istifadəsinin azaldılması ekologiyanın

əsas probleminə çevrilmişdir. Bu səbəbdən də

alternativ enerji mənbələrinin axtarılması və

enerjinin saxlanması və ötürülməsinin səmərəli

üsullarının işlənib hazırlanması əhəmiyyətli

elmi-texniki məsələ kimi qarşıda durur.

Ən yaxın vaxtlarda aydınlaşmışdır ki,

karbon nanotrubkaların istifadəsi günəş enerji -

sini çeviricilərin faydalı iş əmsalını artırmağa

imkan verir. Bundan başqa aşkar olunmuşdur

ki, karbon nanotrubkalar böyük miqdarda

hidrogeni səmərəli olaraq adsorbsiya edə bilir

və bu məlumat müxtəlif yanacaq elementləri,

batareyalar və s. yaradılması sahəsində işləri

sürətləndirdi.

Digər ekoloji problem odur ki, təxminən 20

km yüksəkdə yerləşən atmosferin ozon

təbəqəsi məişətdə və sənayedə istifadə olunan

bir çox kimyəvi reagentlərin təsiri ilə dağılır.

Ozon təbəqəsinin dağılması prosesində əsas

rolu “təbii olmayan” və müxtəlif məqsədlərlə

(aerozollar, soyuducu agentlər, süni iqlim

qurğuları və s.) sənayedə istehsal olunan

freonlar oynayır.

Ozon təbəqəsinin cəmi 1 % azalması dəri

xərçəngi xəstəliklərinə tutulma tezliyini 3–6 %

və leykemiyaya tutulmaları 1 % artırır.

On ildən çoxdur ki, ozon təbəqəsinin

kifayət qədər dağılması müşahidə olunur ki,

bunu alimlər atmosferə müxtəlif freon birləş -

mə lərinin atılmasının artımı ilə əlaqələndirirlər.

Bu problemin ən optimal yolu o ola bilər ki,

freonların istifadəsi tam qadağan olunsun, lakin

bu, real görünmür.

Hazırda müxtəlif  tətbiqlərdə freonları əvəz

edəcək maddələrin axtarışı davam edir.

Daha bir olduqca ciddi ekoloji problem

dioksinin istifadəsidir. Dioksin də freonlar kimi

təbiətdə mövcud olmamışdır və sənaye istehsa -

latları yaranması nəticəsində meydana gəlmişdir.

53

ELM DÜNYASI / Elmi­kütlәvi jurnal / 2 (01) 2013


54

ELM DÜNYASI / Elmi­kütlәvi jurnal / 3 (03) 2013

Dioksin xlorlu tullantıları və plastikləri

(polivinilxlorid, uretan tipində və s.) zibil

yandırıcı qurğularda yandırarkən əmələ gəlir.

Əmələ gələn dioksin asanlıqla atmosferə,

torpağa və ya su hövzəsinə daxil olur və

mühitin aktiv kimyəvi çirkləndirici mənbəyi

olur. Dioksin canlı orqanizmlərin piy toxuma -

la 

rında toplana bilir və bu səbəbdən də o,



asanlıqla əksər qida məhsullarında toplana

bilir. Bunlarla yanaşı dioksin olduqca davamlı

maddədir və bu səbəbdən də orqanizmdə pis

emal olunur (indi dioksini, hətta ana südündə

müşahidə etmək olar).

Bütün qeyd olunanlar göstərir ki, dioksin

ekoloji baxımdan ən təhlükəli maddələrdən

biridir. Hələlik dioksin ilə mübarizənin vahid

üsulu tullantıların yandırılması üçün daha

yüksək temperaturlu sobaların yaradılmasıdır

ki, bu da problemi tam həll etmir.

Əksər ölkələr üçün (xüsusən də Yaponiya

üçün) ən ciddi ekoloji problem turşu yağışla -

rıdır.Turşu yağışları ilə mübarizədə daha

radikal vasitə neft, kömür və s. kimi enerji mən -

bələr istifadə olunmadan yeni enerji mənbə -

lərindən istifadəyə keçiddir.

Nanotexnologiya və həyat elmləri

Müasir təbabətin ən vacib məsələlərindən

biri də xərçəng xəstəliyi ilə mübarizədir.

Artıq çoxdan cəhd olunur ki, dərman

preparatının orqanizmə “ünvanlı” çatdırılması

təmin olunsun. Bu halda preparat molekul-

daşıyıcının köməyi ilə lazım olan orqana və ya

toxumaya çatdırılır. Bununla yanaşı hazırda

Yaponiyanın iki iri tibb təşkilatı (Tokio Univer -

siteti nəzdində qadın və uşaq xəstəliklərinin

tədqiqat mərkəzi və Tokio Rikodey Univer -

siteti) ölçüləri 40 nm olan, “yüksək molekullu

mitsella” adını almış, sturukturuna görə virus

modelinə oxşayan  “daşıyıcının” sınaqlarını

aparır.

Xərçəng əleyhinə yeni preparat olan adri -



misini daşıyan bu yüksək molekullu mitsella

iynə ilə siçana vurulur. Xərçəng hüceyrələrinə

düşərək preparat onları məhv edir. Artıq yüksək

nəticələr alındığını qeyd etmək olar.

Nanotexnologiyanın tibdə tətbiqi bir sıra

ciddi nəticələri təmin edəcəkdir.

Avtonom və orqanizmə daxil edilən nano -

qur ğular sağlamlığa nəzarət üçün effektiv sis -

tem lərin yaradılmasına imkan verəcəkdir. 

Orqanizmin toxumalarını funksional im -

kan larına görə üstələyən üzvi və qeyri-üzvi

materialların – bioötürücülərin yaradılması

ətraf mühitin çirklənmə dərəcəsini təyin etmə -

yə, tibbi xidmətdə inqilabi dəyişikliklər etmə -

yə, orqanizmdə müxtəlif maddələrin miq darını

ölçməyə və s. imkan verəcəkdir.

Nanotexnologiyaların tətbiqi bədən

tərəfindən rədd edilməyən, süni orqanların və

toxumaların istehsalına imkan verəcəkdir.


55

ELM DÜNYASI / Elmi­kütlәvi jurnal / 3 (03) 2013

Nanotexnologiyanın aviasiyada və

kosmonavtikada istifadə imkanları

Bəşəriyyət daima çalışır ki, daha sürətli və

daha rahat nəqliyyat vasitələri yaratsın. Bu

baxım 


dan aviasiya və raket texnikasının

inkişafı daha maraqlıdır. 

Aviasiya nəqliyyatının inkişafı, əsasən,

aşağı dakı faktorlardan asılıdır: mühərrik qayırma

sənayesinin inkişafı, aerodinamikada yeni

inkişaf konstruksiya materiallarının yaradıl -

ması. Nanotexnologiya məhz tamamilə yeni

konstruksiya materiallarının yaradılması və

hazırlanması texnologiyasının həyata keçiril -

məsində müstəsna rol oynayır. Məsələn, səsdən

iti sərnişin təyyarələri üçün mühərrik 

lərin


yüksək termiki davamlığa malik (1000–1600

◦C-də işləyə bilən) kompozisiya tərkibli saxsı

materiallardan hazırlanması problemi həll

ediləcəkdir. Digər detallar üçün isə yeni, ter -

miki davamlı polimerlər və ya polimer kompo -

zisiyaları yaradılmalıdır ki, 200–400 ◦C-yə qədər

davamlı olsun.

Kosmik qurğularda istifadə olunacaq

materiallar 3000° C-yə yaxın temperaturlarda

da davamlı olmalıdırlar.

Yapon alimi N.Kobayasi nanotexno logi -

yanın aviasiyada və kosmonavtikada tətbiqi

perspektivlərini aşağıdakı kimi təsvir edir.

Daha sürətli, etibarlı və rahat aviasiya

nəqliyyat vasitələrinin yaradılması özündə

aşağıdakıları birləşdirir:

Adi kompozisiya materiallarında xarakte -

ris tikalar “cəmlənir”, amma müəyyən həddə

çatdıqda xarakteristikalar “vurulur”.

Vaqif Abbasov,

AMEA-nın müxbir üzvü, 

k.e.d., professor



Nanokompozitlərin hər bir komponenti ayrıca struktur əmələ gətirir, amma bu halda

atomlar əlavə olaraq biri-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olaraq yeni strukturlar yaradır və

maddəyə yeni xassələr verir

Nanotexnologiyanın

istifadə imkanı

Nanotexnologiyanın

mümkün praktiki tətbiqi

Tətbiqin sosial və digər

nəticələri

Aviasiya, kosmik 

texnika

Olduqca yüngül, olduqca



möhkəm və termiki davamlı

materiallar yaratmaq

Daha rahat və etibarlı 

aviasiya nəqliyyatının

inkişafı

Raket texnikası

Nanokompozitlər

Yeni tip raket mühərrikləri,

kosmik stansiyalar


56

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Hal-hazırda dünyada elmin universitetlərdə,

yoxsa akademiyda daha güclü inkişaf etməsi

haqqında mübahisələr səngimir. Bu baxımdan

Avstriya nümunəsi olduqca maraqlıdır. Bu

ölkədə ali təhsil sisteminə universitetlər və

ixtisaslaşmış ali məktəblər daxildir. 2000-ci ilə

qədər Avstriyada bütün universitetlər dövlət

universi tetləri olmuşdu. 2004-cü ildə akkredita -

siyadan keçmiş 28 universitetin 6-sı özəl

universitetlər idi. 1972-ci ildən 2001-ci ilə qədər

ali məktəblərdə təhsil pulsuz olmuşdur. 2002-ci

ildən etibarən ödənişli təhsil növü də həyata

keçirilir. Dövlət ali məktəbləri dövlət tərəfindən

maliyyələşir. Bu ölkənin Ali məktəblərində 210

min tələbə təhsil alır. Ali məktəblərdə çalışan

müəllimlərin sayı 19,5 min nəfərdir. Avstriya ali

təhsil müəssisələrinə qəbul imtahansız həyata

keçirilir. Universiteti bitirən məzunlara magistr

dərəcəsi verilir. (Azərbaycanda analoqu – fəlsəfə

doktoru)


Magistrlərə elmlər doktoru elmi dərəcəni

almaq üçün bütün imkanlar yaradılır. Avstriyanın

böyük universitetləri bunlardır:

Vyana universiteti (1365-ci ildə yaradılıb,

67,5 min tələbəsi var)

Hras universiteti (1585-ci ildə yaradılıb,

22,5 min tələbəsi var)

İnsbruks universiteti (1669-cu ildə

yaradılıb,  22,2 min tələbəsi var)

Zalsburq universiteti (1662-ci ildə

yaradılıb,  9,8 min tələbəsi var)

Avstriya Elmlər Akademiyası –

Avstriyanın Milli elm mərkəzidir. 1713-cü

ildə böyük riyaziyyatçı və filosof Qotfrid

Leybnits London Kral cəmiyyəti və Fransa

Akademiyası statusunda uyğun təşkilatın

yaradılmasını təklif edir. 14 may 1847-ci

ildə Vyanada Avstriya Elmlər Akademi -

yasının əsası qoyulur. 1918-ci ildə bu

təşkilat Elmlər Akademiyası, 1947-ci ildə

isə Avstriya Elmlər Akademiyası adlandı -

rılır. 1960-cı ilin ortalarında  akade miya

fundamental tədqiqatlar sahəsində bu ölkənin

əsas aparıcı qeyri-universitet təşkilatına çevrilir.

Akademiya 2 bölmədən ibarətdir: riyaziyyat və

təbiət elmləri, fəlsəfə və tarix elmləri. 

Bununla yanaşı, Avstriyanın böyük elm

müəs si sələri  bunlardır:

Zoologiya-botanika elmi cəmiyyəti (1851-ci

ildə yaradılıb)

Coğrafiya elmi cəmiyyəti (1856-cı ildə

yaradılıb)

Fizika-kimya elmi cəmiyyəti (1869-cu ildə

yaradılıb)

Meteorologiya elmi cəmiyyəti  (1865-ci ildə

yaradılıb).

Universitetlər və akademiyanın hesabına

Avstriya Avropanın elmi fikir mərkəzlərindən

biridir. Göründüyü kimi, ilk yaradılmış uni 

-

versitetlə akademiya arasındakı “yaş fərqi” 482



ilə bərabərdir. Avstriya Elmlər Akademi yası nın

tərkibində Konrad Lorens adına Davranış la rın

Müqayisəli Tədqiqatlar İnstitutu və Beynəlxalq

Tətbiqi Sistem Analiz İnstitutu da fəaliyyət

göstərir. Bütövlükdə Avstriyada cəmi 2200-ə

yaxın elmi müəssisə fəaliyyət göstərir ki,

Elm və təhsil rubrikası


bunlarda  25 min elmi əməkdaş çalışır. Bu ölkə

beynəlxalq elmi kooperasiyada aktiv iştirak edir.

Avropa İttifaqının çərçivə proqramında onun

hesabına 1000-dən çox tədqiqat layihəsi daxildir.

Avstriya universitetlərinin dünya universitetlə -

rinin reytinq cədvəllərində tutduqları mövqenin

zəif görünməsini bu ölkədəki elmi tədqiqat

institut larının inkişafı əvəz  edir. 

XIX və XX  əsrlərdə Avstriyada yerləşən böyük

elm mərkəzləri dünyaya çoxlu alimlər bəxş edib. 

Fizika və kimya sahəsində;

Lyudviq Bolsman (20.02.1844

I–05.09.1906)

– statistik mexanikanın və molekulyar-kinetik

nəzəriyyənin banisi, onun həm də əsasən

dielektrik sabitlər, qazların kinetik nəzəriyyəsi,

termodinamika və optika sahələrində də işləri

olmuşdur. 

Ernest Max (18.02.1838–19.02.1916) – fizik

və filosofdur. Eşitmə və görmə proseslərinin

öyrənilməsində məşhur işlərin müəllifi olmuş,

aerodinamik hadisələri dərindən öyrənmişdir. O,

xüsusi dalğa proseslərini öyrənməsi nəticəsində

zərbə dalğaları adlanan dalğaları kəşf etmişdir.

Onun ətalət nəzəriyyəsi Max qanunu kimi elmi

dövriyyəyə daxil olub.

Viktor Hess (24. 06.1883–17.12.1964) – Əsas

işləri radioaktivlik və kosmik şüaların tədqiqatı

olmuşdur. Bu tədqiqatlar nəticəsində Viktor Hess

və Karl Anderson pozitronu kəşf etmişlər. 1936-cı

ildə onların hər ikisi fizika üzrə Nobel mükafa -

tına layiq görülmüşlər.

Kristian Doppler (29.11.1803–17.03.1853) –

əsas işləri optika və akustika sahələrində

olmuşdur. Doppler effektinin müəllifidir. Bu

effekt radarlarda istifadə olunur.

Yohan Loşmidt (15.03.1821–08.07.1895) –

fizik və kimyaçı. Əsas işləri termodinamika və

elektrodinamika sahələrində olmuşdur.  1861-ci

ildə benzolun halqaşəkilli strukturunu vermişdir.

Kurt Hedel (28.04.1906–14.01.1978) –

məntiqçi, riyaziyyatçı və riyaziyyat fəlsəfəçisidir.

Natamamlıq haqqında nəzəriyyənin yaradıcısıdır.

Avstriya alimləri atom fizikası və kvant

mexanikasının inkişafına böyük töhfələr

vermişlər:

Ervin Şredinger (12.08.1887–04.01.1961) –

dalğa tənliyinin kəşfi ilə kvant fizikasına mühüm

töhfə vermişdir. Bu tənlik dalğa funksiyasının

davranışını və subatom sistemlərinin dalğaya

bənzər xassələrini təsvir edir. Pol Dirakla birgə

1933-cü ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq

görülmüşlər.

Volfanq Pauli (25.04.1900–15.12.1958) – 20

yaşında Ensiklopediya üçün nisbilik nəzəriy 

-

yəsinə aid 200 səhifəlik məqalə yazmışdır. Kvant



fizikasında qadağa prinsipini kəşf edib. Bu

işlərinə görə 1945-ci ildə fizika üzrə Nobel

mükafatına layiq görülüb.

Liza Meytner (7.11.1878–27.10.1968) –

radioaktivlik və nüvə fizikası sahəsində tədqiqat -

çıdır. Böyük fiziklər Qan və Ştrassman sübut

etmişdilər ki, uranı neytronlarla bombardman

etdikdə barium əmələ gəlir. Meytner bu cür

çevril mənin fiziki xassələrini tədqiq etdikdən

sonra fizika üçün yeni olan nüvənin bölünməsi

anlayışını təklif etmişdir. Onun şərəfinə 109-cu

element Meytner adlandırılmışdır.

Fəlsəfə sahəsində:

Lyudviq Vitgenşteyn – analitik fəlsəfənin

banisidir.

Karl Popper – filosof və sosioloq, elm

fəlsəfəsinin yaradıcılarıdan biridir.

Tibb və psixologiya sahəsində:

Bu sahə Avstriya alimlərinin şöhrət qazandığı

mühüm istiqamətlərdən biridir. Şərq tibb elminin

banisi İbn Sina hesab olunduğu kimi, Qərbdə

Paraselsin (11.11.1493–24.09.1541) adı çəkilir.

Parasels “Böyük cərrahiyyə” əsərinin müəllifidir.

O, dövrünü qabaqlayaraq sifilisi müalicə etmiş,

mədən fəhlələrinin peşə xəstəliyi silokozun

yaranma səbəblərini tapmış və ilk dəfə zob

xəstəliklərinin içməli suyun tərkibindəki mineral

maddələrlə əlaqəsini aşkarlamışdır.

Karl Landşteyner (14.06.1868–26.06.1943) –

həkim, kimyaçı, immunoloq, infeksionist. Qan

qruplarının kəşfinə görə 1930-cu ildə Nobel

mükafatına layiq görülüb.

Teodor Billrot (26.04.1829–06.02.1894) –

cərrah, müasir abdominal (qarın boşluğu) cərra -

hiyyəsinin təsisçisi. Qarın boşluğu divarla rını və

üzvlərini örtən seroz qişasının müasir əməliyya -

tının atası. T.Billrot, həmçinin həvəskar musiqiçi

və İohann Bramsın yaxın dostu kimi də məşhur dur. 



57

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Elm və təhsil rubrikası


Klemens fon Pirke (12.05.1874–28.02.1929) –

həkim, mikrobiologiya və immunologiya

sahələrində mühüm işlərin müəllifi. Pirke

reaksiyasına görə dəridəki çapığa tuberkulin

damcısı daxil edildikdə dəridə qırmızı ləkə

yaranırsa, bu, xəstənin vərəmə tutulmasını

təsdiqləyir.  

Anton Eyzelberq (31.07.1860–25.11.1939) –

Teodor Billrotun (müasir abdominal cərrahiy -

yənin yaradıcısı) tələbəsi olmuşdur. Utrext və

Köniqzberq Universitetində tibb professoru kimi

çalışmışdır. Daha sonra Vyana Universitetinin ilk

cərrahiyyə şöbəsinin başçısı seçilmişdir. O,

neyrocərrahiyyənin ilk yaradıcılarından biri hesab

olunur. 1910-cu ildə Avstriyada xərçəng xəstəliyi

üzrə tədqiqat institutunun yaradıcıla rın dandır.  

İqnas Filipp Zemelvays (01.07.1818–

13.08.1865) – macar həkim mama-ginekoloqu,

professor, aseptikanın (yaranı mikroblardan

qorumaq üçün yaraya toxunacaq şeyləri fiziki

vasitələrlə dezinfeksiya etmə) yaradıcıların dan dır.

1855-ci ildən Budapeşt Universitetinin professoru

olmuşdur. O, həkimlərə əllərini xlor məhlulu ilə

dezinfeksiya etməyi tövsiyə etməklə doğum

evlərində ölüm faizini xeyli aşağı salmışdır.

Onun heykəlində “Qadınların xilaskarı”  sözləri

yazılıb.

Robert Barani (22.04.1876–08.04.1936) –

həkim otorinolarinqoloq, 1914-cü ildə fiziologiya

və tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.  

Erik Kandel (07.12.1928) – neyrobioloq,

biokimyaçı, 2000-ci ildə “əsəb sistemində

siqnalların ötürülməsi” ilə bağlı etdiyi kəşfə görə

fiziologiya və tibb sahəsində Nobel mükafatına

layiq görülmüşdür. 

Psixologiya sahəsində:

Ziqmund Freyd (06.05.1856–23.09.1939) –

dünya səviyyəli məşhur psixiatr, psixoanalitik

məktəbinin  banisi, psixologiyada terapevtik istiqa -

mətin banisi

Alfred Adler (07.02.1870–28.05.1937) –

psixoloq, psixiatr, “individual psixologiyanın” banisi

Paul Vaslavik (25.07.1921–31.03.2007) –

psixoterapevt və psixoloq, radikal konstrukti -

vizmin banisi

Viktor Frankl (26.03.1905 – 02.09.1997) –

psixiatr, psixoloq, Vyana psixoterapiya məktə -

binin banisi

Vaqner fon Yulius (07.03.1857–27.09.1940) –

psixiatr, nevroloq. 1927-ci ildə fiziologiya və tibb

üzrə Nobel mükafatı laureatı

Biologiya sahəsində:

Qreqor Mendel (22.07.1822–06.01.1884) –

bioloq və botanik, genetikanın atası

Konrad Lorens (07.11.1903–27.02.1989) –

müasir etologiyanın (heyvanların davranışını

öyrənən elm) banisi, 1973-cü ildə fiziologiya və

tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı

İqtisadiyyat sahəsində: 

Avstriya İqtisadiyyat Məktəbi dünyanın

aparıcı məktəblərindən biridir. Bu məktəbin

yaradılmasında Karl Menqer, Yozef Şumpeter,

Lyudviq fon Mizes, Fridrix fon Hayekin (Nobel

mükafatı laureatı) müstəsna rolu olmuşdur.

Texnika sahəsində:

Ferdinand Porşe (11.12.1935–05.04.2012) –

Onun ən tanınmış ixtirası Birinci Porsche 911

olub. O, məhsulun xarici görkəminin yaxşılaş -

dırıl ması hərəkatının banisidir. Porşe özünü heç

vaxt dizayner və rəssam hesab etmirdi. O,

maşınların xarici görkəminin formalaşdı rılması

istiqamətində çalışan ən istedadlı texnika ustası

kimi tarixdə qalacaq.

Ziqfird Markus (18.09.1831–30.07.1898) –

benzin mühərriklə işləyən ilk avtomobilin

ixtiraçısıdır. Onun ixtira etdiyi maqnit-elektrik

alışması sonradan daxili yanma mühərriklərində

istifadə olunmuşdur.

Elm sahəsində böyük kəşflərə imza atmış

böyük alimlər və ixtiraçılar Avstriya Elmlər

Akademiyasında çalışmışlar. Məhz belə alim və

ixtiraçıların hesabına Avstriya Elmlər Akadem iyası

öz nüfuzunu qoruyub saxlamışdır. Avstriya və

digər ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, Elmlər

Akademiyası kimi elm mərkəzləri dövlət və

alimlər icması tərəfindən qorunub saxlanmalı və

inkişaf etdirilməlidir. 

A.Tağıyeva

58

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Elm və təhsil ruprikası


59

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

İnformasiya və biliklərin əldə edilməsi,

işlənməsi və məqsədyönlü istifadəsində insanın

zehni qabiliyyətinin məhsulu olan intellektin

ümumi qəbul olunmuş tərifi hələ ki yoxdur. İnsan

intellektinin öyrənilməsinin erkən tarixindən

başlayaraq günümüzə qədər bu xüsusi qabiliyyət

növü müxtəlif mənbələrdə və tədqiqatlarda fərqli

şəkildə təsvir və izah edilir. Ənənəvi olaraq Şərq

düşüncə tərzində hissin, Qərb düşüncə tərzində

isə intellektin aparıcı rol oynadığı ön plana

çəkilir. Əslində isə ağıl və hiss bir-birini

tamamlamasa, məqsədə çatmaq mümkün deyil.

Cübran Xəlil Cübranın Peyğəmbərin dili ilə

dediyi kimi, hiss və ağıl həyat gəmisinin yelkəni

və sükanı kimidir. Biri hərəkətə gətirir, digəri isə

– istiqamətləndirir.

Adi danışıq dilində intellekt “ağıl” anlayışına

uyğun gəlir. Bu anlayış elmi istilah kimi qəbul

edilmədiyindən onun dəqiq əhatə dairəsi

müəyyənləşdirilməmişdir və yerindən asılı olaraq

fərqli mənalarda işlədilir.

Fəlsəfi ədəbiyyatda “intellekt“ anlayışı

müxtəlif dövrlərdə müxtəlif mənalar daşımışdır.

Qədim yunan fəlsəfəsində (Platon və Aristotel)

intellekt insanı bütün digər varlıqlardan fərqlən -

dirən əsas xüsusiyyət, ilahi başlanğıcın əlaməti

kimi qiymətləndirilir. Əgər duyğu, qavrayış bir

sıra digər canlı orqanizmlər üçün də səciy yə vi -

dirsə, intellekt yalnız insana məxsusdur. Həm də

intellekt adi düşüncədən, elementar abstrak siya

qabiliyyətindən yüksəkdə durur. Platona görə,

insan nəsnələrin əsasında dayanan anlayışları

dərk etməklə ideyalar aləminə yaxın laşa bilər ki,

bu da intellektual qabiliyyət adlanır. Yəni intellekt

nəsnələrin hissi qavrayışından asılı olmadan –

fövqəlhissi surətdə dərk olunmasıdır.

Kant və Hegel isə intellekt anlayışını adi

mühakimə qabiliyyəti, abstrakt-analitik düşüncə

tərzi mənasında işlətmiş, onu zəka ilə müqa -

yisədə təfəkkürün nisbətən aşağı pilləsi kimi başa

düşmüşlər. Buraya əsasən formal məntiq prinsip -

ləri, 2+2=4 qətiyyəti aid edilir.

“Oxford Dictionary of Psychology Intelli -

gence”  lüğətində intellekt anlayışı koqnitiv qabiliy -

yət kimi açıqlanır. Amerika psixoloqu R.Sternberq

intellekti real mühitə uyğunlaşmaq, bu mühitdə

seçim etmək, onu formalaşdırmaqdan ibarət mental

fəaliyyət hesab edir. Ümumilikdə isə intellekt fəal

və mürəkkəb idrak əməliyyatı sistemi olub, yalnız

həll edilən məsələlərin mürəkkəbliyi ilə deyil,

insan fəaliyyətinin istiqaməti, motiva 

siya 


ların

xarakteri ilə müəyyən olunur. 

İntellekt səviyyəsinin öyrənilməsi və ölçül -

mə  sinin metodlarına dair müxtəlif nəzəriyyələr

mövcuddur. Bu sahədə ilk təşəbbüs və tədqiqat

görkəmli fransız psixoloqu Alfred Bineyə məx -

sus dur. Binenin təklif etdiyi şkalada intellektin

göstəricisi kimi test tapşırıqlarının uğurlu şəkildə

yerinə yetirilməsi ilə təyin olunan əqli yaş həddi

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə