Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw



Yüklə 476,54 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/78
tarix21.12.2023
ölçüsü476,54 Kb.
#188470
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   78
KT qoraqalpoqcha

 
1.1.
2-súwret
 
• 
Qalqa (ring), bunda hár bir kompyuter informaciyanı hár dayim tek bir 
shinjirda kiyatırǵan kompyuterge jiberedi, informaciyanı bolsa tek shınjırdaǵı aldında 
kiyatırǵan kompyuterden aladı hám bul shınjır "qalqa" bolıp birlesken: 


11 
1.1.3-súwret 
Ámeliyatda kóbinese bazalı topologiyalardıń kombinaciyası hám isletiledi, biraq 
kóp tarmaqlar tek ǵana sol ushewine molsherlengen. 
Joqarıda sanap ótilgen tarmaqlı topologiyalardı kórip shiǵamız. "Shina" 
topologiyası óziniń dúzilisi bóyınsha kompyuterlerdiń tarmaqlı asbap – uskeneleriniń 
bir túrliligi, sonıń menen barlıq abonentlerdiń teń huqıqlıǵı menen parq qıladı. 
Bunday jalǵanıwda kompyuterler informaciyanı tek ǵana náwbet bóyınsha jiberiwi 
múmkin, sebebi baylanıs liniyasi bir dana boladı. Keri jaǵdayda ústpe-úst (konflikt, 
kolliziya) tusiwi natiyjesinde jiberiletuǵın informaciya buzıladı. 
Sonıń menen, shinada yarım dupleksli (half duplex) almasıw rejimi ámelge 
asadi (eki tárepleme, biraq bir waqıtta emes, izbe-izlikte). "Shina" topologiyasında 
barlıq informaciyanı jiberetuǵın oraylıq abonent joq, bul bolsa onıń isenimliligin 
asıradı (hár qaysı oraydıń islewi buzılǵanda usı oray menen basqarılatuǵın hámme 
sistema iskerligin toqtatadı). Shinaǵa jańa abonentlerdiń qosılıwı tarmaq islep turǵan 
waqıtta da bolıwı múmkin. Kóp jaǵdaylarda, shinadan paydalanıp atırǵanda basqa 
topologiyalarǵa qaraǵanda jalǵanatuǵın kabeldi eń az muǵdarı talap qılınadı. Tuwrı 
sonı esapqa alıw kerek, hár bir kompyuterge (eki shettegilerden tısqarı) eki kabel 


12 
keledi, usı bolsa hár dayim qolay bolabermeydi. Usı jaǵdaylarda bólajaq 
kelispewshiliklerdi sheshiw hár bir abonenttiń tarmaqlı asbap-uskenelerge jukleniwi 
sebepli "shina" topologiyasında tarmaqlı adapter apparaturası quramalıraq boladı, 
basqa topologiyalarǵa qaraǵanda. Biraq, "Shina" topologiyalı tarmaqlardıń keń 
tarqalǵanı sebepli (Ethernet, Arcnet) tarmaqlı ásbap - úskenelerdi bahası onsha joqarı 
emes. Ayrım kompyuterlerdiń isten shıǵıp qalıwı shinaǵa zıyan qılmaydı, sebebi 
tarmaqtaǵı hámme qalǵan kompyuterler almasıwdı normal dawam etiwi múmkin. 
Kabeldiń uzulgenligi de shinaǵa qıyın emes, sebebi bunda sım boladı. Biraq, uzın 
baylanıstaǵı liniyalarda elektr signallardıń tarqalıw qásiyetlerine kóre, shinalardı 
aqırǵı ushlarıda arnawlı kelistiretuǵın qurılmalar - terminatorlardı jalǵawdı kózde 
tutıw kerek. 
Olar jalǵanbasa liniyanıń aqırında signal zıyanlanadı hám buzıladı, tarmaq 
boyınsha baylanıs bolmastan qaladı. Sonıń ushın kabel úzilgende yamasa 
zıyanlanǵanda (máselen, tıshqanlar tarepinen) baylanıs liniyasın maslıǵı buzıladı hám 
óz-ara jalǵanıp qalǵan sol kompyuterler hám ortasındaǵı almasıw toqtaydı. Shina 
kabelindegi hár qanday noqatındaǵı qısqa tutastırıw barlıq tarmaqtı jumıstan 
shıǵaradı. 
Shinadaǵı asbap - úskenelerdi hár qanday jumıstan shıǵıwın lokalizaciya qılıw 
júdá qıyın, sebebi barlıq adapterler parallel jalǵanǵan hám olardıń qaysı biri jumıstan 
shıqqanlıǵın biliw onsha ańsat emes. 
"Shina" topologiyalı tarmaqtıń baylanıs liniyaları boyınsha ótetuǵın 
informaciyalı signallar kúshsizlenedi hám hesh tiklenbeydi, bul bolsa baylanıs 
liniyalarınıń jıyındı uzınlıǵına qattı shekleniwler qoyadı, bunnan tısqarı hár bir 
abonent tarmaqtan uzatıwshı abonenttiń aralıǵına baylanǵan hár túrli dárejeli 
signallar alıwı múmkin. Tarmaqlı asbap – uskenelerdiń qabıl etiwshi uzellerine 
qosımsha talaplar qoyadı. "Shina" topologiyalı tarmaq uzınlıǵın uzaytıw ushın 
kópshilik jaǵdayda bir neshe segmentler isletiledi. Arnawli signal tiklegishleri 
repiterler yamasa qaytarǵıshları jardeminde bir biri menen jalǵanadı. Biraq bunday 


13 
tarmaq uzınlıǵın uzaytıw sheksiz bola almaydı, sebebi baylanıs liniyaları boyınsha 
signallardıń tarqalıwın aqırǵı tezligi menen baylanıslı shekleniwleri hám bar.
"Juldız" orayı ajıralıp turatuǵın topologiya, buǵan barlıq qalǵan abonentler 
jalǵanǵan. Barlıq informaciyalar almasıwı tek oraylıq kompyuter arqalı orınlanadı, 
oǵan júdá ulken júkleniw jatadı, sonıń ushın tarmaqtan tısqarı basqa hesh nárse 
menen ol shuǵıllana almaydı. Oraylıq abonenttiń tarmaqlı asbap - uskeneleri 
átirapındaǵı abonentlerdiń ásbap-úskenelerine qaraǵanda júdá quramalı bolıwı kerek. 
Abonentlerdiń bir túrdegi huqıqqa iyeligi haqqında bunda aytıp bolmaydı. 
Ádette, sol oraylıq kompyuter eń kúshli boladı hám tek soǵan almasıwdı 
basqarıwdıń barlıq funksiyaları tapsırıladı. "Juldız" topologiyalı tarmaqta hesh 
qanday mashqalalar bolıwı múmkin emes, sebebi basqarıw tolıq oraylasqan. Eger 
kompyuterlerdi jumıstan shıǵıwına juldızdı bekkemlew haqqında sóz etilse, bunda 
átiraptaǵı kompyuterdiń jumıstan shıǵıwı tarmaqtıń qalǵan bolekleriniń islewine hesh 
qanday tásir kórsetpeydi, biraq oraylıq kompyuterdiń hár qanday jumıstan shıǵıwı 
tarmaqtı tolıq jumıstan shıǵaradı. Sonıń ushın oraylıq kompyuterdin hám onıń 
tarmaqlı apparaturaların isenimliligin asırıw ushın arnawlı sharalar kóriliwi kerek. 
Hár qanday kabeldiń úziliwi yamasa ondaǵı qısqa tutasıw "juldız" 
topologiyasında tek bir kompyuter menen almasıw buzıladı, basqa kompyuterler 
bolsa normal jaǵdayda jumısın dawam ettiriwi múmkin. Shinaǵa qaraǵanda juldızda 
hár bir baylanıs liniyasında tek ǵana eki abonent turadı: oraylıq hám átraptaǵılardan 
birewi. Kóbinese olardıń jalǵanıwı ushın tarmaq liniyasınıń ekewi isletiledi, olardıń 
hár biri informaciyanı tek bir jóneliste uzatadı. Solay etip, hár bir tarmaq liniyasında 
jalǵız qabıl qılıwshı (pryomnik) hám jalǵız uzatıwshı (peredatchik) bar. Shina menen 
salıstırǵanda bunıń hámmesi tarmaqlı ásbap – úskenelerin sezilerli ápiwaylastırıladı 
hám qosımsha sırtqı terminatorlardı qollawdan azat qıladı. "Shina" ǵa qaraǵanda 
tarmaq liniyalarda signallar óshiw máselesi "juldızda" ápiwayı túrde sheshiledi, sonıń 
ushın hár bir priyomnik hár dayım bir darejeli signal qabıl qıladı. "Juldız " 


14 
topologiyasınıń aytarlıqtay kemshiligi ondaǵı abonentler sanı qatań sheklengen. 
Ádetde oraylıq abonent 8-16 dan aspaǵan abonentlerge xızmet kórsetedi. 
Eger bul shegarada jańa abonentlerdı tarmaqqa jalǵaw júdá apiwayı bolsa, biraq 
bunnan asıp ketpewi ulıwma múmkin emes. Durıs, geyde julduzda qosıp barıw 
imkaniyatı kózde tutılǵan, yaǵniy atiraptaǵı abonentlerden birewi ornına jańa bir 
oraylıq abonentti jalǵaw (nátiyjede bir neshe bir-birewi menen jalǵanǵan juldızlar 
topologiyası payda boladı. Passiv juldız degen topologiya da bar, ol tek ǵana sırtqı 
kórinisinen juldızǵa uqsaydı (1.1.4-súwret). Ol búgingi kúnde aktiv juldızǵa 
qaraǵanda kóbirek tarqalǵan. 
1.1.4-súwret 
Tarmaq orayında kompyuter emes, bálki konsentrator yamasa xab (HUB) 
jaylastırıladı. Ol kiyatırǵan signallardı tikleydi hám olardı basqa baylanıs liniyalarına 
uzatadı. Kabellerdi jaylastırıw aktiv juldız topologiyasına uqsasa da, haqıyqatda biz 
shinalı topologiyasına uqsap jumıs jurgizemiz, sebebi hár qaysı kompyuterden 
informaciya bir waqıtda basqa qalǵanlarǵa uzatıladı, oraylıq abonent bolsa bolmaydı.
Passiv juldız apiwayi shinaǵa qaraǵanda qımbatıraq boladı, sebebi bunda jańa 
konsentrator hám kerek boladı. Biraq ol julduzdiń abzalliqları menen baylanıslı bir 
qatar qosımsha imkaniyatların usınadı. Sonıń ushın aqırǵı waqıtda passiv juldız 
haqıyqıy shinanı kóbirek qısıp shıǵarıp atır, sebebi ol kem perspektivalı topologiya 
esaplanadı. Aktiv hám passiv juldız ortasında topologiyanıń aralıq túrin hám ajıratıw 


15 
múmkin. Bul jaǵdayda konsentratorǵa túsetuǵın signallardı tek ǵana retranslyaciya 
qılmastan, ózi qatnaspasa da, almasıw basqarıwdı orınlay aladı. Juldızdıń (hám aktiv 
hám passiv) úlken ústinligi sonda, barlıq jalǵanatuǵın túyinler bir jerde jıynalǵan. 
Bul tarmaq jumısın ańsat baqlawǵa, oraydan ol yamasa bul abonentlerdi apiwayı 
oshiriw jolı menen islemey turǵanın lokalizaciya qılıw, sonıń menen tarmaq ushın 
zárúr bolǵan jalǵanıw túyinlerine jat shaxslar kiriwin sheklep qoyıw. Juldız 
jaǵdayında hár bir átiraptaǵı abonentke bir kabel keliwi hám múmkin (onda uzatıw 
eki tárepleme ketedi), hám ekewi de (olardıń hár biri bir tarepke uzatadı), bunıń 
ústine ekinshi jaǵday kobirek ushraydı. 
"Juldız" 
turindegi 
barlıq topologiyalardıń ulıwma kemshiligi basqa 
topologiyalarǵa qaraǵanda júda kóp kabel jumsalıwında. Máselen, eger kompyuterler 
bir sızıqda jaylassa, "juldız" topologiyası tańlanǵanda "Shina" topologiyasına 
qaraǵanda bir neshe márte kóp kabel talap qılınadı. Bul barliq tarmaqtıń bahasına 
sezilerli tásir kórsetiwi múmkin. 
"Qalqa" - bul topologiyada hár bir kompyuterdıń ekewi basqaları menen 
baylanıs liniyaları menen jalǵanǵan. Tek ǵana ol birewinen informaciya aladı, 
ekinshisine tek ǵana - uzatadı. Hár bir baylanıs liniyasinda, juldız jaǵdayına uqsap, 
tek bir (peredatchik) uzatıwshı hám bir (priyomnik) qabıl qılıwshı isleydi. Bul sırtqı 
terminallardı qollawdan erkin boladı. Qalqanı zárúr qásiyeti sonda, hár bir kompyuter 
oǵan keletuǵın signaldı tikleydi, yaǵniy repiter rolin atqaradı, sonıń ushın qalqanıń 
hámme jerinde signaldıń sóniwi hesh qanday ahmiyeti joq, tek zárúrligi sonda 
Qalqanıń qońsı kompyuterler arasındaǵı sóniwi. Bul jaǵday anıq ajıratılǵan orayı joq, 
hámme kompyuterler bir túr bolıwı múmkin. Biraq, kóbinese qalqada arnawlı 
abonent ajratıladı, ol almasıwdı basqaradı yamasa baqlaydı. Bunday basqaratuǵın 
abonentti barlıǵı tarmaq isenimliligin páseyttiredi, sebebi onıń ishinen shıǵıwı tez 
hámme almasıwın islemiytin qılıp qoyadı. 
Isenim menen aytqanda, qalqadaǵı kompyuterler tolıq teń huqıqlı emes 
(máselen, shinalı topologiyaǵa qaraǵanda). Olardıń birewleri kompyuterden, sol 
waqıtta uzatıwdı alıp baratırǵan, álbette informaciyanı aldınıraq aladı, basqaları bolsa 


16 
keyinirek. Topologiyanı tap sonday qásiyetlerge qaraǵanda, "qalqaǵa" arnawlı 
esaplanǵan tarmaqtaǵı almasıwdı basqarıw usillardı keyingi uzatıw huqıqı (yamasa, 
jáne aytılıwınsha, tarmaqtı qorshap alıw) keyingi qalqadaǵı kompyuterge izbe-iz 
ótedi. 
Jańa abonentlerdi "Qalqaǵa" jalǵaw ulıwma zıyansız, biraq jalǵaw waqtında 
barlıq tarmaqtı jumıs islewin toqtatıw talap etiledi. "Shina" topologiyalı jaǵdayǵa 
qusap qalqadaǵı eń kop abonentler sanı bir qansha bolıwı mumkin (mıńǵashekem 
hám onnan kóbirek). Qalqalı topologiya ashıq júkleniwlerge eń bekkem, ol 
uzatılatuǵın tarmaq boyınsha maǵlıwmatlardı eń úlken aǵımları menen isenimli 
islewdi táminleydi, sebebi onda konfliktler joq (shinaǵa qaraǵanda), sonıń menen 
birge oraylıq abonent joq (juldızǵa qaraǵanda). 
Qalqadaǵı signal tarmaqdaǵı barlıq kompyuterlerden ótkenligi sebepli, olardan 
birewinıń isten shıǵıwı (yáki onıń tarmaqtaǵı ásbap-úskenelerin) bir pútin tarmaqtı 
isten shıǵaradı. 
Soǵan uqsap qalqadaǵı hár qaysı kabellerdiń úzilip qalıwı yamasa qısqa úzilis 
pútkil tarmaqtı isten shıǵaradı. 
Kabeldiń buzılıwına qalqa kóbirek zıyanlanatuǵın boladı, sonıń ushın bul 
texnologiyada eki (yáki kóbirek) parallel baylanıs liniyaların qoyıp barıw kózde 
tutıladı. Sonda olardıń birewi rezervde turadı. 
Sonıń menen bir waqıtta qalqanı úlken ústinligi sonda, hár bir abonent tárepinen 
signallardı retranslyaciya qılıw pútkúl tarmaq ólshemlerin sezilerli kóbeyttiriwge 
járdem beredi (bir neshe on kilometrge deyin). Qalqa bul tárepinen basqa hár bir 
texnologiyalardan kóbirek (sezilerli) ústinlik qıladı. 
Qalqanı kemshiliklerinen (juldızǵa qaraǵanda) sonı esaplaw kerek, tarmaqtaǵı 
hár bir kompyuterge eki kabel alıp keliniwi kerek. 
"Qalqa" topologiyası informaciyanı qarama-qarsı jónelislerge uzatılıwı eki 
qalqalı baylanıs liniyaları tiykarında islenedi. Maseleni bunday isleniwi -
informaciyanı uzatıw tezliginıń (ideal jaǵdayda eki marte) asırılıwı. Kabeldiń birewi 


17 
buzilǵanda tarmaq basqa kabel menen islewi múmkin (tuwrı, sheklengen tezlik 
kemiyedi). Joqarıda
 
kórilgen úsh tiykarǵı, bazalıq topologiyalardan tısqarı, qosımsha 
jáne "terek" (tree) tarmaqlı topologiya isletiledi, ol bir neshe juldızlar 
kombinaciyasınan ibarat. Juldızǵa uqsas terek aktiv hám passiv bolıwı múmkin. 
Aktiv terekke bir neshe baylanıs liniyaları birlestirilgen oraylarda oraylıq 
kompyuterler jaylasqan. Passivinde bolsa orayda konsentratorlar (Xablar) jaylasqan.
Kombinaciyalı topologiyalar hám biraz kóp isletiledi, olar arasında eń kop tarqalǵan 
juldız - shinalı hám juldız-qalqalıları. 
1.1.5-súwret 
1.1.6-súwret 


18 
Juldız-shinalı topologiyada (star-bus) shina hám passiv juldızlar 
kombinaciyası isletiledi. Bunda konsentratorǵa bólek kompyuterler hám pútin 
shinalı segmentler hám jalǵanadı. 
Tarmaqtaǵı barlıq kompyuterler kiritilgen fizikalıq topologiya ámelge 
asırıladı. Bul topologiyada bir neshe konsentratorlar hám isletiliwi múmkin, olar bir 
birewine 
jalǵanıp magistralı, tayanıshlı dep atalǵan shinanı quraydı. 
Konsentratorlardıń hár birine bolek kompyuterli yamasa shinalı segmentler 
jalǵanadı. Solay etip, paydalanıwshı ózine qolay etip shinalı hám juldızlı 
topologiyalar abzallıqların kombinaciya qılıw imkaniyatlarınan paydalanıladı, sonıń 
menen tarmaqqa jalǵanǵan kompyuterler sanın ańsat ozgertiredi. 
Juldız-qalqalı topologiya jaǵdayında kompyuterlerdiń ózi birlespiydi, bálkim 
arnawlı konsentratorlar, olarǵa óz náwbetinde, juldız kórinisli ekewli baylanıs 
liniyaları járdeminde kompyuterler jalǵanadı. Haqıyqatında, tarmaqtıń hámme 
kompyuterleri berk qalqaǵa jalǵanadı, sebebi konsentratorlar ishindegi barlıq 
baylanıs liniyaları berk konturdi shólkemlestiredi. Bul topologiya juldızlı hám qalqalı 
topologiyanıń ustinligin kombinaciyalawǵa imkan jaratadı. Tarmaq topologiyası 
kompyuterlerdiń tek fizikalıq ornalasıwların tariyplemesten, biraq onnan zarurligi
olar arasındaǵı baylanıslar xarakteri, tarmaq boyınsha signallardıń tarqalıw 
qásiyetleri hám ańlatadı. Tap sonday baylanıslar harakteri tarmaqtıń buzılıwına 
bekkemlew darejesin belgileydi, tarmaqdaǵı apparatlardıń kerekli quramalılıǵın 
almasıwın basqarıw usılın eń tuwrı keletuǵın, uzatıw ortalıǵınıń múmkin túrleriniń 
(baylanıs kanalları), tarmaqtıń múmkin bolatuǵın ólshemleri (baylanıs liniyalar 
uzınlıǵı hám abonentler sanı), elektr muwapıqlastırıwdıń kerekligin h.t.b. tarmaq 
menen birlesken kompyuterlerdi fizikalıq ornalasıw topologiyanı tańlawda, ulıwma 
alǵanda, tásiri kem hár qanday kompyuterlerdi, olar qanday jaylasqanına qaramastan, 
hár qanday aldınnan tańlanǵan topologiya jardeminde hár dayım jalǵaw múmkin 
(1.1.7-súwret). 


19 
1.1.7-súwret 


20 
Eger jalǵanatuǵın kompyuterlerdi aylanba konturi boyınsha jaylasqan bolsa
olar juldız yamasa shina bolıp jeńil jalǵanıwı múmkin. Eger kompyuterler qanday da 
oray átirapında jaylassa, olar bir-biri menen shinalı yamasa qalqalı bolıp jalǵanıwı 
múmkin. Kompyuterler bir sızıq boyınsha jaylasqan bolsa, olar juldız yamasa qalqa 
bolıp jalǵanıwı múmkin. Bunıń ushın kabeldiń kerekli jıyındısı uzınlıǵı qansha 
bolıwı bul basqa másele. Ádebiyatta tarmaq topologiyaları haqqında sóz etilse, 
tarmaq arxitekturasınıń hár turli darejelerine tiyisli tórt hár turli tusinikler oylaw 
múmkin. Fizikalıq topologiya (yaǵnıy kompyuterlerdiń ornalasıw sxeması hám 
kabellerdi jatqarılıwı). Bul mániste, máselen, passiv juldız aktiv juldızdan hesh 
qanday parq qılmaydı, sol sıyaqlı onı kóbinese apiwayı "juldız" dep ataw qabıl 
etilgen. 

topologiyası logikası (yaǵnıy, baylanıslar dúziliwi, signallardı tarmaq boyınsha 
tarqalıw xarakteri). Bul eń tuwrı topologiyanı anıqlaw ushın kerek. 

Almasıwdı basqarıw topologiyası (yaǵnıy, hár bir kompyuterler arasındaǵı 
tarmaqtı qorshap alıw huqıqın uzatıw principi hám izbe-izligi). 

informaciyalıq topologiya (yaǵnıy, tarmaqta úzilip qalǵan informaciya 
aǵımınıń jónelisi). 
Máselen, fizikalıq hám logikalıq topologiya menen "shina" basqarıw usılı 
sıpatında tarmaqtı qorshap alıw huqıqı uzatıw estafetası (yaǵnıy, bul mániste qalqa 
bolıwı) hám bir waqıtta bir ajratılǵan kompyuter arqalı barlıq informaciyanı uzatıw 
(Bul mánide juldız bolıw). Logikalıq "shina" topologiyalı tarmaq "juldız" passiv 
fizikalıq topologiyasına iye yamasa "terek" (passiv) bolıwı múmkin. 
Hár qaysı fizikaliq topologiyalı, logikalıq topologiya, almasıw basqaratuǵın 
topologiya tarmaq informaciyalıq topologiya mánisinde juldız dep esaplansa boladı, 
eger ol jalǵız server hám bir neshe klientler tiykarında qurılǵan bolıp, tek ǵana usı 
server menen baylanısta bolsa, bul jaǵdayda barlıq pikirlerdiń oraydıń nasazlıǵı 
tarmaqtıń buzılıwına bekkemligi pás bolıwına tuwrı keledi (yaǵniy serverdiń). 


21 
Tap soǵan uqsap hár qanday tarmaq informaciya mánisinde shina dep atalıwı 
múmkin, eger ol bir waqıtta server de klient hám bolıp kompyuterlerden duzilgen 
bolsa, hár bir basqa shina jaǵdayında da bunday tarmaq ayrıqsha kompyuterlerdiń 
nasazlıqlarına kem sezgirli boladı. 
Kabel bolmaǵan sistemalarda jaǵday basqasha. Olardıń tiykarǵı ustinligi sonda, 
hesh qanday sımlardı ótkeriw kerek bolmaydı. Jane soǵan uqsap tarmaq 
kompyuterlerin xana hám bina shegarasında ornın ózgertiw ańsat, sebebi olar hesh 
narsege jalǵanǵan emes. 

Yüklə 476,54 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   78




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin