Soyqirimi: tarixin qanlı salnaməsi



Yüklə 29,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/28
tarix07.09.2017
ölçüsü29,78 Mb.
#29192
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   28

QAZAX

1905-1906-cı  illərdə  Qazax  uyezdində  müsəlman  kəndləri 

son  dərəcə  imkansız  bir  vəziyyətdə  idi.  Ona  görə  də  azərbay­

canlılar  ermənilərin  rəftarındakı  dəyişiklikləri  gördükdən  son­

ra  daha  güclü  kəndlərdə  yerləşməyə  başlamışdılar.  Kəndləri 

sahibsiz  görən  erməni  qonşular  isə  həmin  əraziləri  talan  edib 

yandırır,  oranın  mühafizəsi  üçün  qoyulmuş  bir  neçə  nəfəri 

öldürür  və  ya  əsir  alırdılar.  Bu  xəbəri  eşidən  islam  kəndliləri 

qəzəblənib  camaatı  köçmüş  Pipis  adlı  erməni  kəndini  yan­

dırırlar.  Həmin  hadisənin  ardınca  1906-cı  il  yanvarın  22-nə 

təsadüf  edən  Qurban  bayramında  Qızılhacılı  camaatı  erməni 

əsgərləri  tərəfindən  gülləbaran  edilir.  Ə lilləri,  qocaları,  həddi- 

buluğa  çatmamış  qızları,  anaları  qətlə  yetirir,  əsir  alır,  talanlar 

törədirlər.

Tarixçilərin  yazdığına  görə,  Qazax  uyezdində  üç  dəfə  dəh­

şətli  vuruşma  olmuşdur.  Birincisi  Əlibəyli  davası  idi.  İkincisi

155


Tatlı  müharibəsidir.  Bu  müharibə  bütün  günü  davam  etmiş­

dir  və  iki  nəfər  müsəlmanın  həlakı  ilə  başa  çatmışdı.  Üçüncü 

Əskipara  kəndində  olan  döyüşdür  ki,  bundan  sonra  Qazax 

uyezdi  hökumət  qüvvəsi  tərəfindən  nəzarətə  alınmış,  bir  növ, 

sakitlik  bərpa  edilmişdir.  Fevral  ayının  5-ci  günü  isə  Qazax­

da  bütün  dükanlar,  evlər  qoşun  tərəfindən  axtarılmış,  əsasən 

müsəlmanların  silah-sursatı  əllərindən  alınmışdı.  Ermənilər­

dən  isə  bir  top,  bir  tüfəng  belə  alınmamışdı.  Qazax  uyezdin- 

də  erməni-müsəlman  davası  zamanı  bir  çox  kəndlər  dağıdılıb 

yandırılmışdı.  Onlardan  məşhur  olanı  on  iki  kənddir:  Əlibəy­

li,  Haccalı,  Kazımlı,  Köhnəqışlaq,  Yaradullu,  Həqbəli,  Sofulu, 

Cəfərli,  Çaxmaqlı,  Qızılhacılı,  Xeyrimli,  Bağanıs-Ayrım  və  baş­

qaları.  Bu  qırğınların  əsas  səbəbkarı  Şəmşəddin  pristavı  erməni 

Mesrop  olmuşdur.

«Daşnaksütyun»un  erməni  quldur  dəstələri  1920-ci  il  apre- 

in  5-də  Tatlı  kəndi  yaxınlığında  kiçik  bir  Azərbaycan  kəndini 

ələ  keçirərək  onun  bütün  sakinlərinə  qəddarcasına  divan  tut­

muşlar.  Həmin  gün  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin  xarici 

işlər  naziri  F.Xoyskinin  Ermənistanın  xarici  işlər  nazirinə  no­

tasında  deyilir  ki,  aprelin  5-də  səhər  saat  5-də  daşnak  quldur 

birləşmələri  Yaradulla  kəndinə  basqın  etmişlər.  Əhalinin  üçdə 

bir qismindən  çoxu  məhv edilmiş,  əmlakları  talan  olunmuşdur. 

Aprelin  8-də  bura  ikinci  dəfə  basqın  edilmiş,  Yaradulla və Tatlı 

kəndləri  yandırılmışdır.

1920-ci  il  aprelin  9-da  Qazax  rayonunun  azərbaycanlı 

kəndlilərinin  barışıq  haqqında  imzalanmış  müqaviləyə  əməl 

edərək  ağ  bayraqlar  qaldırmasına  baxmayaraq,  qaniçən  Dro- 

nun  erməni  quldur  birləşmələri  Əskipara,  Yuxarı  Əskipara, 

Aşağı  Fərəhli,  Xeyrimli,  Bənası,  Quşçu  Ayrım,  Ayrım,  Salahlı 

kəndlərinə  basqınlar  etmiş  və  onları  tamamilə  yandırmışlar. 

Dinc  əhali  arasında  çoxsaylı  tələfat  olmuşdur.  Dro  bir  sıra 

qətllərə  şəxsən  özü  başçılıq  etmişdir.  Bu  qətllər zamanı  qadın­

lar  və  qocalar  ən  ağır  işgəncələrə  məruz  qalmışlar.

156


KÜRDƏMİR

1918-ci  ilin  iyun  ayında  «Daşnaksütyun»  erməni  terror  təş­

kilatının  göstərişini  yerinə  yetirən  erməni  silahlı  quldur  birləş­

mələri  Kürdəmirə  basqın  edərək  evlərə,  dükanlara  və  məscid­

lərə  od  vurmuşlar.  Onlar  bütün  müsəlmanları  amansızcasına 

öldürür,  nə  qocalara,  nə  qadınlara,  nə  də  uşaqlara  rəhm  edir­

dilər.  Şahidlərin  dediklərinə  görə,  çoxlarına  öldürülməzdən 

əvvəl  vəhşicəsinə  işgəncələr  verirdilər.  Quldurlar  bir  oğlan 

uşağını  süngü  ilə  deşik-deşik  etdikdən  sonra  onun  qan  itirə- 

itirə  necə  öldüyünə  soyuqqanlıqla tamaşa  etmişlər...  Kürdəmi­

rə  basqın  nəticəsində  56  ev,  iki  məscid  yandırılmış,  Quranın 

təfsirinə  dair  nadir  kitablar  saxlanılan  kitabxana  darmadağın 

edilmişdir.  Quranın  özünü  isə  quldurlar  cırıb  atmışlar.  İstintaq 

komissiyası  sədrinin  1918-ci  il  22  noyabr  tarixli  məruzəsində 

deyilir  ki,  «...həmin  günlərdə  ermənilər  Cəngi  kəndini  dağıt­

mış,  burada  20  adamı  öldürmüş  (onların  burunlarını,  qulaqla­

rını  kəsmiş,  başlarını  daşa  çırpmışlar),  Qaravəllidə  iki  kişini, 

Qarabucaqda  7  adamı,  Xəlil  Qasımbəydə  7  adamı,  Ərəbmeh- 

dibəylidə  83  adamı,  o  cümlədən  78  kişini,  4  qadını  və  bir 

oğlan  uşağını  öldürmüşlər.  Adları  çəkilən  kəndlərdə  erməni 

quldurları  bütün  əmlakı  talan  etmişlər».

LƏNKƏRAN

Ermənilərin  1918-ci  ilin  martında  törətdikləri  soyqırımının 

qurbanları  arasında  lənkəranlılar  və  ətraf  rayonların  sakinləri 

də  var  idi.  «Daşnaksütyun»  firqəsinin  üzvləri  burada  40-a  ya­

xın  kəndi  yandırmış,  yüzlərlə  günahsız  insanı  qətlə  yetirmişdi­

lər.  Tarixçi  alim,  professor  Anar  İsgəndərov  «Türk-müsəlman 

əhalisinə  qarşı  həyata  keçirilən  soyqırımları»  adlı  silsilə  məqa­

lələrində  yazır  ki,  Lənkəranda  M illi  Ordunun  təşkili  ilə  məş­

ğul  olan  «Vəhşi  d i v i z i ya»n ı  tərksilah  etmək  üçün  bolşeviklər 

dəniz  vasitəsilə  oraya  silahlı  dəstələr  göndərmişdilər.  Bu  təd­

birlər  Erməni  M illi  Şurasının  göstərişi  ilə  həyata  keçirilirdi.

157


Bolşevik  əsgərləri  yolda  qarşılarına  çıxan  müsəlman  kəndlə­

rini  dağıdıb  talayır,  sonra  isə  od  vurub  yandırırdılar.  Vilvan, 

Veravul,  Girdəni,  Cil,  Osakiiçə  və  digər  kəndlərin  sakinləri 

qırğınlardan  qurtulmaq  üçün  meşələrə  çəkilirdilər.  Dinc  əhali 

talan  və  qırğınlara  son  qoyulması  üçün  Sütəmurdov  kəndin­

dən  13  nəfər  ziyalını  qəza  rəisi  Şıvkunovun  yanına  göndərir. 

Şıvkunov  isə  onların  sözlərinə  qulaq  asmayıb  həmin  insanları 

qətlə  yetirmək  barədə  əmr  verir.  Yanvarda  başlanan  qırğınlar 

mart ayında  daha da  şiddətlənmişdi.  Əhali  arasında  narahatlıq, 

həyəcan  xeyli  artmışdı.

Bu  ərəfədə  Astara  şəhəri  bolşevik  əsgərləri  tərəfindən  topa 

tutularaq  darmadağın  edilmiş,  əhalinin  əksəriyyəti  yaşayış 

yerlərini  tərk  etməyə  məcbur  olmuşdu.  Xəzər  dənizi  sahilin­

də  Qızılağac  ilə  Lənkəran  arasındakı,  demək  olar  ki,  bütün 

müsəlman  kəndləri  «Aleksandr  Candar»  paroxodu  tərəfindən 

top  atəşinə  tutulmuşdu.

Professor  A.İsgəndərov  daha  sonra  göstərir  ki,  Osmanlı  qo­

şunlarının  Bakını  azad  etməsindən  bir  az  əvvəl  Lənkərana  2 

min  nəfərlik  erməni  dəstəsi  gəlib  yerli  əhaliyə  divan  tutmağa 

başlamışdı.  Onlar  müsəlman  yeməkxanalarına  girib  insanları 

təhqir  edir,  xidmətlərə  görə  pul  ödəmir,  Osmanlı  türklərin­

dən  qorunmaq  üçün  yerli  adamları  səngər  qazmağa  məcbur 

edirdilər.  İş  o  yerə  çatmışdı  ki,  erməni  əsgərləri  məhərrəmlik 

mərasimində  məscidlərə  girib  müsəlmanlara  öz  təziyələrini 

keçirməyə  mane  olurdular.  Hətta  məscidlərdə  müsəlmanla­

rı  qarət  edir,  oranı  partlatmağa,  yandırmağa  səy  göstərirdilər. 

Daşnaklar  bu  bölgədə  yüzlərlə  evləri  viran  qoydular,  minlərlə 

günahsız  insanları  müxtəlif  işgəncələrlə  qətlə  yetirdilər.  1918- 

ci  ilin  yanvarından  1919-cu  ilin  avqustunadək -   malakan  qiya­

mı  yatırılana  qədər  bu  bölgədə  erməni  və  rus  birləşmələri 

tərəfindən  2  min  azərbaycanlının  həyatına  son  qoyuldu.

Son  illər  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  nətic.əsində  həmin  in­

sanların  sümükləri  tapılaraq  kənd  məzarlığında  basdırılmışdır.

158


D Ə VƏ Ç İ

1918-ci  ilin  aprelin  axırlarında  Amazaspın  erməni  quldur 

dəstəsinin  hətta  südəmər  körpələrə  də  rəhm  etmədiyindən  xə­

bər  tutan  Dəvəçibazar  və  Qızılburun  Azərbaycan  kəndlərinin 

sakinləri  yığıncaq  keçirərək  bir neçə  (15  nəfər)  hörmətli  ağsaq­

qalı  erməni  quldur  dəstəsini  duz-çörəklə  qarşılamağa  göndər­

məyi  qərara  almışlar.  Çünki  yaxşı  silahlanmış  erməni  saqqal­

lılarına  qarşı  təkcə  dəyənəklə  vuruşmaq  mənasız  idi:  əhalidə 

odlu  silah,  demək olar,  yox  idi.  Bu  yerlərin  sakinləri  -  azərbay­

canlılar,  tatlar,  ləzgilər  əmin  idilər  ki,  Qafqaz  adətinə  uyğun 

olaraq  ağsaqqalların  duz-çörəklə  qarşıya  çıxması  sülhsevərlik 

və  qan  tökülməsinə  yol  verməməyə  çalışmaq  rəmzi  sayılır. 

Amma  Amazaspın  quldurlarının  bu  qocalara  qarşı  törətdiyi 

vəhşilik  bütün  mahalı  sarsıtdı...

Fövqəladə  İstintaq  Komissiyasının  üzvü  Novatskinin  məru­

zəsinə  görə,  qısa  bir  müddətdə  erməni  quldur  dəstəsi  Dəvəçi 

mahalında  122  kəndi  yerlə  yeksan  etmişdi,  o  cümlədən  bu, 

ən  iri  yaşayış  məntəqələrini  əhatə  etmişdi:  Dəvəçi,  Siyəzən, 

Sədən,  Xaçmaz,  Xudat,  Sarvan,  Böyük  Moruq,  Üçkənd,  Hə- 

sənqala  və  digər  kəndlərdə  yaşayan  kəndlilərin  bütün  əmlakı 

talanmış,  evlərinə  od  vurularaq  yandırılmışdı.  Yüzlərlə  azər­

baycanlı,  tat,  ləzgi  vəhşicəsinə  öldürülmüşdü.  Uşaqlara  və  qo­

calara  işgəncələr  verilmişdi.

MAHAÇQALA  (PETROVSK)

1918-ci  il  martın  23-24-də  xüsusi  mühüm  işlər  üzrə  məhkə­

mə  müstəntiqi  Komarovskinin  raportuna  görə,  Bakı  qaçqınları­

nın  bir  hissəsi  (850  nəfər)  erməni  saqqallılarının  əlindən  xilas 

olmaq  üçün  Bakıdan  «Poseydon»  gəmisi  ilə  Petrovska  gəlmiş­

di,  özü  də  «Kornilov»  gəmisində  yanğın  baş  verdiyindən  onlar 

üç  gün  reyddə  dayanmalı  olmuşdular.  Dördüncü  gün  qocala­

rı,  qadınları  və  uşaqları  «Evelina»  gəmisinə  mindirib  Bakıya 

göndərmiş,  təxminən  18  yaşından  45  yaşınadək  olan-qalan

159


müsəlmanları  (təqribən  750  nəfər)  isə  Petrovskda  düşürmüşlər. 

Bakı  qaçqınlarının  şəhərdə  sığınacaq  tapdığından  xəbər  tutan 

«Daşnaksütyun»  beynəlxalq  terror təşkilatının  üzvü  Stepan  Şa- 

umyanın  göstərişi  ilə  S.Lalayev  öz  quldur  dəstəsi  ilə  birlikdə 

xüsusi  olaraq  buraya  gəlmişdi.  Bakıda  dinc  əhaliyə  qarşı  qanlı 

cinayətləri  ilə  ad  çıxaran  peşəkar qatil  Ruben  Aqamaliyants da 

onlarla  birlikdə  idi.  Şahidlərin  dediklərinə görə, erməni  quldur­

ları  «hər  dəfə  10-15  nəfərdən  ibarət  bir  qrup  müsəlmanı  gah 

həbsxanaya,  gah  da  şəhər ətrafına,  yaxınlıqdakı  bağlara  aparır, 

orada  müsəlmanlara  dözülməz  əzab-əziyyət  və  işgəncələr ve­

rir,  onları  öldürürdülər.  Onlar 8-10  nəfəri  bir-birinə  bağlayır və 

mübahisə  edirdilər  ki,  kimin  tüfəngi  daha  çox  adam  vuracaq­

dır.  Bundan  əlavə,  onlar  müsəlmanları  zəncirlə  əl-ələ  bağla­

yır  və  sonra  axırıncıdan  başlayaraq  onların  başına,  qarnına  və 

sinəsinə  zərbələr  endirərək  bir-bir  öldürürdülər.  Bəzilərini  də 

iki-iki  üz-üzə  bağlayır  və  onların  başlarını  qılıncın  bir  həmləsi 

ilə  vurmağa  çalışırdılar».  Şahidlərin  dediklərinə  görə,  bu  cür 

vəhşi  üsulla  50  adam  qətlə  yetirilmişdi.  Həmin  gün  Lalaye- 

vin  erməni  quldur  dəstəsi  535  adamın  axırına  çıxmışdı.  Dörd 

bir  tərəf  azğıncasına  eybəcər  hala  salınmış  insan  meyitləri  ilə 

dolu  idi  -  kiminin  başı  xıncım-xıncım  edilmiş,  kiminin  əl-ayağı 

kəsilmişdi.  Həmin  şahidlərin  ifadələrinə  görə,  erməni  terroriz­

mi  «elita»sının  -   «Daşnaksütyun»  təşkilatı  üzvlərinin  vəhşilik 

etdiyi  türmənin  ayrıca  bir  hissəsində  eybəcər  hala  salınmış 

çoxlu  meyit  aşkar  olunmuşdu.

Şahidlərin  məlumatlarına  görə,  erməni  saqqallı  terrorçuları 

öldürülmüş  uşaqların  başlarını  payaya  keçirir  və  onları  əllə­

rində  tutaraq  lovğalana-lovğalana  şəhərdə  var-gəl  edirdilər. 

Öldürülənlər  və  yaralananlar  arasında  azərbaycanlılar,  ləzgi­

lər,  türkmənlər,  kürdlər,  yəhudilər,  gürcülər  də  vardı.



CƏNU Bİ  AZƏRBAYCAN

1907-ci  ildə  Böyük  Britaniya  ilə  Rusiya  arasında  bağla­

nan  müqaviləyə  görə,  İran  bu  iki  dövlətin  nüfuz  dairəsinə

160


bölünmüşdü.  İranın  cənubuna  ingilis,  şimalına  isə  rus  qoşun­

ları  yerləşdirilmişdi.  Birinci  dünya  müharibəsində  isə  İranın 

özünün  bitərəfliyini  elan  etməsinə  baxmayaraq,  onun  torpaq­

larında  Türkiyə  məcburən  -   öz  ərazi  bütövlüyünü  düşmənlər­

dən  qorumaq  üçün  Böyük  Britaniya  və  Rusiya  ilə  müharibə 

aparmışdı.  Bu  zaman  İranın  Qacarlar  sülaləsinin  nümayəndəsi 

Əhməd  şah  ölkənin  müdafiəsini  təşkil  etmək  iqtidarında  deyil­

di.  Şahın  ətrafındakı  dövlət  və  siyasi  adamların  vətənpərvərlik 

duyğusu  da  yox  idi.  Onların  bir  qismi  ingilislərə,  bir  qismi 

də  Rusiyaya  satılmışdı.  Müharibə  aparan  dövlətlərin  hamısının 

Tehranda  elçiləri  var  idi.

Ermənilər  Birinci  dünya  müharibəsində  də  öz  məkrli  plan- 

arını  həyata  keçirmək  üçün  Osmanlı  Türkiyəsinə  qarşı  vuru­

şan  ANTANTA  bloku  dövlətlərinin  (Böyük  Britaniya,  Fransa  və 

Rusiya)  hərbi  birləşmələrinin  tərkibində  fəal  iştirak  etmişdilər. 

Müharibə  başlayanda  yalnız  Rusiya  imperiyasında  yaşayan  er­

mənilərdən  250  min  nəfərdən  çox  adam  səfərbərliyə  alınmış­

dı.  Erməni  silahlı  quldur  dəstələrinə  müxtəlif  vaxtlarda  Andro­

nik  Ozanyan,  Arşak  Qafaryan,  Vardan  Mehrabyan,  Amazasp 

Srvandzyan,  Qriqor  Avşaryan,  Наук  Bjşkyan  (Qay),  Havser 

Arğutyan  komandanlıq  etmişdilər.  Bu  dövrdə  ermənilərə  Böyük 

Britaniya,  ABŞ  və  Fransa  da  müəyyən  maliyyə  yardımı  göstər­

mişdi.  1917-ci  il  dekabrın  18-də  Londondakı  ABŞ  səfiri  Peyç 

dövlət  katibi  R.Lansinqə  xəbər  verirdi  ki,  10  gün  bundan  əvvəl 

ingilis  hökuməti  özünün  nümayəndəsinə  səlahiyyət  vermişdir 

ki,  Cənubi  Rusiyada  ayrı-ayrı  əksinqilabi  qüvvələrə,  eyni  za­

manda  erməni  və  gürcülərə  maliyyə  yardımı  təşkil  etsin.

Rusiya  ordusu  həmin  vaxt  İranın  şimal-qərb  və  cənub-qərb 

bölgələrini  döyüş  meydanına  çevirmişdi.  Bir  sıra  şəhərlərdə 

azərbaycanlı  əhalinin  ərzağı,  mal-qarası,  yük və  minik  heyvan­

larını  əlindən  almışdılar.  Bu  zaman  ermənilər Türkiyə  ərazisin­

də,  o  cümlədən  Azərbaycanın  şimal  və  cənub  torpaqlarında 

azərbaycanlılara  qarşı  dəhşətli  qırğınlar  törətmişdilər.  1918-ci

161


ildə  rus  ordusunun  Cənubi  Azərbaycanı  işğal  etməsindən  is­

tifadə  edən  ermənilər erməni-assori  silahlı  dəstələri  təşkil  edib 

Maku,  Xoy,  Səlmas,  Urmiya  və  başqa  yaşayış  məskənlərində 

əhalini  kütləvi  surətdə  qırmışdılar.  Rus  və  ingilislərin  yaxından 

müdafiəsi  ilə  ermənilərin  Urmiyada,  Xoyda,  Səlmasda  və  Təb­

rizdə  başladıqları  dəhşətli  qırğınların  qarşısı  türk  ordusunun 

bu  əraziyə  gəlməsi  ilə  alınmış  və  özbaşınalıqlara  son  qoyul­

muşdu.


Bu  dövrdə  Bakı  Sovetinə  və  onun  Hərbi  İnqilab  Komitəsi­

nə  erməni  və  rusların  rəhbərlik  etmələri  də  Şimali  və  Cənu­

bi  Azərbaycan  torpaqlarında  dinc  azərbaycanlıların  faciələrlə 

üzləşmələrinin  əsas  səbəblərindən  biri  olmuşdu.  Erməni-rus 

bolşevik  Hərbi  İnqilab  Komitəsinin  qərarı  ilə  Şərqi  İran  cəb­

həsi  rayonunda  -  Ənzəli,  Urmiya,  Culfa,  Şahtaxtı  stansiyası  və 

Van  gölü  ətrafında,  Ərzurum,  Ərzincan,  Sarıqamış  və  Trabzon 

ətrafında  yerləşən  rus  hərbi  hissələrində  hərbi  inqilab  komitə­

ləri  yaradılmışdı.  Erməni-rus  bolşevikləri  Cənubi  Azərbaycanın 

Təbriz,  Qəzvin,  Səfərxan,  Dilman,  Səlmas  və  başqa  şəhərlə­

rində  yerləşən  rus  hərbi  hissələrinin  əsgərləri  arasında  (bu  əs­

gərlər  içərisində  ermənilər çoxluq  təşkil  edirdi)  da fəal  təbliğat 

aparırdılar.

Məhz  bunun  nəticəsi  idi  ki,  1918-ci  ildə  ermənilər  azər­

baycanlılara  qarşı  kütləvi  qırğınlar törədəndə  ən  çox  ziyan  çə­

kən  bölgələrdən  biri  də  Cənubi  Azərbaycan  əhalisi  olmuşdu.

Ümumilikdə  rus  süngüsünün  köməyi  ilə  ermənilər  1918-ci  ilin 

birinci  yarısında  Urmiya,  Xoy,  Səlmasda,  Qərbi  Azərbaycanın 

bir sıra  kənd  və  qəsəbələrində  azərbaycanlılara  qarşı  soyqırımı 

törətmişlər.  Rusiyada  baş  verən  fevral  burjua  inqilabı,  xüsusən 

1917-ci  il  oktyabr  çevrilişi  imperiya  ərazisində  böyük  çaxnaş­

malar  yaratmışdı.  Ruslar  cəbhələrdən  öz  qoşunlarını  çıxarma­

ğa  başlamış,  bir  çox  yerlərdə  isə  əsgərlər  səngərləri  özbaşına 

tərk  edib qaçmışdılar.  Ruslar  İranı  tərk  etdikdən  sonra  ingilislər 

osmanlıların  qarşısını  almaq  üçün  rus  və  fransız  zabitləri  ko-

162


manclanlığı  altında  assuri  və  ermənilərdən  ibarət  silahlı  qüvvə 

təşkil  etmişdilər.  Bu  qüvvələrin  siyasi  rəhbəri  Bünyamin  Mar- 

şinun  və  hərbi  komandir  Ağa  Petros  idi.

1918-ci  il  Arazın  hər  iki  tayında  yaşayan  azərbaycanlılar 

üçün  daha  acınacaqlı  olmuşdu.  Həmin  il  Azərbaycan  şəhər­

lərinin  əksər  türk-müsəlman  əhalisi  ermənilərin  qəddar  hücu­

muna  məruz  qalmış,  kütləvi  qırğınlar  nəticəsində  qətlə  ye­

tirilmişdi.  Bu  dəhşətli  faciələrdə  yüz  minlərlə  azərbaycanlı 

öldürülmüş,  bir çoxları  da  öz  ev-eşiyindən  didərgin  düşmüşdü.

URMİYA  -  erməni  və  assurilər Səlmasdan  Urmiyaya  hücum 

etmişdilər.  Urmiyadakı  ermənilər  qonşu  azərbaycanlı  evlərini 

talan  etmiş,  sonra  isə  od  vurub  yandırmışdılar.  Quldur  dəstə­

ləri  qocaya,  uşağa,  qadına  rəhm  etməmişdilər.  Hesablamalara 

görə,  burada  500  ev  yandırılmışdı.  Belə  zülm  və  vəhşilik  heç 

bir  əsrdə  edilməmişdi.

Ermənilər  1918-ci  ildə  Urmiya  şəhərinin  abidələrini  rus  əs­

gərləri  ilə  birlikdə  külə  döndərmişdilər.  Bir  gün  ərzində  bura­

da öldürıilənlərin  sayı  10  min  nəfərə  çatmışdı.  Bu  ağır və  çətin 

günlərdə  Urmiya  əhalisinə  nə  Tehrandan  bir  kömək  gəlmişdi, 

nə  də  Təbrizdə  oturan  Azərbaycan  hakimi  və  vəliəhd  Mə­

həmmədhəsən  Mirzədən.  Əgər  Birinci  dünya  müharibəsinin 

gedişində  ruslar  Rusiyada  yaşayan  erməniləri  silahlandırmışdı­

larsa,  ingilislər  də  osmanlıların  hücumlarına  qarşı  Urmiya  və 

Səlmas  xristianlarını  (erməniləri  və  assuriləri)  hərbi  sursatlarla 

təmin  etmişdilər.  Azərbaycanın  cənubunda  erməni  silahlı  dəs­

tələrinin  ingilis-rus  ordusu  tərkibində  azərbaycanlılara  qarşı 

azğınlığının  misli-bərabəri  olmamışdır.



XOY  -   1918-ci  ilin  may  ayında  Andronik  5  min  nəfərlik 

silahlı  erməni  dəstəsi  ilə  Xoy  şəhərinə  hücum  etmişdi.  İyunun 

24-də  isə  şəhəri  mühasirəyə  alan  ermənilər  Urmiyada  törət­

dikləri  vəhşilikləri  Xoy  və  Səlmasda  da  davam  etdirmişdilər. 

Təpədən-dırnağa  qədər yaraqlı  olan  Qafqaz  erməniləri  Andro- 

nikin  başçılığı  altında  Xoya  qoşun  çəkib,  şəhəri  işğal  etməli

163


idi.  Andronik  Xoya  çatdıqdan  sonra  şəhəri  mühasirəyə  almışdı. 

Xoy  əhalisi  isə  düşmən  qarşısında  möhkəm  dayanmış,  erməni­

lərin  hər  bir  hücumuna  müqavimət  göstərmiş,  türk  qoşununun 

gəlməsinə  qədər  bir  neçə  gün  erməniləri  şəhərə  buraxmamış­

dı.  Xoya  pənah  gətirmiş  qırx  min  səlmaslı  qaçqından  yalnız  10 

min  nəfəri  sağ  qalmışdı.  Bu  döyüşlərdə  Osmanlı  ordusunun 

gəlməsini  eşidən  Andronik  Araz  çayını  keçərək  Naxçıvan  və 

Qarabağ  torpaqlarında  qırğınlar  törətmişdi.



SƏLMAS  -   1918-ci  ilin  əvvəllərində  ermənilər  Səlmasa 

hücum  etmişdilər.  Qüvvələrin  sayı  və  hərbi-texniki  cəhətdən 

üstün  olan  düşmən  şəhərə  daxil  olduqdan  sonra  qətliamlar 

törətmişdilər.  İyun  ayının  ortalarında  osmanlılar  iki  günlük 

döyüşdən  sonra  Səlması  ala  bilmişdilər.  Xristianlar  (assuri  və 

ermənilər)  isə  şəhərdən  qaçmışdılar.  Ermənilərin  törətdiyi  qır­

ğınlar  zamanı  130  min  azərbaycanlı  öldürülmüşdü.  Səlmas, 

Xoy,  Urmiya  xarabalığa  çevrilmişdi.



TİFLİS

1905-ci  il  noyabrın  20-də  Tiflis  erməniləri  ilə  müsəlmanlar 

arasında  münaqişə  yaranır.  Həmin  dövrün  qəzetlərinin  yaz­

dığına  görə,  Qafqazın  hər  guşəsində  iğtişaş  törədən  erməni 

firqələri  dövlət  və  camaat  yanında  müqəssir  hesab  edildiyinə 

görə  Tiflisə  yığışmağa  məcbur  olurlar.  Bu  ərəfədə  şəhərdə  də 

cürbəcür  xəbərlər  yayılmaqda  idi.  Guya  ermənilərlə  müsəl­

manlar arasında  böyük  iğtişaşın  olacağı  gözlənilirdi.  O  zaman­

lar  Tiflisdə  azərbaycanlıların  işləri  tənəzzülə  uğramış,  ağır  bir 

durumla  üzləşmişdilər.  Çox  az  və  gücsüz  olduqlarından  son 

dərəcə  pərişan  idilər.  Tiflis  general-qubernatoru  müsəlmanla­

rın  bu  halını  görüb  1905-ci  il  oktyabrın  25-də  bütün  camaata 

elan  edir  ki,  baş  verəcək  hər  hansı  bir  iğtişaşın  dəf  olunması 

üçün  lazımi  tədbirlər görülmüşdür və ona görə də  insanlar belə 

mənasız  xəbərlərə  əhəmiyyət verməsinlər.  Bu,arada  ermənilər 

hər  yerdən  Tiflisə  əsgər  gətirib  min  cür  hiylələrlə  müsəlman-

164


lari  müharibəyə  çağırırdılar.  Noyabrın  2-nə qədər  hətta  bir sıra 

hadisələr  də  baş  vermişdi.  Noyabrın  20-si  axşam  saat  9-da  isə 

müsəlmanlarla  ermənilər  arasında  daha  ciddi  münaqişə  oldu. 

Həmin  münaqişənin  səbəbkarı  yenə  də  ermənilər  idi.  Noyab­

rın  29-na  qədər  davam  edən  döyüşlərdə  müsəlmanlardan  15 

nəfər  qətl  edildi,  çoxlu  yaralananlar  oldu.

Hökumət  bütün  bu  qanlı  iğtişaşların  qarşısını  almaq  üçün 

hər  iki  tərəfin  nümayəndələrinin  iştirakı  ilə  sülh  danışıqları­

na  başlamağı  qərara  aldı.  1906-cı  il  fevral  ayının  20-də  Tif­

lis  şəhərində  Qafqaz  canişini  Vorontsov-Daşkovun  rəhbərliyi 

altında  sülh  danışıqlarına  başlanıldı.  Hökumət  tərəfindən  bu 

məclisə  tam  nəzarəti  başda  canişin  Vorontsov-Daşkov  olmaq­

la  Tiflis,  İrəvan,  Gəncə  qubernatorları,  canişinlərin  müavinləri 

və  başqaları  aparırdılar.  Müsəlmanlar  tərəfindən  nümayəndə 

heyətinə  Bakıdan  Əhməd  bəy  Ağayev,  Kərbəlayı  İsrafil  Hacı­

yev,  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov,  Tiflisdən  Məhəmməd  Ağa- 

bəkirov,  doktor Qarabəyov,  Gəncədən  Əliəkbər  bəy  Xasməm- 

mədov,  Ədil  xan  Ziyadxanov  və  başqaları  daxil  idi.  Erməni 

vəkilləri  isə  «Müşak»  qəzetinin  müdiri  Kalantar,  Tiflisdən  Xa- 

tisov,  Samson  Arutyunov,  Bakıdan  Xatisov,  Muşeqsyan,  doktor 

Stepanov,  Arakelyan,  Taqiyanusov,  Ter-Avanesov,  arximandrit 

Muradyan  və  başqaları  idilər.

Fevralın  20-də  gündüz  saat  1-də  erməni  və  müsəlman  və­

killəri  «Humayun»  sarayına  toplaşırlar.  Canişin  Vorontsov- 

Daşkov  qısa  nitq  söyləyib  sülh  danışıqlarının  başlandığını 

bildirir.  Çıxışdan  sonra  canişin  sarayına  yollanır,  məclisi  ge­

neral  Malama  aparır.  Məclisdə  iki  mühüm  məsələ  önə  çəki­

lir:  birincisi,  müsəlmanların  yaylağa  köçməsini  dayandırmaq, 

ikincisi  isə  ermənilərin  terror  və  digər  qatil  dəstələrini  aradan 

götürmək.

Uzun  sürən  müzakirələrdən  sonra  birinci  məsələ  ilə  bağlı 

general  Malama  öz  çıxışında  bildirir  ki,  indiki  vaxtda  köç  mə­

sələsini  pozmaq  əsla  mümkün  deyil.  Ona  görə  də  bu  məsələ­

nin  gələcək  üçün  müzakirəsinin  aparılmasını  tövsiyə  edir.

165


Sülh  danışıqlarının  gedişi  barədə  Rusiyanın  Osmanlı  impe­

riyasının  -   Anadolunun  şərq  əyalətlərində  uzun  illər  konsul 

olmuş,  orada  ermənilərin  hərəkətlərini  öz  gözləri  ilə  görmüş 

və  bunları  qələmə  almış  M.F.Mayevski  də  həmin  danışıqlar­

da  iştirak  etmişdir.  O,  «Qafqazda  erməni-tatar  iğtişaşı  «erməni 

məsələsi»nin  bir  fazası  kimi»  oçerklərində  yazırdı 

ki,  ilk 

nitqdən  başa  düşülürdü  ki,  Qafqazda  erməni-azərbaycanlı  iğ­

tişaşının  başlıca  səbəblərindən  söhbət  gedərkən  istər-istəməz 

müxtəlif  erməni  təşkilat  və  komitələrinin  fəaliyyətinə  toxunu­

lacaq.  Onların  bu  qanlı  toqquşmaların  səbəbkarı  və  iştirakçı-

w »

lari  olmaları  faktı  heç  kimdə  şübhə  doğurmurdu.  Əhməd  bəy 

Ağayevin,  Kərbəlayı  İsrafil  Hacıyevin  çıxışlarında  həmin  komi­

tə  və  təşkilatların  buraxılması,  fəaliyyətlərinin  dayandırılması 

tələb  olunurdu.  Əhməd  bəy  Ağayev  qeyd  edirdi  ki,  hətta  Qaf­

qazda  olan  mənsəb  sahibləri  və  hakimlərin  çoxu  erməni  ter­

rorundan  qorxub,  ədalət  və  insaf  naminə  iş  görmürlər.  Erməni 

vəkili  Xatisov  isə  azərbaycanlıların  iddialarına  qarşı  belə  bir 

cavab  verdi:  «...Biri  deyəcək  günahkar  «Daşnaksiityun»  təşki­

latıdır,  başqası  deyəcək  panislamizmdir!..  Bu  bizi  hara  apara­

caq?..  Hökumət  nümayəndələrinin  qarşısında  mən  açıq  bəyan 

edirəm  ki,  bu  işdə  hakimiyyət  cinayətkarcasına  fəaliyyətsizlik 

və  səhlənkarlıq  göstərmişdir».  Mayevski  qeyd  edir  ki,  bu,  Qaf­

qazdakı  hakimiyyət  orqanlarına  qarşı  kobud  və  birbaşa  çağırış 

idi.  Uzun  sürən  müzakirələrdən  sonra  vəziyyətin  gərginləş­

diyini  görən  erməni  vəkili  Xatisov  deyir  ki,  «Daşnaksütyun» 

partiyasının  erməni-azərbaycanlı  toqquşmasında  rolu,  guya, 

özünümüdafiə  vəzifələrinə  yönəldilmişdir.  Erməni  nüma­

yəndələrinin  cidd-cəhdlərinə  baxmayaraq,  növbəti  iclaslarda 

azərbaycanlı  nümayəndələr  «Daşnaksütyun»  və  digər terrorçu 

təşkilatların  buraxılması  və  fəaliyyətlərinin  dayandırılması  mə­

sələsini  təkidlə  tələb  edirlər.

Tiflisdə  Qafqaz  canişinliyi  rəhbərlərinin  iştirakı  ilə  keçirilən 

erməni-azərbaycanlı  sülh  danışıqlarında  ən  çox  mübahisəyə

166


səbəb  olan  məsələlərdən  biri  də  erməni-azərbaycanlı  iğtişaş­

ları  zamanı  əhaliyə  dəymiş  zərərin  ödənilməsi  ilə  bağlı  idi. 

Həmin  danışıqlarda  bu  məsələ  də  açıq  qaldı.

Sülh  danışıqlarının  sonunda  general  Malama  demişdir:  «Ter­

ror  barəsində  belə  qətnamə  qəbul  edək  ki,  hökumət  ciddi  tə­

şəbbüs  edib  terroru  aradan  götürsün  və  müsəlləh  partiyaları 

dağıtsın».  Məclis  bu  qətnaməni  səs  çoxluğu  ilə  qəbul  etmişdi. 

Lakin  zaman-zaman  müxtəlif  illərdə  törədilən  sonrakı  qanlı 

hadisələr,  kütləvi  qırğınlar,  müharibələr,  deportasiyalar,  terror­

lar bu  quldur partiyaların,  təşkilatların  və  komitələrin  fəaliyyət­

lərinin  daha  geniş  miqyas  aldığını  göstərir.

1905-ci  ilin  fevralından  1906-cı  ilin  payızına  qədər 

erməni-azərbaycanlı  münaqişələri  nəticəsində  10.000  nəfər 

öldürülmüş,  7  şəhərin  və  252  kəndin  əhalisinə  ziyan  vurul­

muşdu.

AXALKALAKİ  -   5  yanvar  1918-ci  ildə  erməni  quldur  bir­

ləşmələri  Acaraca,  Danqal,  Mulanis,  Murcaxet,  Radızka,  Qa- 

vur,  Gumriz  kəndlərinə  basqınlar  etmişlər.  Onların  hamısının 

sakinləri  vəhşicəsinə  öldürülmüşdür.  21  may  1918-ci  ildə  isə 

rus  hərbi  həkimi  Xoroşenkonun  məlumatına  görə,  «Daşnak- 

sütyun»  erməni  terror  təşkilatının  peşəkar  qatilləri  Axalkalaki- 

də  və  ətraf  kəndlərdə  yüzlərlə  azərbaycanlını  süngüyə  çəkib 

doğram-doğram  etmişlər.  Məlumatda  deyilir  ki,  «XX  əsrin  si­

vilizasiyalı  ermənilərinin  vəhşilikləri  bax  budur».  Daha  sonra 

erməni  quldur  birləşmələri  Gürcüstanın  Axalsixi  ərazisini  ələ 

keçirmişlər.  «Daşnaksütyun»  erməni  terror  təşkilatının  proqra­

mına  görə,  bura  guya  «əzəli  erməni  ərazisidir».  Vəhşicəsinə 

qətlə  yetirilən  dinc  sakinlərin  əksəriyyəti  gürcülər  idi.  Həmi­

şəki  kimi,  yenə  də  qadınlar,  qocalar  və  uşaqlar  erməni  qətlia- 

mının  qurbanları  olmuşlar.

1920-ci  İL  İYUNUN  19-da  TİFLİSDƏ  Azərbaycanın  gör­

kəmli  siyasi  və  ictimai  xadimi,  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyə­

tinin  yaradıcılarından  biri  Fətəli  xan  Xoyski  «Daşnaksütyun»

167


erməni  terror  təşkilatının  üzvıi  tərəfindən  öldürülmüşdü.  Qətl 

Tiflisin  İrəvan  meydanında  Fətəli  xan  Xoyski  Azərbaycan  Xalq 

Cümhuriyyətinin  digər  görkəmli  xadimi  Xəlil  bəy  Xasməmmə- 

dovla  birlikdə  indiki  Paliaşvili  adına  Opera  və  Balet  Teatrının 

yanından  keçərkən  baş  vermişdi.  «Daşnaksütyun»  erməni  ter­

ror  təşkilatının  üzvləri  Aram  Erkayanın  və  Misak  Qriqoryanın 

silahlı  basqını  nəticəsində  X.Xasməmmədov  ağır  yaralanmış, 

F.Xoyski  isə  öldürülmüşdü.

Fətəli  xan  Xoyskinin  «Daşnaksütyun»  erməni  terror  təşkilatı 

tərəfindən  qətlə  yetirilməsi  bütün  Zaqafqaziya  regionunun  de­

mokratik  qüvvələrinin  hiddətinə  səbəb  olmuşdu.

1922-ci  İL  İYULUN  25-də  TİFLİSDƏ  «Daşnaksütyun»  er­

məni  terror  təşkilatının  yaratdığı  ixtisaslaşdırılmış  «Qisas»  bir­

ləşməsindən  olan  erməni  terrorçuları  Petros  Ter-Poqosyan  və 

Zare  Məlik-Şahnazaryan  görkəmli  türk  siyasi  xadimi,  Türkiyə­

nin  Suriyadakı  4-cü  ordusunun  baş  komandanı  Kamal  (Camal) 

paşanı  və  müavini  Surəyyə  bəyi  öldürmüşlər.  Qətlin  təşkilat­

çısı  Artaşes  Gevorkyan  idi.  Terror  aktı  hətta  erməni  ziyalıların­

da  da  hiddət  doğurmuşdu.  Buna  tədqiqatçı,  doktor  Lepsiusun 

məlumatları  da  sübutdur.

1922-ci  İLİN  AVQUSTUNDA  BUXARADA  «Daşnaksütyun» 

erməni  terror  təşkilatının  üzvü,  Saruxanyan  adlı  birisi  məşhur 

türk  siyasi  və  ictimai  xadimi,  İttihad  və  Tərəqqi  Partiyasının 

rəhbərlərindən  olan  Ənvər  paşanı  qətlə  yetirmişdi.

168


Yüklə 29,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   28




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin