Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1.02 Mb.
PDF просмотр
səhifə6/15
tarix07.12.2016
ölçüsü1.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

E.Əliyev

38

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



39

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Con Bernal (10 may 1901 – 15 sentyabr 1977)

ingilis fiziki və elm tarixçisidir. Kembric və

London universitetlərinin professoru,  London

Kral Akademiyasının üzvü seçil mişdir. Əsas elmi

işləri fizika, kristalloqrafiya və biokimya

sahələrində olmuşdur. 

Bernalın elmə maraq dairəsi çox geniş

olmuşdur. O, elmşünaslığın əsasını qoyan nəhəng

alim lərdən biridir. Elmşünaslıq – elmin funk sional

qanunauyğunluqlarını və inkişafını, elmi fəaliy -

yətin strukturu və dinamikasını, elmin cəmiyyətin

material və mənəvi sferalarına təsirini, onun ictimai

proseslərdəki rolunu öyrə nən tədqiqat sahəsidir.

Bernal “Elm və cəmiy yət”, “Elmin sosial funk -

siyası”, “Cəmiyyət tarixində elm” əsərlərində elmin

fəl 


səfi mahiy 

yəti, elmlərarası əlaqələr, elmin

ictimai inkişafa təsiri məsələlərini tədqiq etmişdir.

Bernal  elmi-texniki inqilab konsepsiyasının yara -

dı cılarından  biridir. 

Bernalın böyük Azərbaycan alimi Xudu

Məmmədov haqqında  fikri:

Elmin cəmiyyətin inkişafındakı rolu danıl 

-

mazdır. XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq elm



artıq nəzərə çarpmayan şəkildə və tədricən inki şaf

etmir, tez və sıçrayışla inkişaf edir. Bizim sivi li -

zasiyanın strukturu məhz elmin hesabına güclü

şəkildə dəyişmiş və dəyişməkdə davam edir. Təkcə

XX əsrin kəşfləri cəmiyyətin simasını əsaslı şəkildə

dəyişmişdir. Buna görə də elmin inkişaf tarixinin

cəmiyyətə təsirini öyrənmək olduqca maraqlıdır.

Böyük elm tarixçisi ingilis alimi Jon Bernalın bu

sahədəki tədqiqatları aktuallığını itirməyib.  Bernal,

haqlı olaraq, elmə institut, metod, biliklərin

toplanması ənənəsi, istehsalın inkişaf faktoru, sülhə

bəşəriyyətin inkişafına təkan verən faktorlar kimi

baxırdı.  

Elm institut kimi

Bernal yazırdı: “Elmin inkişafının nəticəsində

milyonlarla insan elmi özlərinə sənət kimi seçdilər.

Özü-özündə “elm”in (“science”) bir o qədər qədim

tarixi yoxdur”. İlk dəfə 1840-cı ildə özünün

“İnduktiv elmlərin fəlsəfəsi” əsərində (“scientist”)

elm sözünü işlədən ingilis filosofu Uilyam Uevell

yazırdı: “Bizə mütləq elmlə məşğul olan adamlara

bir ad seçmək lazımdır. Mən onlara “alim”

deyirəm”. Bizim təsəvvürümüzdə bu insanlar bir-

birilərindən ayrı düşüblər.  Onların bir qismi qapalı

laboratoriya 

larda çalışır, digərləri mürəkkəb

hesablamalar və isbatlarla məşğul olurlar. Bizə elə

gəlir ki, onların istifadə etdikləri dili yalnız onların

Ъон Берналын 

елм тарихи

..Dünyanın elm nəhəngi ingilis alimi Con Bernal 1953-cü ildə

Moskvada keçirilən elmi konfransda öz “dahi tələbəsi” haqda guya söz

tapa bilməyən rus akademikinə belə demişdir: 

“Bizdəki (Britaniya) və sizdəki (SSRİ) “təqaüdçü” kristalloqrafların

həll edə bilmə diklərini Sizin 25 yaşlı “pioner” tələbəniz – cənab Xudu

Məmmədov həll etmişdir!”  Beləliklə, Xudu Məmmədova 25 yaşında böyük

alim titulu verdilər.


həmkarları bilirlər. Bu cür münasibətlərə bir neçə

cür haqq qazandırmaq olar: aydın məsələdir ki, elm

bizim gündəlik həyat tərzimizə təsir göstərərək

inkişaf edir. Bununla yanaşı, o, bütünlüklə

anlaşılmır. Elmin müxtəlif sahələrində çalışan

həqiqi praktiklər müəyyən vaxt intervalında  böyük

hissəsi sezilməyən (hiss edilməyən) sferaya daxil

olduqda dərhal başa düşürlər ki, onların kəşfinin

anlaşılması üçün xüsusi dil yaratmaq lazımdır.

Alimlərin çox hissəsi isə maraqlı məqamların adi

dilə tərcümə olunmasını nəzərə alıb narahat olmurlar.

Elm artıq sərbəst peşəyə çevrildi yin dən uzunmüddətli

praktika və ciddi öyrənmə tələb edir. 

Elm institutu əvvəlcə ayrı-ayrı insanların

qabiliyyətinin nəticəsi kimi inkişaf edərək bütöv

halda kollektiv və təşkilat kimi təzə yaranıb və

xüsusi iqtisadi cizgilərə malikdir. Buna baxma -

yaraq, bütün başqa azad sənətlərdən fərqli olaraq,

elmi praktika dolayısı ilə iqtisadi fayda gətirmir.

Hüquqçu müdafiəçi və hökm çıxaran, həkim isə

müalicə edən şəxs kimi çıxış edə bilər. Dindar

insanlara ruhi rahatlıq verə, mühəndis körpü, yaxud

paltaryuyan maşının layihəsini işləyib tez 

liklə


vəsait qazana bilər. Bunlar azad sənətlərdir və

bazarda tələb olunanları təklif edirlər. Elmin bu və

ya digər məhsulu birbaşa satışa çıxarıla bilməz.

Ancaq onların məcmusunun texnika və sənayeyə

tətbiqi başqa azad sənətlərə nisbətən daha artıq

gəlir gətirə bilər.  

Elm qədim dövrlərdə varlıların yanında

məşğuliyyət olub, həm də azad sənət kimi ortaya

çıxmışdı. Məsələn, təcrübəli saray astroloqu həm

də saray həkimi idi. Bu da öz növbəsində elmi,

faktiki olaraq, ali və orta təbəqənin inhisarına

çevirmişdi. Son mərhələdə alimin elmi və onun

əməkhaqqı ənənələr və sosial institutlardan asılı

qalırdı. Bu,  elmin təhqir olunması kimi başa

düşülməməlidir.  

Sonradan elmi himayə edən universitet, kor po -

ra siya və dövlət müəssisələri alimləri maaşla təmin

etməklə yanaşı, həm də onların elmi işlərini davam

etdirmələrinə şərait yaratdı.  

Bernal yazır: “Sosialist cəmiyyətində ağanın

funksiyasını Elmlər Akademiyası əvəz etməklə

radikal dəyişikliklərə imza atmış oldu. Dövlət

uzaqgörən siyasət irəli sürərək alimin qeydinə

qalmağa başladı. Alimin əməyi dövlət büdcəsi



40

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



AMEA-nın müxbir üzvü Xudu Məmmədov

Professor Con Bernal 

41

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

hesabına ödənilməyə başladı. Alimin cəmiyyət

qarşısında məsuliyyəti artmağa başladı”. 

Elm haqqında institut kimi tam təsəvvür ya rat -

maq istəsək mütləq onun əvvəlki insti tutlardakı

mövcudluğuna baxmalıyıq. Son rakı dövrlərdəki

dəyişiklikləri öyrənmək zərurəti ya ran dıqda elmin

institut kimi başqa institutlara və cəmiyyətin

ümumi fəaliyyətinə təsirinə nəzər yetirmək

lazımdır.   

Elmin institutu – müəyyən məsələləri həll

etmək üçün insanların təşkilatı, ictimai təzahürdür.

Elmin metodu isə bu təzahürlərdən abstraktlaşır. Bu

metoda Platonun bir ideal forması kimi baxmaq

təhlükəlidir. Bu formaya görə, təbiət və insan

haqqında həqiqətlərin tapılmasının bir düzgün yolu

var və alimin vəzi fəsi bu yolu tapmaq və onu

izləməkdir. Elmin metodu–qərarlaşmış deyil,

inkişaf edən bir prosesdir. Elmin metodu elmin

özünə bənzəyir və əvvəlcədən məlum olmur. O,

hələ keçmişdən zehni və fiziki əməliyyatlardan üzə

çıxmış bir sıra kəşflərdən asılıdır. Uzaq keçmişdə

riyazi elmlər, həmçinin astronomiya və fizikanın

sual larından əhəmiyyətli cavablar almaq müm kün

idi. Yerdə qalan elmlərdən təcrübə hesabına qis mən

nəticələr alınırdı. Sonralar elmi metod kim ya və

biologiya sahələrinə tətbiq olundu və video 

-

dəyişikliklərə məruz qaldı. Hal-hazırda elmi



metodların öyrənilməsi elmin özünün inkişafından

ləng gedir. 



Təsnifatlandırma və ölçmə

Zaman-zaman aparılan sadə müşahidələrdən 2

texniki üsul əmələ gəldi: təsnifatlandırma və ölçmə.

Bunların hər ikisi, əlbəttə ki, elmdən yaşlıdır.

Müasir dövrdə bunlar tamamilə başqa məqsədlər

üçün istifadə olunur. Təsnifatlandırma özü-özündə

yeni təzahürlər qrupunun anlaşılması üçün ilkin

addım sayılır. Onu həmişə qaydaya salmaq

lazımdır. Ölçmə isə bu qaydaya salın ma nın növbəti

stadiyasıdır. Məhz ölçmə elmi riyaziy 

yatla

əlaqələndirir. Bunun hesabına ədəd və formulalar



elmə nüfuz etdi.  Elə buradan elmin aktiv tərəfinin

şəkli çəkilir: “Eksperiment” anlayışını necə

xarakterizə etmək olar? “Eksperi ment” sözü son

anlamda “təcrübə”, “sınaq” (“trial”) mənasını verir.

Əvvəlki eksperimentlər, həqiqətən, geniş təcrübələr

(full-scale) idi. Əgər ölçmə həyata keçirilirsə, onda

daha səmimi addım atıb onu miniatürə (smale-

scale) keçirmək lazımdır.  Məhz miniatür təcrübə-

obrazı müasir elmin əsas fərqləndirici cəhətidir.

Məhz miniatürdə ucuz başa gələn və kəmiyyət

baxı 

mından daha çox təcrübələr aparmaq olar.



Bütün eksperimentlər iki sadə əməliyyatda

toplanır: birləşmədə və ayrılmada. Bunlar elmi dildə

analiz və sintez adlanırlar.  

Bu əməliyyatların aparılması üçün əsrlər boyu

alimlər özlərinin elmi cihazlarını düzəlt 

mə 


başladılar. İndi artıq bu cihazlar sirli sayılmırlar.

Cihazların əksəriyyəti gündəlik həyatdan götü rül -

müş və dərin xüsusi məqsədlər daşıyırlar. Elmi

cihazlar iki mühüm funksiyanı yerinə yetirir. Elmi

cihaz kimi götürülən teleskop və mikrofon bizim

dünyada sensor (latınca sensus “hissiyyat”)

qavrayışımızı dəqiqləşdirir və dərinləşdirir. Digər

cihazlar, məsələn, mikromanipulyatorlar, desstilya -

torlar və inkubatorlar isə bizi əhatə edən maddə lərlə

birgə motor (psixoloji anlamda hərəkət) əməliy 

-

yatlarımızı genişləndirir.



Müşahidə, eksperiment və məntiqi təsvirlər

prosesində elmin dili formalaşmağa başladı. Bu

material cihazlar kimi zəruridir. Mahiyyət etibarilə

cihazlar kimi, elmin dili də yabançı deyil:  o da

gündəlik yaşayış dilindən yaranıb və ona tez-tez

müraciət edir.  Məsələn, “circle” (dairə) sözü nə

vaxtsa “kuklos” –“çarx” sözü kimi işlənib və

gündəlik həyatda işlənən “bicycle” (“ikiçarxlı

velosiped”) termininə qayıdana qədər bir neçə əsr

təkrarolunan təzahürləri izah etmək üçün abstrakt

termin kimi səslənib. 

Elmin strategiyası

Bernal yazırdı: “Elmin metodu haqqında

məsələyə baxışın məhdudluğu ondan ibarətdir ki,

biz onu elmin inkişafının taktikası adlandıra

bilmişik. Tam mənzərənin yaradılması üçün elmin

strategiyasının nəyə uyğun gəldiyi haqqında

danışmalıyıq. Aydındır  ki, elmin gələcək inkişafı

üçün şüurlu strategiyaya mütləq lüzum yoxdur.  Biz

bilirik ki, elmdə inkişafın yolu heç vaxt nəyəsə

əsaslanmadan olmayıb, böyük hissəsi şüuraltı

fəaliyyətə və hərdənbir şüurlu fəaliyyətə söykənən

strategiyaya uyğun şəkildə olub.

Kəşflərin əhəmiyyətli xüsusiyyətinin strategi -

yasına həll üçün problemlərin ardıcıllığının təyin



olunması daxildir. Problemi görmək onun həllini

tapmaqdan çətindir. Birinci üçün qavrayış, ikinci

üçün isə ağıl gərəkdir. Həqiqətən, elmdə ümumi

inkişaf, əsasən, həqiqi iqtisadi zərurətdən qoyulan

problemlərin ardıcıl həlli qaydasında baş verir.

İstənilən dövrlərdə elə adi və zəruri prob lemlər

mövcud olur ki, məsələn, kub formalı Delf

səcdəgahının iki dəfə böyüdülmə sin dən  kub kökaltı

hasil olmuşdur. Yaxud  Fransada bara 

maqurdu


xəstəliyinin müalicə olunması Lui Pasterin

xəstəliklərin mikrob nəzəriyyəsi haqqında kəşfinə

gətirib çıxardı. Elmdə qəbul olunmuş klassik

problemlərin kəmiyyətinin məhdudlaşdı 

rıl 

ması


təhlükəsi mövcuddur. Alimlər nəslinin toplanmış

əzmkarlığı hesabına bu problemlərin həlli və

gələcəkdə işlənməsi mümkün olmuşdur. Elmin

tarixinin böyük zaman kəsiyində məhz bu

tendensiya məhdud hüdudda qorunub saxlanıl 

-

mışdır. Elə bu hüduddan çıxan yeni problemləri



aşkar edən elm yeni sahələr zəbt etmişdir. 

Bernal yazırdı: “Keçmişin böyük alimləri,

məsələn, Nyuton, Faradey, Darvin, Qaliley və

başqaları problemləri tapmaq və həll etmək

məsələlərini öz planlarına uyğun olaraq, qarşıya

məqsəd qoyurdular. Məsələn, Faradey fəaliyyə tinin

ilk çağlarında ümumi problemləri – təbiətin ayrı-

ayrı qüvvələri sayılan işıq, istilik, elektrik və

maqnetizm arasındakı əlaqələri aşkar etməyi

qarşısına məqsəd qoymuşdu. O bunlara cüt-cüt

baxmaqla, demək olar ki, bütün planlarını yerinə

yetirə bildi”.



Elmi ənənələrin toplanması

Bernal yazırdı: “Biz elmə institut kimi baxan

zaman bir aspekti dəqiq ayıra bilmədik: elmi və

texniki inkişafın cəmiyyətin yerdə qalan

nailiyyətlər aspektindən fərqi nədən ibarətdir”.

Elmin bu xüsusiyyəti kumulyativ (latınca

cumulatio “toplamaq”) xarakter daşıyır. Alimlərin

metodları əvvəlcədən toplanmış zəngin bilik və

təcrübə ehtiyatına malik olmasa idi, kiçik dəyər

daşımış olardı. Elm – məlum faktlar, qanunlar və

nəzəriyyələr kompleksindən artıq bir şey deyil.  O

nə qədər tənqid olunsa, nə qədər dağıdılıb yaradılsa

belə, həmişə yeni faktları, qanunları və nəzəriy -

yələri kəşf edir. Bunun müqabilində bütöv quruluş

(korpus) dağılmağa məruz qalmır. Elmin məhz bu

kumulyativ xarakteri onu din, hüquq, fəlsəfə və

incəsənət kimi başqa bəşəri institutlardan fərqlən -

dirir. Söyləmək lazımdır ki, sonuncuların elmə

nisbətən daha qədim tarixi və ənənəsinin olmasına

baxmayaraq, prinsipcə onlar kumulyativ deyillər.

Dinin işi “əbədi” həqiqəti qoruyub saxlamaqdadır.

İncəsənətin mahiyyəti daha çox fərdin fəaliyyəti ilə

bağlıdır, nəinki məktəbin. Alim isə həmişə şüurlu

şəkildə qəbul olunmuş həqiqəti dəyişməyə çalışır.

Onun işi tez bir zamanda geniş vüsət alır və fərdi

fəaliyyət xarakterini itirir. Təkcə rəssamlar deyil,

şairlər və digər insanlar keçmişə xas olan incəsənət,

musiqi və ədəbi əsərləri orijinaldan, yaxud

tərcümədən çox həvəslə oxuyur və qulaq asırlar.

Əksinə, çox az sayda alimlər, elm tarixçiləri və

nadir hallarda başqaları elm sahəsində böyük tarixi

işləri öyrənirlər. Elmin hər bir köhnə və yeni

nailiyyəti istənilən vaxt təyin olunmuş material və

cihaz vasitəsilə yoxlanıla bilər. Elmdə həqiqət

kriteriyasını vaxtilə Bekon belə göstərirdi: “Elmin

maddi aləmə tətbiqi fayda gətirməlidir”. 

Maraqlıdır ki, elm və elm tarixi haqqında

məntiqi əsaslandırılmış fikirlər Azərbaycanın

dünyaya bəxş etdiyi üç görkəmli alimin də elmə aid

məqalələrində öz əksini tapmışdır. Bunlar əslən

bakılı olan Nobel mükafatı laureatı Landau, dünya

şöhrətli akademik, dünyada resirkulyasiya

nəzəriyyəsinin banisi Murtuza Nağıyev və Bernalın

elmi məktəbini keçmiş, AMEA-nın müxbir üzvü

Xudu Məmmədovdur. 

Elm, alim, elmin gələcəyi haqqında həmin

alimlərin dəyərli fikirləri elm təşkilatçıları və

gələcəkdə alim olmaq istəyənlər üçün çox faydalı

ola bilər. Digər tərəfdən hər bir ölkənin elm tarixi

zamanında, təhrifsiz, mübaliğəsiz, yaddaşlarda

qalacaq və öyrənilməsi istəniləcək şəkildə

yazılmalıdır. Bu həm vaxtilə yaşamış və yaratmış

alimlərin haqqının itməməsi, həm də bu gün

fəaliyyət göstərən hər bir alimin zamanında

dəyərinin qiymətləndirilməsi baxımından faydalıdır.  

Mütəllim Abbasov,

pedaqoji elmlər doktoru

42

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



43

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Hal-hazırda dünyanın inkişaf etmiş

ölkələrinin əsas prioritetlərindən biri elmi-texniki

inkişafın dayanıqlılığının təmin edilməsidir.

Dünyada bu istiqamətdə çoxsaylı layihələr və

proqramlar işlənilir. “Elm dünyası” jurnalının 2-ci

sayında jurnalın baş redaktoru AMEA-nın prezi -

denti, akademik Akif Əlizadənin müsahibəsində

Azərbaycanda elmin gələcək inkişafından və

innovasiyaların tətbiqindən  mülahizələr dərc

edilmişdir. 

Elmi ictimaiyyət üçün son dərəcə maraqlı

olan bu müsahibədə akademik A.Əlizadə qeyd

edir ki, Azərbaycan Elmlər Akademiyası 2020-ci

ilin perspektivi baxımından öz fundamental

tədqiqatlarının prioritetlərini aydın və dəqiq

müəyyənləşdirməlidir. Həmin prioritetlərə

aşağıdakılar aid edilmişdir:

/

Respublikanın dayanıqlı inkişafının əsasını



təşkil edən,  ölkənin enerji təhlükəsizliyinin yük -

səl dilməsinə və enerji komplekslərinin səmərəli

fəaliyyətinə  yönəldilmiş elmi tədqiqatlar;

/

Ölkənin faydalı qazıntı yataqlarının aşkar



olun  ması,  yataqların  xammallarının  tərkibinin

elmi əsaslarla öyrənilməsi və səmərəli emal

texnologiyalarının işlənib hazırlanması;

/

Neft və qazın kimyası, bərpa olunan kom -



po nentər əsasında bioyanacaqların yaradıl ması

istiqamətində tədqiqatlar;

/

İnformasiya-kommunikasiya texno 



-

logiyaları sahəsində elmi tədqiqatlar;

/

Həyat elmləri (tibb və insan sağlamlığı);



/

Ölkənin milli təhlükəsizliyinə və müdafiə

qabiliyyətinin artırılmasına yönəldilmiş elmi

tədqiqatlar;

/

Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində elmi



tədqiqatlar;

/

İctimai və humanitar elmlər – tarix,



ədəbiyyat, dilçilik sahəsində elmi tədqiqatlar;

Bununla yanaşı həmsöhbətimiz bildirmişdi

ki, dünya dövlətlərinin əksəriyyətinin elmi-

texniki siyasətində elmi tədqiqatların maliyyələş -

dirilməsi hakim mövqeyə malikdir. Sənaye baxı -

mın dan inkişaf etmiş ölkələrdə elmə qoyulan

xərc 

lərin dinamikasının təhlili göstərir ki,



cəmiyyətin tərəqqisi birbaşa elmə sərf olunan

vəsaitin həcmindən asılıdır. Bunu nəzərə alaraq

dövlət, bir qayda olaraq, elmə böyük vəsait ayırır.

Bu xərclərin yuxarı həddi ümumi milli məhsulun

2,2%-dən (Almaniya) başlayaraq 5% (İsrail)

arasında dəyişir. Amerika iqtisadçısı F.Şererin

formalaşdırdığı “texniki tərəqqinin təbii qanunu”

birmənalı olaraq elmi tədqiqatların maliyyələşdi -

rilmə həcmlərində dəqiq ifadə olunmuş tenden -

siya əyani olaraq izlənilir: ayrıca götürülmüş hər

bir ölkədə elmə sərf olunan xərc miqdarca milli

məhsul istehsalını qabaqlamalıdır.

Azərbaycanda iqtisadi inkişaf tempi heyrə -

tamiz olsa da, təəssüf ki, ölkəmizdə elmin maliy -

yə ləşdirilməsi hələ də “qalıq prinsipi” üzrə həyata

keçirilir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Sta -

tistika Komitəsinin rəsmi məlumatına görə, əgər

1980–1990-cı illər ərzində dövlət büdcəsindən

elmə ayrılmış maliyyə vəsaitinin həcmi ümumi

milli məhsulun  (ÜMM) 0,3-0,5 %-ni təşkil

edirdisə, bu rəqəm 1995-ci ildən başlayaraq,

ÜMM 0,2% səviyyəsinə enmişdir. Əlbəttə, bu

həcmdə vəsait  nəinki elmi inkişaf etmiş dövlətlər

sırasında texnoloji sıçrayışa nail olmaq, hətta

mövcud olan elmi potensialı, elementar olaraq

qorumaq üçün də əsla kifayət deyildir. Eyni

zamanda elmin maliyyələşdirmə həcminin sadəcə

olaraq artırılması bazar iqtisadiyyatı şəraitində

elmin rəqabət qabiliyyətinə nail olması üçün heç

də qənaətbəxş tədbir sayıla bilməz. Ayrılan

vəsaitlərin paylanmasında elə bir səmərəli me -

xanizm yaradılmalıdır ki, bu, vəsaitlərin az

əhəmiyyətli tədqiqatlara sərf olunmasına imkan

verməyib, milli maraqlara cavab verən prioritet

istiqamətlərə yönəldilsin. İnstitutlara vəsait

ayırarkən onların multidissiplinar elmi-tədqiqat



Dayanıqlı elmi-texniki 

inkişaf nə deməkdir?

proqramları çərçivəsində apardıqları işlərini, nəşr

olunmuş əsərlərin sayını, istinad göstəricisini,

Akademiya üzvlərinin sayını, cavan elmlər dok -

torlarının tərkibini, beynəlxalq elmi jurnal larda

iştiraklarını, elmi nəşrlərdə nə dərəcədə fəal

olduqlarını nəzərə alaraq qiymətləndirmək vacib -

dir. Zənnimizcə, AMEA-nın fəaliyyətində elmi-

tədqiqat işlərinin maliyyələşdirilməsində məhz

belə metodik yanaşma işlənib hazırlan malıdır.

Digər tərəfdən, biz yalnız dövlət büdcəsindən

maliyyələşməyə ümid bağlamamalı və onun nə

vaxtsa lazım olan səviyyəyə çatacağını gözlə -

məməliyik. Biz özümüz maliyyə vəsaiti əldə

etməyi öyrənməliyik. Büdcəsində kənar mənbə -

lərdən maliyyə vəsaitlərinin payı olan (qrantlar,

kontraktlar, təsərrüfat müqavilələri, konsaltinq

xidmətləri, dövlət-özəl tərəfdaşlığı və i.a.) ayrı-

ayrı elmi təşkilatların təcrübəsi göstərir ki, bunu

etmək mümkündür. Ancaq bu mümkün olsa da,

bizim real şəraitimizdə o qədər də asan deyildir.

Yaxşı bilirsiniz ki, Azərbaycan Milli Elmlər

Akademiyası institutlarının əksəriyyə tində sınaq-

təcrübə bazası yox dərəcəsindədir, mövcud olan -

lar isə elə vəziyyətdədir ki, aparılan tədqiqat

işlərini rəqabət qabiliyyətli elmi məhsul kimi

intellektual mülkiyyət bazarında tələb olunan

səviyyəyə çatdırmağa imkan vermir. Nəticədə

innovasiya tsiklində qırılma baş verir, hətta çox

perspektivli və ola bilsin ki, potensial baxımdan

yaxşı dünya nümunələrindən geri qalmayan iş

rəflərdə yatıb qalır.

Vəziyyətdən çıxış yolunu biz elmi axta rışları -

mızın müəyyən hissəsinin kommersi yaya yönəl -

dilməsində görürük (“kommersiyalaşma” sö zün dən

qorxmaq lazım deyildir, axı biz artıq bazar

iqtisadiyyatı şəraitində yaşayır və işləyi rik). Nə -

zərdə nə tutulur? Birincisi bu, şəxsi kapi talı və

xarici investisiyaları cəlb etməklə, Aka 

de 

mik


institutların tematik planlarında tətbiqi xarakterli

elmi tədqiqatların həcminin artırıl masını; ikincisi

isə innovasiya fəaliyyətini güc lən  dirməyi və bunun

əsasında texnopark şə bə kələrinin, onların ideolo -

gi ya sının və infrastrukturlarının yaradılma sını

nəzərdə tutur. Bu nə üçün lazım dır? Bu, elmi

nəticələrin praktikada daha tez həyata keçirilmə -

sinə yardım edərək, müasir “tət biq etmə zonası”nın

formalaşdırılmasına imkan verəcəkdir.

Bu gün, gəlirin nəticə kimi vacib olduğu bir

zamanda biz innovasiya müəssisələrini geniş

inkişaf etdirməliyik. Bu müəssisələrin, texno -

parkların özlərinin güzəştli abu-havalı investisiya

infrastrukturu olmalıdır. 

Güman edirəm ki, Elmlər Akademiyasının

“tənəzzül vəziyyətindən çıxıb stabil maliyyələş -

məyə keçidi”ni təmin etmək məqsədi ilə maliy -

yələş 


dirmə sahəsində müasir yanaşmaların

tətbiqində olan maneələri aradan qaldırmağı,

qanunvericiliyi zaman baxımından təhlil etməyi

və AMEA ilə birgə respublikada marağı olan

təşkilatlara təkliflərin hazırlanmasını tapşırmaq

vaxtı gəlib çatmışdır. Ümumiyyətlə, Azərbaycan

elmi üçün bu gün tənəzzül dövrünün başa çat -

ması bir fakt olaraq qəbul edilməlidir. Ölkə miz

əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir və bizim bu

gün yalnız elmə dəstək vermək barə sində deyil,

həmçinin xarici ölkələrin akademi yaları və elmi

mərkəzləri ilə prioritet tərəfdaşlıq möv qeyindən

münasibətlər qurulma lıdır. Sözsüz ki, bu məq -

sədə nail olmaq üçün elmə sərf olunun xərclərin

həddini tədricən, heç olmasa, ÜMM-in 1,0-1,2 %-nə

qədər çatdırmaq lazımdır (müqa yisə üçün qeyd

edək ki, bu göstərici Ukraynada – 1.2 %, Rusiyada –

1,5 %-dir, Avropa İttifaqı isə elmin və innovasiya

prose sinin maliyyələşdi rilməsini ÜMM-in 3 %-i

səviyyəsinə qaldırmağı bu gün iddia edir). 

Bu müsahibədə səslənən fikirlər Azərbay -

canda Elm və İnnovasiya sahəsində proqram

sənədin hazırlanması üçün güclü ideya mənbə -

yidir.


Müqayisəli təhlil üçün xarici dövlətlərdə

qəbul edilmiş elm və innovasiyalar sahəsində

proqram sənədlərlə tanışlıq mühüm əhəmiyyət

kəsb edir. 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə