Kredit tizimida asosiy o’rinni
bank institutlari, bank institutlari tarkibida
salmoqli o’rinni tijorat banklari egallaydi. Tijorat banklari kredit tizimining boshqa
bo’g’inlariga nisbatan ko’proq bo’sh resurslarni jalb qiladi va ko’p miqdorda
mijozlarga kreditlar beradi.
Maxsus ixtisoslashgan kredit institutlari (banklar) tijorat banklari faoliyatini
to’ldiradi va ular xalq xo’jaligining
kam rentabellik, kam foydali tormoqlariga
(qishloq xo’jaligi, uy-joy qurilish, tadbirkorlikni rivojlantirish va boshqalar) engil
sharoitda kreditlar berish yo’li bilan ularni faoliyatini rag’batlantirib, rivojlantirib
boradi. Banklar ma’lum belgilariga qarab quyidagi turlarga bo’linadi.
•
mulk shakliga qarab: aktsioner, noaktsioner, kooperativ, kommunal, davlat,
aralash, xalqaro banklarga bo’linadi;
•
kredit beruvchi banklarga;
•
milliy mavqei bo’yicha: milliy va
xorijiy banklarga;
•
faoliyat ko’rsatishi va bajaradigan funktsiyalariga qarab: depozit, universal,
ixtisoslashgan banklarga bo’linadi.
Aktsioner banklar aktsioner kompaniyalar sifatida yuzaga kelgan banklar
bo’lib aktsiyalar chiqarish hisobidan ular kapitalining asosiy qismini yuzaga
keltiriladi. Ko’pgina rivojlangan mamlakatlarda bank tizimining asosiy qismini
aktsioner banklar tashkil qiladi.
Noaktsioner banklar paychilar mablag’lari hisobidan tashkil qilingan banklar
bo’lib, ular bir yoki bir necha shaxs ixtiyorida bo’lishi mumkin.
Mayda
ishlab chiqaruvchilar, hunarmandlarning faoliyatini qo’llab-quvvatlash
maqsadida kooperativ banklar tashkil qilinadi. Bu banklarning mablag’lari
ishtirokchilarning mablag’lari hisobidan vujudga keltiriladi va mijozlarga ularning
faoliyatini rivojlantirish uchun engil sharoitda kredit beriladi. Kommunal banklar
ixtisoslashgan kredit tashkilotlar bo’lib, kommunal xo’jalik va uy-joy qurilishini
kreditlash va moliyalashtirish bilan shug’ullanadi.
Davlat banklari davlat ixtiyorida bo’lgan kredit muassasa bo’lib, o’zining
birinchi kurtaklari qadimiy Rimda, Misrda, keyinchilik XVI-XVII asrlarda Evropada
vujudga kelgan. Davlat banklarining quyidagi turlari amaliyotda bo’lishi mumkin:
189
markaziy, tijorat banklari va maxsus kredit institutlar. Aralash banklar kapitali davlat
tomonidan va bir qismi xususiy kapital tomonidan vujudga keltiriladi.
Xalqaro
banklar xalqaro pul, hisob va kredit munosobatlarini olib boruvchi bank bo’lib
davlatlar o’rtasida valyuta, kredit va moliya munosabatlarini boshqarib boradi. Yirik
xalqaro banklar qatoriga Evropa rivojlanish va taraqqiyot banki, Xalqaro valyuta
fondi, Xalqaro Moliya korporatsiyasi,
Xalqaro hisob-kitoblar bankini, Evropa
investitsiya bankini va boshqalarni kiritish mumkin. Xorijiy banklar to’liq yoki
qisman chet el investorlariga tegishli bo’lgan banklar bo’lib, ular o’z faoliyatini
mahalliy qonunlar doirasida olib boradi. Hozirgi vaqtda bunday banklar yirik
banklarning sho’’balari sifatida faoliyat ko’rsatadi. Ba’zi davlatlarda mavjud depozit
banklar jalb qilingan depozitlar hisobidan hisob, kredit, ishonch operatsiyalarini olib
boradi. Depozit banklar asosan aholi jamg’armalarini jalb qilish va joylashtirish bilan
shug’ullanadi. Universal banklar turli xil bank operatsilari: depozit, kredit, hisob,
foiz, vositachilik va boshqa operatsiyalarni bajaruvchi bank hisoblanadi. Germaniya,
Shveytsariya, Avstriya kabi mamlakatlarning tijorat
banklari universal banklar
hisoblanadi. Ixtisoslashgan banklar xalq ho’jaligining ma’lum sohalariga xizmat
ko’rsatuvchi, aholiga xizmat ko’rsatuvchi banklardir.
Ixtisoslashtirilgan banklarning turdagi sifatida investitsiya, jamg’arma,
rivojlanish va taraqkiyot banklarini keltirish mumkin. Kredit tiziminining yana bir
qismi nobank kredit muassasalari bo’lib, davlat va korxonalarni moliyashtirishi, uzoq
muddatli kreditlash bilan shug’ullanadi. O’zbekistonda 1997 yilda nobank kredit
tashkilotlari to’g’risida qonun loyihasi ko’rib chiqildi. Sug’urta
kompaniyalari,
nafaqa fondlari va boshqa fondlarning mablag’laridan oqilona foydalanish va bu
mablag’larning samaradorligini ta’minlash masalasi qo’yilgan. Har bir mamlakatning
kredit tizimi o’z xususiyatiga ega bo’lib, rivojlangan yirik universal banklar
tarmoqlarining ko’pligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Germaniya bank tizimi eng yuqori darajada rivojlangan davlat hisoblanadi.
O’uyidagi sxemadagi Germaniya bank tizimi keltiriladi.
5 - sxema
Germaniya bank tizimining tarkibi
Bundes bank va 11 zamin markaziy banki
Kreditlar
bo’yich
a
Dostları ilə paylaş: