Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə



Yüklə 3.14 Kb.
PDF просмотр
səhifə6/22
tarix03.12.2016
ölçüsü3.14 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

  
* * * 
 
50-ci  illərin  sonlarına  qədər  bir  dramaturq  və  xırda 
hekayələr  müəllifi  kimi  tanınmış  İ.Əfəndiyev  1958-ci 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
62 
ildə ilk dəfə iri həcmli «Söyüdlü arx» romanını oxuculara 
təqdim  edir.  Əsər  yazıçıya  böyük  uğur  qazandırdı  və 
onun  monumental  nəsr  yaradıcılığının  ilk  bünövrə  daşı 
oldu.  
Məlum  həqiqətdir  ki,  qısa  müddətdə  geniş  oxucu 
auditoriyası  qazanmaq  və  ədəbi  mühitdə,  sözün  yaxşı 
mənasında, bir təlatüm əmələ gətirmək baxımından İlyas 
Əfəndiyevin ―Söyüdlü arx‖ romanı öz dövrünün qiymətli 
sənət nümunəsi olmuşdur. 
1959-cu  ildə  kitab  halında  buraxılmış  bu  əsər  о 
vaxtadək bir hekayənəvis və dramaturq kimi məşhur olan 
İlyas  müəllimin  yeni  yaradıcılıq  imkanlarından,  orijinal 
romançı təfəkkürünə malik olduğundan xəbər verirdi. Bu 
roman  haqqında  о  illərin  qocaman  ədiblərindən,  gənc 
şairlərindən  başlamış,  görkəmli  tənqidçilərinə  qədər  bir 
çox müəlliflər məqalə və resenziyalarla çıxış etmiş, çoxlu 
oxucu  məktubları  nəşr  edilmişdi.  (Bax:
  Axundova  M. 
«Söyüdlü arx» (Eyni adlı roman haqqında) //Azərbaycan 
qadını.  -  1959.  -  №8.  -  s.18;  Xəlilov  Qulu.  Nəsr 
əsərlərimizə aid qeydlər. (1953-1958) //Xəlilov Q. Böyük 
sənət uğrunda. - Bakı: Azərnəşr, 1962. - s.40-64;
 Miryəh-
yayev  M.  İctimai  mübarizənin  ön  sırasında.  («Söyüdlü 
arx» romanı haqqında) //Ədəbiyyat və incəsənət - 1959. - 
16  iyul;  Rəhimov  S.  «Söyüdlü  arx»  barəsində 
//Ədəbiyyat  və  incəsənət.  -  1959.  -  7  fevral.;  Rza  Xəlil. 
«Söyüdlü  arx»  romanının  qəhrəmanı  Nuriyyəyə  açıq 
məktub //Azərbaycan gəncləri. - 1959. - 11 yanvar və s...) 
Akademik  Bəkir  Nəbiyev  bu  romanın  ədəbiyyata 
gəlişini  belə  xatırlayır:  ―Bir  gənc  tənqıdçi  olaraq  mən  о 
zaman 
Azərbaycan 
KP 
MK-nın 
orqanı 
olan 
―Kommunist‖  qəzetinin  redaksiyasında  mədəniyyət 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
63 
şöbəsinin  müdiri  vəzifəsində  çalışırdım.  Əsər  məni  elə 
mütəəssir  etmişdi  ki,  onun  haqqında  kiçik  bir  resenziya 
yazmaq  niyyətindən  vaz  keçdim.  Belə  qərara  gəldim  ki, 
yazıçının  özü  ilə  məsləhətləşib  əməkdaşı  olduğum 
qəzetin  xətti  ilə  mənim  doğma  yurdum  Ağdaşda 
―Söyüdlü arx‖ romanı ətrafında geniş bir oxucu konfransı 
keçirək.  Razılaşdıq.  (Onu  da  deyim  ki,  əsərlərini  hələ 
1945-ci ildən mütaliə etsəm də ədibin özü ilə 10 il sonra, 
1955-ci  ilin  yayında  Şuşada  tanış  olmuşdum.  Mən  və 
dostum  Əliağa  Kürçaylını  İlyas  müəllimgilə  ikimizin  də 
dostumuz,  Əfəndiyevlər  ailəsinə  məhrəm  olan  Qasım 
Oasımzadə aparmışdı. Elə о vaxtdan ədiblə ünsiyyətimiz 
tutdu  və  mənim  bu  gün  də  iftixar  duyğusu  ilə  əziz-əziz 
xatırladığım  dostluğumuzun  əsası  qoyuldu).  İlyas 
müəllimi  Ağdaşa  aparmaq,  ona  dədə-baba  evimizdə 
hörmət etmək üçün əlimə yaxşıca fürsət düşmüşdü. Lakin 
1960-cı  ilin  sərt  bir  fevral  günündə  bölgəyə  (rayona) 
getmək  məsələsi  reallaşanda  bir  qədər  soyuqlamış  İlyas 
müəllim  dedi:  ―Bəkir,  oxucuların  öz  mülahizələrində 
sərbəst  olmasına  şərait  yaratmaq  çox  vacibdir.  Mənim 
yanımda onlar ―etikanı güdmək‖ xətrinə tənqiddən çəkinə 
bilərlər.  Yaxşısı  budur  müzakirəni  keçirib  nəticəsini 
mənə  deyəsən".  Sonra  yazıçı  ―Hörmətli  Ağdaşlı 
yoldaşlar!‖  müraciətilə  başlanan  səmimi  bir  məktub  da 
yazıb mənə verdi... Həmyerlilərimizlə bir yerdə Ağdaşın 
mədəniyyət  evində  keçirdiyimiz  oxucu  konfransı  uğurlu 
oldu.  Onun  materialları  çıxış  edənlərin  şəkilləriylə 
birlikdə  ―Kommunist‖  qəzetinin  26  fevral  1960-cı  il 
tarixli  nömrəsində  bütöv  bir  səhifə  halında  dərc  olundu 
və  mən  həmin  qəzetin  bir  nüsxəsinin  üstünə  bir  neçə 
xatirə sözü yazıb llyas müəllimə yadigar verdim...‖ (Bax: 
Nəbiyev  B.  O  həmişə  müasirdir.  İlyas  Əfəndiyevin  3 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
64 
cildlik  seçilmiş  əsərlərinin  I  cildinə  yazılmış  ön  söz. 
Bakı, ―Avraasiya Press‖, 2005, s.11.) 
 Filologiya 
elmlər 
doktoru,  şair-ədəbiyyatşünas, 
məzmunlu  ədəbi-tənqidi  məqalələrin  müəllifi  Qasım 
Qasımzadə  İlyas  müəllimin  ilk  romanı  haqqında  yazır: 
―Nəsr  sahəsində  gözəl  nümunələr  yaradan  müəllifin 
―Söyüdlü  arx‖ı  onun  təkrarsız  yaradıcılıq  nailiyyəti 
olmaqla  yanaşı,  ümumən  lirik-psixoloji  üslubun  roman 
janrı  vasitəsilə  zənginləşib  dərinləşmə  imkanlarını 
göstərən  axar-baxarlı  yeni  məcra  idi‖  (Bax:  Qasımzadə 
Q.  Ədəbiyyatımız,  mənəviyyatımız.  Bakı,  Yazıçı,  1988, 
s.234 – 408 səh.) 
Xüsusən,  ―Söyüdlü  arx‖  romanındakı  Nuriyyə  obra-
zının  yeniliyi,  orijinallığı  ədəbi-tənqidin  təhlil  obyektinə 
çevrilmişdi.  Mehdi  Hüseyn,  Mirzə  İbrahimov,  Məmməd 
Arif,  Əkbər  Ağayev  kimi  tənqidçilər  Nuriyyənin 
Azərbaycan nəsrində yeniliyini xüsusi qeyd edirdilər. Bu 
obrazla  İlyas  Əfəndiyevin  yeni  düşüncəli  qadın 
obrazlarının  (məsələn  Səriyyə  tipli)  başlanğıcını 
qoymasının  mahiyyəti  ortaya  çıxmışdı.  Biz  sonralar 
Nuriyyədə hələ rüşeyim halında olan xarakterik, psixoloji 
keyfiyyətlərin onun Səriyyə, Səlimə, Sarıköynək və s. bu 
tipli obrazlarında dərinləşdiyini ğörürük... 
Məsələn,  akademik  Mirzə  İbrahimov  bu  obrazı  belə 
səciyyələndirirdi: 
―Konkret insan surətləri, canlı və qüdrətli qəhrəmanlar 
vasitəsilə  bədii  ədəbiyyat  dövrün  həqiqətini  açır, 
insanlara  köməк  edir  ki,  öz  zəmanələrini,  onun 
həqiqətlərini  doğru  dərk  etsinlər  və  mürəkkəb,  dolaşıq 
həyat  mübarizələrində  düzgün  istiqamət  tuta  bilsinlər. 
―Söyüdlü  arx‖  romanının  baş  qəhrəmanı  Nuriyyə  məhz 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
65 
belə  qəhrəmanlardandır.‖  (Bax:  İbrahimov  M.  Böyük 
ideallar,  böyük  qəhrəmanlar  ədəbiyyatı,  «Ədəbiyyat  və 
incəsənət» qəz., 1984, 23 sentyabr.) 
Nuriyyə  obrazının  İlyas  Əfəndiyev  nəsrinin  təkamü-
lündəki 
əhəmiyyətini 
ədəbiyyatşünaslarımız 
və 
tənqidçilərimiz  sonrakı  məqamlarda  da  qiymətlən-
dirmişlər. 
 Bunlardan 
prof. 
Akif 
Hüseynovun,  prof.Vəli 
Osmanlının,  prof.  Vilayət  Quliyevin,  prof.  Himalay 
Ənvəroğlunun,  prof.  Vaqif  Yusiflinin  fikir  və 
müşahidələri xüsusi maraq doğurur. (Bax: Osmanlı Vəli. 
Psixoloji  təhlil  və  bədii  yaradıcılıq.  («Söyüdlü  arx» 
romanı haqqında) //Ədəbiyyat və incəsənət. - 1973. - 11 
avqust;  Hüseynov  A.  Müxtəlifliyin  birliyi.  Bakı.  Yazıçı, 
1983,  s.184;  Yusifli  V.  Tənid  yarpaqlari.  Bakı:  Gənclik, 
1998,  s.  29;  Quliyev  V.  Tarixdə  iz  qoyan  şəxsiyyətlər. 
Bakı: Ozan, 2000, s. 430; Ənvəroğlu H. Azərbaycan ədə-
biyyatının  yaradıcılıq  problemləri.  Baki:  Elm,  2004,  s. 
365.)  
Tənqid  düzgün  olaraq  qeyd  edirdi  ki,  İlyas  Əfəndi-
yevin  bədii  tip,  portret,  xarakter  yaratma  məharəti  onun 
povest  və  romanlarının  əsas  göstəricilərindəndir.  Yazıçı 
bu  əsərlərində  lirik-psixoloji  təhlil  üsuluna  əsaslanaraq 
qəhrəmanların  mənəvi  dünyasının  daha  dərin  qatlarına 
işıq  salır,  onların  subyektiv  keyfiyyətlərini  ictimai  həyat 
hadisələri fonunda təsvir edir, qəhrəman tipi və cəmiyyət 
həqiqətlərinin  qarşıdurmasını  yaratmağa  müvəffəq  olur. 
Beləliklə  də,  yazıçı  adi,  sadə,  əməkçi  insanları  ―düşünən 
qəhrəmanlar‖,  ―iztirabkeş-kamil  vətəndaş‖  səviyyəsinə 
yüksəltməyə  nail  olur.  İlyas  Əfəndiyevin  povest  və 
romanlarını  təhlil  edən  ədəbiyyatşünas  Himalay 
Ənvəroğlu  doğru  olaraq  yazır  ki,  ―gerçəkliyin  hansı 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
66 
mündəricədə,  nə  kimi  siyasi-ideoloji  ―rəngdə‖  olma-
sından  asılı  olmayaraq  İlyas  Əfəndiyev  qəhrəmanları 
şəxsi,  subyektiv-fərdi  meyllərdən  çəkinmir,  başqa  sözlə, 
vətəndaşlıq pafosu ön planda olub müəllifin estetik idealı 
ilə  birbaşa  əlaqəli  olsa  da,  onlara  öz  həyatını  yaşamaq 
imkanı  verilir.  Bu,  onları  ―arzu  olunan‖  ictimai  ideala 
qovuşdurmasa  belə,  İlyas  Əfəndiyevin  aparıcı  roman 
qəhrəmanları  tale  yollarına  öncə  Nuriyyənin  (―Söyüdlü 
arx‖)  ömür  yolunun  təhkiyyəsi  ilə,  tərcümeyi-halının 
çözülməsi ilə başlayır. Lakin bu ilk uğurlu təkanın fiziki 
və  mənəvi  təsir  gücü  getdikcə  artır,  şiddətlənir  və 
ictimailəşir.‖ 
(Bax: 
Ənvəroğlu 
H. 
Azərbaycan 
ədəbiyyatının yaradıcılıq problemləri. Baki: Elm, 2004, s. 
365.)  
Ədəbi  tənqid  bunu  onunla  əsaslandırır  ki,  İlyas 
Əfəndiyevin povest və roman qəhrəmanlarının (həmçinin 
―Söyüdlü  arx‖  romanını)  kamil  insan  konsepsiyasına 
cavab  verə  bilməsi  müəyyən  mənada  yazıçının  bədii 
sənət  mövqeyi,  onun  ictimai  hadisə  və  həqiqətlərə 
münasibətilə  daha  çox  bağlıdır.  Sənətkar  istər  tarixi 
(―Geriyə  baxma,  qoca‖),  istərsə  də  müasir qəhrəmanlara 
(―Sarıköynəklə Valehin nağılı‖) müraciət edərkən klassik 
―xeyir  və  şər‖
 
qarşıdurmasını  diqqət  mərkəzinə  çəkir, 
insan  haqqında  sosial-fəlsəfi  düşüncələri  bu  məcrada 
təqdim  edirdi.  (Bax:  Babayeva  İ.  İlyas  Əfəndiyevin  nəsr 
sənətkarlığı. Avtoreferat, Bakı, 2008, s.20.) 
Ədəbi  tənqidin  də,  qeyd  etdiyi  kimi,  yazıçının 
―Söyüdlü  arx‖,  ―Körpüsalanlar‖,  ―Sarıköynəklə  Valehin 
nağılı‖, ―Üçatılan‖, ―Geriyə baxma, qoca!‖ əsərlərindəki 
xarakterlərin  bütövlüyü,  onların  yaşadığı  hisslərin 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
67 
təlatümü  və  mənəvi-psixoloji  yaşantılarnın  dramatizmi, 
gərginliyi buradan qidalanır.  
İlyas  Əfəndiyevin  iri  həcımli  nəsr  əsərlərində  tip, 
xarakter  və  şəxsiyyətin  təqdimi  məhz  canlı  həyat 
lövhələrinə,  mövcud  vəziyyətin  analitik-bədii  təhlilinə 
əsaslanır.  Yazıçı  formalizm  əleyhinə  çıxaraq,  obrazların 
―müsbət‖  və  ―mənfı‖  qəhrəmanlara  ayrılmasnı  tənqid 
edir, yazır ki, ―baş qəhrəmanın hünərini daha artıq nəzərə 
çarpdırmaq  üçün,  onu  əhatə  edən  adi  adamlar  olduqca 
sadəlövh  göstərilir...  Nəticədə,  ümumiyyətlə  adamların 
səviyyəsi  aşağı  düşür,  baş  qəhrəmanın  özü  də  süni,  quru 
və  qeyri-inandırıcı  olur‖
 
.  (Bax:  Əfəndiyev  İ.  Müasirlik 
uğrunda.  «Ədəbiyyat  və  incəsənət»  qəz.,  7  sentyabr, 
1963.)  
Bu, İlyas Əfəndiyev yaradıcılığının sona qədər tənqid 
tərəfindən  də  təhlillər  yolu  ilə  təstiqini  tapmış  estetik 
kredosudur. 
Ədəbi  tənqidin  müəyyənləşdirdiyinə  görə,  ―İlyas 
Əfəndiyevin  nəsrindəki  şəxsiyyətlərin  hər  biriı  günün 
zəruri  məsələlərinə,  həm  də  ümumi  ictimai  problemlərə 
analitik-təhlil 
mövqeyindən 
yanaşır, 
yalnız 
baş 
qəhrəmanları  müşahidə  etmir,  əksinə  hadisələrin  ağırlıq 
mərkəzində  dayanır,  hadisələrin  qaynarlığından  yaranan 
daxili-psixoloji  gərginliyi  öz  şəxsiyyətində  ―əridirlər‖, 
hadisəlrin dramatizmi onların kimliyində ―yaşayır‖, ifadə 
olunur. İlyas Əfəndiyevin qəhrəmanları ona görə xarakter 
və  şəxsiyyət  səviyyəsinə  yüksəlirlər  ki,  onlar  yazıçının 
real  müşahidəsinin  və  romantik  arzularının  vəhdətindən 
doğur, ədibin cəmiyyət və insan haqqında düşüncələrinin 
daşıyıcısına  çevrilirlər.‖(Hüseynov  A.  ―Müxtəlifliyin 
birliyi‖, Bakı, Yazıçı, 1981, s.199.) 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
68 
 İlyas  Əfəndiyev  deyirdi  ki,  ―...qəhrəmanlarının  hər 
birinin bir ayaqları bu gündə, biri sabahdadır. Yəni onlar 
eyni  zamanda  sabahla,  daha  işıqlı  gələcəklə  yaşayırlar. 
Bədii  sənət  ustaları  da  heç  şübhəsiz,  bu  cəhətə  xüsusi 
fikir  verməlidirlər.  Bax,  bu  nöqtədə  sənətkar  müəyyən 
mənada  romantik  olmalıdır.  Yazıçı  sabah  formalaşacaq 
xarakteri 
bu 
gün 
oxucuya 
təqdim 
etməkdən 
qorxmamalıdır‖.  (Bax:  Əfəndiyev  İ.  Müasirlik  uğrunda. 
«Ədəbiyyat  və  incəsənət»  qəz.,  7  sentyabr,  1963.) 
Beləliklə  də,  yazıçı  istəyi  ilə  ədəbi  tənqidin  müşahidəsi 
üst-üstə düşürdü...  
1953-1958-ci  illərdə  İ.Əfəndiyev  Azərbaycan  Yazı-
çılar  İttifaqında  nəsr  üzrə  məsləhətçi  vəzifəsində  çalı-
şarkən  ədəbiyyata  gələn  istedadlı  gənclərin  inkişafını 
qayğı ilə izləmiş, bacardığı qədər onların yeni əsərlərinin 
çapına, kitablarının buraxılmasına kömək göstərmişdi. 
 O,  1954-cü  ildən  etibarən  Yazıçılar  İttifaqı  Rəyasət 
heyətinin  üzvü  olmuş,  1958-ci  ilin  axırlarında  Yazıçılar 
İttifaqı  idarə  heyətinin  məsul  katibi  seçilmişdir.  İttifaqın 
işində  yaxından  iştirak  edən  ədib,  Respublika 
yazıçılarının  II  qurultayında  /1954/  «Azərbaycan  sovet 
dramaturgiyası», III qurultayında isə /1958/ «Azərbaycan 
dramaturgiyasının  inkişafı»  mövzularında  məruzələr 
etmiş,  o  dövrdə  yaranan  dram  əsərlərini  təhlil  edərək 
yaxşı və pis cəhətlərini aşkarlamış, bu sahədə yaradıcılıq 
perspektivlərini müəyyənləşdirmiş, özünü bir sənətşünas, 
teatr tənqidçisi kimi də göstərə bilmişdi... 
O dövrkü ədəbi tənqidin qeyd etdiyi kimi, İ.Əfəndiyev 
çoxşaxəli yaradıcılıq yolu keçmiş sənətkarlardandır. Əgər 
biz onun həyat və  yaradıcılıq  yolunun hər hansı bir ilini, 
yaxud  qısa  bir  dövrünü  ciddi  xronoloji  ardıcıllıqla 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
69 
izləsək, maraqlı bir mənzərənin şahidi olarıq: yazıçı eyni 
bir qısa dövr ərzində hekayələr yazmaqla yanaşı, istedadlı 
bir dramaturq kimi də fəaliyyət göstərir, iri həcmli roman 
və povestlərlə bərabər oçerklər üzərində də işləyir, publi-
sistik məqalələr qələm almaqla yanaşı, konfrans və qurul-
taylarda  məruzələrlə  çıxış  edir.  Bir  sözlə,  İ.Əfəndiyevə 
hekayədən  faciəyə,  romandan  komediyaya,  məqalədən 
pyesə  keçmək  heç  də  çətinlik  törətmir,  bu,  yazıçı  üçün 
adi bir yaradıcılıq aktına çevrilir...  
İ.Əfəndiyev  yaradıcılığının sonrakı mərhələlərində də 
ədəbiyyatın  bütün  janrlarında  kamil  sənət  nümunələri 
yaratmışdır ki, bu da yazıçının sənət palitrasının müxtəlif 
çalarlarından,  dünyagörüşünün  üfiqi  və  şaquli,  özü  də 
qlobal  genişliyindən  və  yaradıcılıq  intellektindən  xəbər 
verir. 
 
 
 
 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
70 
 
II FƏSIL 
 
İlyas Əfəndiyev yaradıcılığının 1960-1990-cı 
və müstəqillik illəri ədəbi tənqidində dərki 
 
1960-cı ildə Respublikanın Əməkdar İncəsənət xadimi 
fəxri  adını  almış  İ.Əfəndiyevin  yaradıcılığında  60-90-cı 
illər  ən  məhsuldar  dövr  hesab  olunur.  Bu  illərdə  onun 
yaradıcılığında  janr  rəngarəngliyi  özünü  göstərir,  bir-
birinin  ardınca  iri  nəsr  əsərləri,  ciddi  ictimai-siyasi 
problemlər  qaldıran,  gözəl  mənəvi  keyfiyyətlər  aşılayan, 
eyni zamanda müasir Azərbaycan nəsrinin yüksək bədii-
estetik  səviyyəli  nümunələri  kimi  şöhrət  qazanmış 
«Körpüsalanlar»  /1960/,  «Dağlar  arxasında  üç  dost» 
/1963/, «Sarıköynəklə Valehin nağılı» /1976-78/, «Geriyə 
baxma,  qoca»  /1980/,  «Üçatılan»  /1981/  kimi  povest  və 
romanlarını  dərc  etdirir,  eyni  zamanda,  maraqlı  dram 
əsərlərini  qələmə  alır,  publisist  və  ədəbiyyatşünas  kimi 
məhsuldar yaradıcılıq yolu keçir.  
Bu  illərin  məhsulu  olan  «Sən  həmişə  mənimləsən» 
/1964/  pyesi  ilə  Azərbaycan  səhnəsində  lirik-psixoloji 
dramanın  əsasını  qoyur.  Bu  yolu  uğurla  davam  etdirən 
dramaturq «Mənim günahım» /1967/, «Unuda bilmirəm» 
/1968/,  «Məhv  olmuş  gündəliklər»  /1969/,  «Qəribə 
oğlan»  /1973/,  «Bağlardan  gələn  səs»  /1976/  və  s. 
pyeslərini 
yazır.  Ölməz  sənət  nümunələri  kimi 
Azərbaycan  dramaturgiyası  xəzinəsini  zənginləşdirən, 
yüksək vətəndaşlıq pafosu, incə lirizm və dərin psixoloji 
tapıntılarla aşılanan bu pyeslər teatr sənətimizdə yeni bir 
mərhələ açır, «İlyas Əfəndiyev teatrı» yaranır. 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
71 
«İlyas  Əfəndiyev  teatrı»nın  uğurlarından  söhbət 
açarkən,  təkcə  onu  göstərmək  kifayətdir  ki,  ilk  tamaşası 
1968-ci  ildə  olmuş  «Unuda  bilmirəm»  pyesi  1981-ci  ilə 
qədər,  yalnız  Azərbaycan  Milli  Teatrı  səhnəsində  350 
dəfə oynanılmışdır. İlyas Əfəndiyev 1971-ci ildə Qırmızı 
əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir. 
Əlinə qələm aldığı ilk gündən müasir mövzulara daha 
çox  müraciət  edən  dramaturq,  1971-ci  ildə  mövzusu 
tarixi  keçmişimizdən,  Qarabağ  həyatından  götürülmüş, 
20-ci 
illər 
dramaturgiya 
ənənələrinə 
söykənən 
(S.S.Axundovun  ―Laçın  yuvası‖  pyesini  yada  sal) 
«Mahnı  dağlarda  qaldı»  pyesini  yazır.  Yeni  yaradıcılıq 
uğuru kimi qarşılanmış bu pyesə görə İ.Əfəndiyev 1972-
ci ildə Respublika Dövlət mükafatına layiq görülür. 
1974-cü  ildə  Respublikamızın  ədəbi  ictimaiyyəti 
yazıçının  anadan  olmasının  60  illiyini  təntənə  ilə  qeyd 
edir.  Yubileylə  əlaqədar  olaraq  ədib  ―Oktyabr  İnqilabı‖ 
ordeni  ilə  təltif  olunur.  Azərnəşr  onun  dörd  cildlik 
«Seçilmiş əsərləri»ni nəşr edir. 
 Görkəmli  ədəbiyyat  xadimi,  geniş  şöhrət  qazanmış 
İ.Əfəndiyev Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət 
heyətinin  30  iyul  1979-cu  il  tarixli  fərmanı  ilə  xalq 
yazıçısı fəxri adına layiq görülür. 
Yazıçının anadan olmasının 70 illiyi Respublikamızda 
qeyd  olunarkən  «Yazıçı»  nəşriyyatı  1984-1985-ci  illərdə 
oxucularına gözəl bir hədiyyə hazırlamış, ədibin 6 cildlik 
«Seçilmiş  əsərləri»ni  nəfis  şəkildə  40  min  nüsxə  tirajla 
çap  etmişdir.  Ədəbiyyat  sahəsindəki  xidmətləri  nəzərə 
alınan 
ədib 
həmin 
il 
―Lenin 
ordeni‖ 
ilə 
mükafatlandırılmışdır.  
 Ümumiyyətlə,  İlyas  Əfəndiyevin  50  illik  yubileyin-
dən  başlayaraq  onun  hər  onillikdə  təntənəli  yubiley 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
 
72 
mərasimləri  keçirilmiş,  dövlət  təltifləri  olmuş,  haqqında 
bütün  mətbuat  orqanlarında  ən  məşhur  yazıçı  və 
tənqidçilərin  məqalələri  getmişdir.  Bunlardan  Süleyman 
Rəhimovun,  Mehdi  Hüseynin,  Əli  Vəliyevin,  Bayram 
Bayramovun, 
Bəxtiyar 
Vahabzadənin, 
Nurəddin 
Babayevin,  Məmməd  Arifin,  Məmməd  Cəfərin,  Cəfər 
Cəfərovun,  Qulu  Xəlilovun,  Əkbər  Ağayevin,  Yəhya 
Seyidovun,  Qasım  Qasımzadənin,  Yaşar  Qarayevin, 
Yaqub  İsmayılovun,  Şamil  Salmanovun  və  başqalarının 
maraqlı  məqalələrini,  yubiley  çıxışlarını  göstəmək  olar 
ki,  bütün  bunlarda  İlyas  Əfəndiyev  yaradıcılığı 
bütövlükdə  çox  yüksək  və  obyektiv  elmi  arqumentlərlə 
qiymətləndirilir  ki,  bunların  üzərində,  təəssüf  ki, 
dayanmaq imkanımız yoxdur. (Bax: Arif M. Kommunist 
əxlaqı  mövqeyindən.  (Anadan  olmasının  60  illiyi 
münasibətilə)  //Kommunist.  -  1974.  -  17  noyabr;  Əziz 
dostumuz  İlyas  Əfəndiyev!  (Anadan  olmasının  60  illiyi 
münasibətilə  Yazıçılar İttifaqının təbriki) //Ədəbiyyat və 
incəsənət.  -  1974.  -  23  noyabr;  Azərbaycan.  -  1974.  - 
№11. - s. 17.; Hörmətli İlyas Məhəmməd oğlu! (Anadan 
olmasının  60  illiyi  münasibətilə  SSRİ  Yazıçılar 
İttifaqının  idarə  heyətinin  təbriki)  //Ədəbiyyat  və 
incəsənət.  -  1974.  -  23  noyabr.;  Qarayev  Yaşar. 
Müasirliyin  sabitliyi.  (Anadan  olmasının  60  illiyi 
münasibətilə)  //Ulduz.  -  1974.  -  №11.  -  s.27-30;  Yazıçı 
haqqında  söz  //Anadan  olmasının  70  illiyi  münasibətilə 
məqalələr  //Azərbaycan.  -  1984.  -  №5.  -  s.112-114.; 
Babayev 
Nizaməddin. 
Xalq 
həyatı 
məcrasında. 
(İ.Əfəndiyev-70)  //Azərbaycan  müəllimi.  –  1984.  -  25 
may.; Əliyev Heydər. Səmimi təbrik. (Anadan olmasının 
80 illiyi) //Azərbaycan. – 1994. - 26 may.; Aydmoğlu T. 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı ədəbi tənqiddə 
 
73 
Sənət  ülviyyətinə  sədaqət.  (İlyas  Əfəndiyev-80)  //Xalq 
qəzeti.  -  1994.  -  27  may.;  Abdullazadə  A.  Bir  ömrün 
poeziyası  və  ya  yubiley  təntənələrindən  sonrakı 
düşüncələr.  (İ.Əfəndiyev-80)  //İncəsənət.  -  1994.  -  6 
sentyabr.;  Əfəndiyev  Əmin.  Ədibin  ilk  hekayəsi  (İlyas 
Əfəndiyev  -  85) //Ədəbiyyat qəzeti. -  1999.  -  26 noyabr 
və s... ) 
1990-cı ildə Azərbaycanın Milli Teatrı öz tarixində ilk 
dəfə  olaraq  xarici  ölkəyə  -  Türkiyəyə  qastrol  səfərinə 
çıxmışdır.  Bu  səfər  zamanı  Teatr  İstanbul  və  Ankara 
şəhərlərində  teatr  həvəskarlarına  İ.Əfəndiyevin  «Bizim 
qəribə  taleyimiz»  və  «Sevgililərin  cəhənnəmdə  vüsalı» 
əsərlərinin  tamaşasını  göstərmişdir.  Böyük  uğurla 
qarşılanan  bu  əsərlər  haqqında  Türkiyə  mətbuatı  onlarla 
sanballı məqalələr vermişdir. 
Həmin tarixi mədəniyyət hadisəsini xatırladan tanınmış 
teatrşünas,  professor  İnqilab  Kərimov  belə  şərh  etmişdir: 
"1989-cu  ilin  oktyabr  ayında  M.Əzizbəyov  adına 
Azərbaycan  Dövlət  Akademik  Dram  Teatrının  direktoru 
Həsən Turabov Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfindən bir 
məktub  aldı.  Vəqf  Azərbaycanın  görkəmli  dramaturqu 
İlyas  Əfəndiyevin  pyeslərini  göstərmək  üçün  teatrı 
Türkiyəyə dəvət etmək fikrində idi. Əlbəttə, bu çox şad bir 
xəbər idi. Əvvala, Azərbaycan teatrı 117 illik taixinin son 
70  ilində  bir  dəfə  də  olsun  xarici  ölkələrdə  qastrolda 
olmamışdı. İkincisi, tənqidin çox doğru olaraq qeyd etdiyi 
kimi,  uzun  illərdir  ki,  teatrın  əsas  repertuar  yükünün 
ağırlığı  İlyas  Əfəndiyevin  öhdəsindədir;  bu  böyük 
dramaturqun  yaradıcılığı  dünyanın  bir  sıra  ölkələrinin,  o 
cümlədən  Türkiyə  ictimaiyyətinin  diqqət  mərkəzində 
olmuşdur.  Müasir  türk  mətbuatı  onu  Azərbaycan 
ədəbiyyatının canlı klassiki adlandırıb... 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə