XƏZƏR 2014, №2 bu sayda güMÜŞ DÖVRÜN ŞAİRLƏRİ



Yüklə 3.03 Mb.
səhifə6/15
tarix07.12.2016
ölçüsü3.03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
PARTİZAN MÜHARİBƏSİNİN ƏLİFBASI”
Çe Gevaranın “Boliviya gündəliyi”ni çoxdan tərcümə etməyə başlamışdım. Hətta kitabın böyük bir hissəsini tərcümə edib bitirmişdim. Amma təxminən 1 il bundan əvvəl “Boliviya gündəliyi”nin yeni, daha təkmil və tam versiyası əlimə keçdi. Məlum oldu ki, Boliviya hökuməti gündəliyin ölkənin təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirdiyi bəzi səhifələrini illərdir arxivində saxladığına görə, “Boliviya gündəliyi”nin müxtəlif dillərdə bu günə qədər çap edilən bütün versiyaları yarımçıq olub. Amma çap olunan son varianta bu səhifələr də əlavə edilmişdi. Ona görə də tərcüməyə bir daha “əl gəzdirməli” oldum.

Təbii ki, istənilən gündəliyi ixtisarla çap etmək onun effektini ən azı yarıbayarı azaltmaq deməkdir. Xüsusilə də, Çe Gevaranın bu gündəliyində hadisələr zəncirvari cərəyan edir. Amma “Xəzər” üçün bu materialı hazırlayanda gündəliyin mümkün qədər əhəmiyyətli hissələrini seçmiş və onları tam verməyə çalışmışam. “Boliviya gündəliyi” kitab şəklində yaxın günlərdə “Tərcümə Mərkəzinin kitabları” seriyasında işıq üzü görəcək.

Bir az da kitabın özü haqqında... Bu, bütün dünyada şöhrəti müəllifinin şöhrətinə bərabər olan az sayda kitablardan biridir. Mən bu kitabı “Partizan müharibəsinin əlifbası” adlandırardım. Çe Gevaranın populyarlığının ilbəil artmasında “Boliviya gündəliyi”nin də rolu az deyil. Bu gün Çe Gevara dünyanın hər yerində gənclərin ən sevimli qəhrəmanıdır, onun şəkilləri olan maykalar, döş nişanları öz satış tirajına görə dünyanın ən məşhur futbol komandalarının atributlarını belə geridə qoyur. “Boliviya gündəliyi” hər il yüz min tirajla fərqli dillərdə yenidən çap olunur, yenidən oxunur, yenidən sevilir. Azərbaycan dilində isə gündəlik ilk dəfə işıq üzü görəcək. İnqilabın sonuncu romantikinin bu maraqlı əsərinin azərbaycanlı oxucu tərəfindən də maraqla qarşılanacağına heç bir şübhəm yoxdur.
Rövşən Ramizoğlu


BOLİVİYA GÜNDƏLİYİ
1966

7 noyabr
Yeni mərhələnin başlanğıcı. Maneəsiz gəlib çatdıq; rançoya gecə yetişdik. Koçabambada Paçunqoyla1 mən lazımi şəkildə qrimlənib bir neçə gərəkli tanışlıq əlaqəsi qurduq. Sonra iki gün ərzində iki “cip” ilə ayrı-ayrı yol gəldik.

Bizim kokain istehsalı ilə məşğul olduğumuzu düşünən qonşunu2 şübhələndirməmək üçün rançoya çatmamış bir maşına oturduq. Maraqlıdır ki, şayiələrdə əsas kimyagər bizim bənzərsiz Tumaini3 hesab olunur.

İkinci reys zamanı Biqotes4 mənim kim olduğumu biləndə maşınla xəndəyə uçacaqdı; qabaq təkərlər havadan asılı qaldı. 20 km piyada yol gedəndən sonra rançoya gecəyarıdan keçmiş gəlib çatdıq. Burada bizi artıq üç yoldaşımız gözləyirdi5.

Biqotes partiyanın mövqeyinə baxmadan bizimlə əməkdaşlıq etməyə hazır olduğuna işarə vurdu, amma o, hədsiz hörmət etdiyi və az qala ilahiləşdirdiyi Monxeyə6 sadiq qalacaq. Onun sözlərinə görə Rodolfo7 və Koko8 da bu mövqedədirlər. Çalışmaq lazımdır ki, partiya bizi dəstəkləsin. Mən Biqotesdən xahiş etdim ki, birincisi, danışıqlarda bizə yardımçı olsun, ikincisi, ən azından hazırda Bolqarıstanda olan Monxe geri dönüncəyə qədər öz yoldaşlarına heç bir şey deməsin. O razılaşdı.


25 noyabr
Gözətçilər xəbər verdilər ki, rançoya içində iki-üç sərnişin olan “cip” yaxınlaşır. Məlum oldu ki, bunlar malyariya ilə mübarizə xidmətinin əməkdaşlarıdır. Qan nümunələri alandan sonra çıxıb getdilər. Paço və Rolando9 bizim xəritədə gördüyümüz bulağa gedib çıxdıqlarına görə gecəyarıdan xeyli keçmiş qayıtdılar. Çayla üzüyuxarı qalxarkən onlar atılmış zəmilərə rast gəliblər.
27 noyabr
Xorxe hələ də gəlib çıxmayıb. Bütün gecəni keşik çəkməyi tapşırmışdım, amma La-Pasdan ilk “cip” saat 21.00-da gəldi: Koko Xoakini10, Urbanonu11 və bizimlə qalacaq Ernesto12 adlı boliviyalı tibb məktəbi tələbəsini gətirib. Sonra Koko yenə çıxıb getdi və Rikardo13, Braulio14, Migel15 və İnti16 adlı bizə qoşulmaq qərarına gəlmiş başqa bir boliviyalı ilə geri döndü. İndi biz dəstədə on iki, rançonun sahibi rolunu oynayan Xorxe ilə birlikdə isə on üç nəfərik. Koko və Rodolfo əlaqələrin qurulmasıyla məşğul olacaqlar. Rikardo həyəcanlı xəbərlər gətirib: Boliviyada olan Çino17 mənə baş çəkmək və özü ilə 20 döyüşçü gətirmək istəyir. Estanislaonun [Monxe] dəstəyini almadan hərəkatı beynəlmiləlləşdirmək düzgün deyil. Hələlik qərarlaşdırdıq ki, Çinonu Santa-Krusa yönləndirək və orada Koko onu qarşılayıb bura gətirsin. Rikardo və Koko iki “cip”də səhər tezdən çıxıb getdilər: birinci La-Pasa, ikinci isə Xorxenin başına nə gəldiyini öyrənmək üçün don Rembertonun18 yanına yollandı. İnti mənimlə söhbətində Estanislaonun dəstək verəcəyinə o qədər də inanmadığına işarə vurdu. O özü bütün körpüləri yandırıb bizimlə sona qədər bir yerdə olmağa hazırdır.
2 dekabr
Səhər tezdən Çino gəldi. Ruh yüksəkliyi hiss olunurdu. Bütün günü söhbətləşdik. Gəlinən nəticələr bunlardır: o, vəziyyət haqqında şəxsən məruzə etmək üçün Kubaya yollanacaq. Beş perulu bizə iki ay sonra döyüş əməliyyatları başlayanda qoşulacaq. İkisi isə indi gələcək: radist və həkim. Çino silah istədi. Razılaşdıq ki, o bizdən bazuka və bir neçə “mauzer” tüfəngi götürəcək. Bundan başqa, mən ona M-1 alacağam, eləcə də gizli fəaliyyətin təşkili üçün beş perulunun Titikaka çayının o biri sahilindəki Puno rayonuna göndərilməsinə kömək edəcəyəm. Çino Peruda başına gələn müsibətlərdən danışdı və Kalikstonun19 azad olunması ilə bağlı cəsarətli planını bölüşdü – məncə, olduqca utopik plandı. O hesab edir ki, o yerlərdə pərən-pərən salınmış gerilyeroslardan sağ qalanlar fəaliyyət göstərirlər, amma oralara bizimkilərdən heç kimin ayağı dəyməyib, ona görə də bununla bağlı tam əminlik yoxdur.

Bir az da ordan-burdan söhbət etdik. Çino bir neçə fotoşəklimizi götürüb elə gəldiyi ruh yüksəkliyi ilə də bizimlə vidalaşdı. Kokonun vəzifəsi Sançeslə20 (onunla mən sonra görüşəcəyəm), eləcə də İntinin prezidentin informasiya xidmətinə rəhbərlik edən və bizimlə çalışmağa hazır olduğunu bildirən qaynı ilə əlaqə yaratmaqdır. Şəhərdəki agentura şəbəkəsi hələ bələkdədir.


11 dekabr
Gün sakit keçdi. Gecəyə yaxın Koko və Papi gəlib çıxdılar: özləri ilə Alexandro21, Arturo22 və boliviyalı Karlosu23 gətirdilər. Həmişəki kimi ikinci “cip”i yol qırağında saxlamışdılar. Sonra həkim Moronu24, Beninyonu25 və daha iki boliviyalını – Karanavi rançosundan26 olan kamba27 hindilərini də gətirdilər. Gecə bu cür şərait üçün təbii olan yol sərgüzəştləri haqqında söhbətlərlə keçdi. Antonio28 və Feliksin29 yoxluğunu müzakirə etdik (onlar birinci gəlməli idilər). Papi ilə danışıb ona daha iki səfər edərək Renan30 və Tanyanı31 da gətirməyi tapşırdım. Şəhərdəki hər iki evi satacağıq, xəlvətxanalardan pul götürüb Sançesə 1000 dollar verəcəyik. O, kiçik furqonu özünə saxlayacaq. “cip”lərdən birini Tanyaya satacağıq, ikincisi bizdə qalacaq. Bundan başqa, hələ silah dalınca da getmək lazımdır. Mən bütün Boliviyanın gözü qarşısında yükü burdan-ora yükləməmək üçün bir “cip”lə getməyi əmr etdim. Çino ruh yüksəkliyindən zingildəyə-zingildəyə Kubaya yola düşdü. Qayıdandan sonra bizə qoşulmaq niyyətindədir. Koko ərzaq almaq üçün Kamiridə qaldı. Papi La-Pasa qayıtdı. Təhlükəli hadisə baş verdi; valyeqrandeli ovçu32 bizim izimizə rast gəlib, bizlərdən birini görüb və Pombonun33 salıb itirdiyi əlcəyi tapıb. Bu, planlarımızı dəyişir: sayıqlığı artırmaq lazımdır. Antonio sabah valyeqrandelini tapir üçün qoyulan tələlərə baxmağa aparacaq. İnti salam-kəlamdan dərhal sonra Kubanın uzun əli haqqında söhbət salan, yolda isə partiya razılıq verməyincə əlinə silah almayacağını bəyan edən boliviyalı tələbə Karlosla bağlı narahatlığını bölüşdü. İntinin sözlərinə görə, bu tələbəyə məsələni sona qədər araşdırmayan Rodolfo zəmanət verib.
20 dekabr
Məsləhətləşdik, təşkilati məsələləri həll etdik. 2№-li düşərgədən Alexandronun başçılıq etdiyi qrup gəldi. Bizim düşərgəyə yaxın yerdə onlar ayağına ip bağlanmış ölü maral görüblər. Xoakin bir saat bundan əvvəl oradan keçib və gözünə heç nə dəyməyib. Düşündük ki, maralı ora bizə məlum olmayan səbəblərdən valyeqrandeli atıb. Mən qarovul qoydum və əgər peyda olarsa, ovçunu tutub gətirmələri üçün iki döyüşçünü pusquda durmağa göndərdim. Sonra məlum oldu ki, maral çoxdan ölüb və artıq iylənib. Xoakin də geri qayıdıb onu gördüyünü təsdiqlədi. Koko və Loronun maralı göstərdikləri valyeqrandeli onu bir neçə gün bundan qabaq vurduğunu etiraf etdi. Məsələyə aydınlıq gətirildi.

Mən prezidentin informasiya xidmətindəki adamla əlaqə qurmağı ləngitməmək göstərişi verdim. (Koko indiyə qədər bu məsələnin başını boş buraxıb.) Mexiya ondan başqa həm də Sançes, Tanya və partiyanın sonra müəyyənləşdirəcəyimiz – yəqin ki, Vilyamontesdən seçəcəyimiz nümayəndəsilə də işləyəcək informasiya xidmətinin rəhbəri və İvan arasında əlaqələndirici olacaq. Maniladan məktub gəldi: Monxe cənubdan qayıdır.

Yerli kompartiyanın konspirasiya ilə bağlı problemi yoxdur; amma düzü, yoldaşlarının Monxeyə etibar etməmələri düşündürücüdür.

Gecə saat 1-də La-Pasdan Monxenin gəlib-gəlmədiyini xəbər verməlidirlər.

İvan problemsiz ticarət işləri ilə məşğul ola bilərdi, amma qabiliyyətsizcəsinə düzəldilmiş saxta pasportu ona bunu etməyə imkan vermir. Yenisini düzəltmək lazımdır. Maniladakı dostlara yazacağam ki, bu işi ləngitməsinlər.

Tanya tezliklə yeni göstərişlər almaq üçün gələcək.

Qərara gəldik ki, Rikardo, İvan və Koko Kamiridən təyyarə ilə uçacaqlar, “cip” isə burada qalacaq. Geri dönəndə onlar Laqunilyasa zəng edəcəklər və Xorxe qaranlıq düşəndən sonra “cip”lə onların dalınca gedəcək. Gecə saat 1-də La-Pasla əlaqə yarada bilmədik. Səhər tezdən gənclər Kamiriyə yola düşdülər.
1967
5 yanvar
Köhnə düşərgədən əşyaları daşımağa davam etdik. Görünür, hələ bir neçə reys də etməli olacağıq. Generator yerləşdiriləcək anbar da daxil olmaqla radiostansiya üçün qazma bütün yardımçı çalaları ilə birgə hazırdır. Aryerqardın və əsas qrupun silahlarını gözdən keçirdik. Ümumilikdə hər şey qaydasındadır, təkcə Apolinarın tüfəngində nasazlıq var. Bütün kəşfiyyatçılar qayıtdılar. İnti və Karlos Nyakauasu boyunca irəliləyib adamlara rast gəliblər. İkisi ortabab mülkədarlara məxsus olan bir neçə mülk də görüblər. Patronlardan birinin 150 inəyi var, özü isə Laqunilyasda yaşayır. Yaxınlıqda İti adlı kiçik bir kənd var: bu kənddən La-Erraduradan Laqunilyasa aparan yol keçir. Sonra kəşfiyyatçılar yük maşınlarının Vaka-Qusmana getdiyi Tikuçiyə yollanıblar. Geri bizim Yaki adlandırdığımız İkira çayı boyunca qarmaq kimi burulan cığırla dönüblər. Hipotetik Yaki qəsəbəsi atılmış cəmi bir rançodan ibarətdir. Kəndlilər epidemiya üzündən müflisləşdiyinə görə onu tərk ediblər. Xoakin və El Mediko [Moro] aşılmaz qayaya dirənincəyə qədər İkira boyunca irəliləyiblər. Adamlara rast gəlməyiblər, amma izlər görüblər. Markos34, Migel və Beninyo sıra dağlar boyunca uçuruma qədər gedib çıxıblar. Ondan o yana yol yoxdur.

Dəstəmizdə artım var: İnti diri kəklik tutub gətirib. Ona əsgər addımı atmaq öyrədir.


6 yanvar
Hələ hava işıqlaşmamış Markos, Xoakin, Alexandro, İnti və mən yola çıxıb çılpaq təpə boyunca irəlilədik. Mən aşağıdakı qərarları qəbul etdim: Markos Kamba və Paçoyla birlikdə yerli sakinlərlə təmasdan yayınaraq sağdan Nyakauasuya çıxmağa cəhd edəcək. Migel, Braulio və Aniseto35 əsas yola çıxmaq üçün sıra dağlar üzərindən əlverişli keçid axtaracaqlar. Xoakin, Beninyo və İnti isə – əgər bu sıra dağları Pampa del Tiqredirsə – xəritəyə görə onun o biri tərəfi ilə Nyakauasuya paralel olaraq axan Frias çayına aparan yolları öyrənəcəklər.

Günorta Loro iki qatırla gəlib çıxdı – onları cəmi 2000 pesoya alıb. Diribaş oğlandı. Sapsağlam və sakit heyvanlardı. Köhnə düşərgəyə Braulio və Paçonun dalınca adam yolladım: sabah onlar kəşfiyyata getməlidirlər. Onları əvəzləməyə Karlosu və El Medikonu [Ernesto] göndərdim.

Siyasi məşğələdən sonra əsl gerilyerosa lazım olan keyfiyyətlər haqqında kiçik mühazirə oxudum. Nizam-intizamın vacibliyini qeyd etdim. İzah etdim ki, bizim vəzifəmiz həm də azadlıq hərəkatının sağlam və möhkəm nüvəsini yaratmaqdan ibarətdir. Bu, müvəffəqiyyət qazanmağın açarıdır. Sonda hərbi və siyasi hazırlığın vacibliyini vurğuladım. Döyüşçüləri buraxıb komandirlər – Xoakin, Markos, Alexandro, İnti, Rolando, Pombo, El Mediko [Moro], Nyato və Rikardo ilə söhbətləşdim. Onlara nəyə görə Xoakinin mənim müavinim təyin olunduğunu anlatdım və Markosun bir sıra xroniki çatışmazlığını qeyd etdim. Xoakinin Migellə yeni il insidenti zamanı hərəkətlərini pislədim. Həllindən bizim gələcəyimizin asılı olduğu bir sıra təşkilati məsələləri onların diqqətinə çatdırdım. Axıra yaxın Rikardo İvanla arasında olan insidentdən danışdı: Tanyanın yanında bir-birinin üstünə bağırıb söyüşməyə başlayıblar. İş o yerə çatıb ki, Rikardo əyləci basıb və İvana maşından düşməyi əmr edib. Bax bu cür axmaq hərəkətlərə görə ümumi işimiz ciddi şəkildə axsayır.
11 yanvar
Antonio, Karlos və Arturo yaxınlıqdakı bulağa kəşfiyyata getmişdilər. Gecə qayıdıb gəldilər və bildirdilər ki, bulaq bizim adətən ov etdiyimiz rançonun yaxınlığında Nyakauasuya tökülür. Alexandro və Pombo Arturonun qazmasında oturub xəritə tərtib etməklə məşğul oldular. İşlərini bitirəndən sonra mənə məruzə etdilər ki, bütün kitablarım nəm çəkib, bəziləri isə ümumiyyətlə pis günə düşüb. Radioaparatura da nəm çəkib və pas atıb. Bu azmış kimi hələ iki ratsiya da nasaz çıxıb. Arturonun kompetensiyası ilə bağlı kədərli nəticələrə gəlirik.

Gecə Markos qayıdıb gəldi; Nyakauasu boyunca yorulmadan xeyli irəliləsə də onun Frias çayına töküldüyü nöqtəyə gedib çıxa bilməyib. Mən bizim xəritələrimizin doğruluğundan və naməlum çayın həqiqətən də Frias olmasından get-gedə daha çox şübhələnirəm.

Aniseto və Pedronun36 qayğıkeş rəhbərliyi altında keçua37 dilini öyrənməyə başladıq.

Boro milçəyi38 günü. Markosun, Karlosun, Pombonun, Antonionun, Moronun və Xoakinin dərisinin altından milçəyin sürfələrini çıxardıq.


19 yanvar
Gün sakit başladı: müdafiə qurğularını möhkəmləndirdik və düşərgəni qaydaya saldıq. Migelin yüksək hərarəti var; malyariyaya çox oxşayır. Səhər mən də canımda əzginlik hiss edirdim, amma bu əzginlik başqa heç nəyə çevrilmədi.

Səhər saat səkkizdə çoklosla39 yüklənmiş və təpədən dırnağa qədər islanmış dörd əzabkeş gəlib çıxdı. Onlar gecəni titrəyə-titrəyə çömbəlib tonqalın ətrafında keçiriblər. Suyun səviyyəsi düşəndən sonra tüfəngi tapıb çıxarmağa cəhd edəcəyik.

Saat dördə yaxın, Rubio ilə Pedro artıq köhnə düşərgəyə yollanandan sonra El Mediko [Ernesto] gəlib çıxdı və rançoya polislərin tökülüşdüyünü xəbər verdi. Leytenant Fernandes40 və mülki geyimli daha dörd zabit kokain zavodunu aşkara çıxarmaq üçün kirələdikləri “cip”də rançoya gəliblər. Evi axtarıblar. Bizim xəlvətxanaya aparmağa imkan etmədiyimiz bəzi şübhəli şeylər, məsələn, fənərlər üçün karbid tapıblar. Loronun tapançasını müsadirə ediblər, amma “mauzer” tüfənginə və 22 kalibrli tapançaya dəyməyiblər. Halbuki əvvəlcə ona böyük hay-küylə Alqaranyasdan tutub aldıqları eyni ilə bu cür bir tapança göstəriblər. Hər şey haqqında məlumatları olduğu və buna görə də onlarla hesablaşmamız gərəkdiyi ilə bağlı xəbərdarlıq edərək çıxıb gediblər. Getməzdən əvvəl leytenant Fernandes Loronu kənara çəkib deyib: “Tapançanı Kamiridə geri alarsan. Amma orada qanun-qayda xırdalama, sadəcə, şəxsən mənə müraciət et”. Bundan başqa, o, hansısa “braziliyalı” haqqında sorğu-sual edib. Belə görünür ki, bizi Alqaranyas və valyeqrandeli satıb. Mən Loroya onlarla sərt danışmağı tapşırdım. Sonra Kamiriyə – guya tapançanın dalınca, əslində isə Kokonu axtarıb tapmaq üçün yollanmalıdı. (Onun azadlıqda olmasına şübhə edirəm.) Koko meşənin içi ilə mümkün qədər çox yol getməli idi.
1 fevral
İlk keçidimizi başa vurduq. Adamlar yorulublar, amma ümumilikdə götürəndə, bu işin öhdəsindən pis gəlmədilər. Birinci dayanacağa qədər bizi Antonio və Nyato ötürdü: şərti nişanın yerini müəyyənləşdirdik və onlar bel çantalarını mənə və hələ malyariyadan tam sağalmayan Moroya verdilər.

Yürüş zamanı əlaqə yaratma sistemi ilə bağlı razılığa gəldik. Kağızları butulkaların içinə qoyub cığırların yaxınlığındakı kolların dibində gizlədəcəyik.

Aryerqarda gedən Xoakin öz yükünü güclə daşıyır və bütün qrupu ləngidir.
9 fevral
Təxminən yarım saat dağa dırmaşmağa çalışdıq, sonra ağlıma gəldi ki, ən yaxşısı cığırdan çıxıb qurumuş çay yatağı ilə irəliləməkdir. Bir az getdikdən sonra qarğıdalı zəmisinə yetişdik. Mən İnti və Rikardonu kəşfiyyata yolladım. Elə bu vaxt məzhəkə başladı. Aryerqard bizim içində kağız olan butulkanı görməyib və qərara gəlib ki, azmışıq. Dörd tərəfə adam göndəriblər. Bu vaxt ön dəstə atılmış ev görüb və digərlərini gözləməyə başlayıb. İnti və Rikardo yerli oğlan uşaqları ilə qarşılaşıblar. Uşaqlar onları atalarının yanına aparıblar; altı uşağı olan cavan kəndli41 qonaqları mehriban qarşılayıb, onlara çox şey danışıb. İkinci söhbət zamanı İnti gerilyero komandiri olmasına işarə vurub. Kəndli uminta42 hazırlamaq üçün iki donuz dartıb gətirib.

Bu gün başqa heç yana getmədik, doyunca qarğıdalı və donuz əti yedik. Səhər tezdən ponço43 qaynatdıq, amma sabaha saxladıq.


23 fevral
Mənim üçün ağır gün. Sıxılmış limon kimiyəm, təkcə iradəmin qüvvəsi hesabına hərəkət edə bilirəm. Səhər tezdən Markos, Braulio və Tuma yolu təmizləməyə yollandılar. Biz düşərgədə gözlədik. Fransız kanalı vasitəsilə göndərdiyim məktubun alındığını təsdiq edən yeni radioqramın şifrəsini açdıq. Günorta yola çıxdıq: günəş elə yandırırdı ki, daşlar istidən çartlayırdılar. Keçidə çatanda mənim başım hərləndi. Buradan o yana dişimi-dişimə sıxıb sanki duman içində irəlilədim. Yaxınlıqdakı zirvənin hündürlüyü 1420 metrdir. Bu zirvədən Rio-Qrandenin, Nyakauasunun mənsəbinin və Rositanın bir hissəsinin gözəl mənzərəsi açılır. Topoqrafiya xəritəyə uyğun gəlmir; keçiddən dərhal sonra sərt uçurum, aşağıda isə arxasından Rositanın axdığı eni 8-10 kilometr olan meşəlik yayla var; bundan o yana hündürlüyü bizim sıra dağların hündürlüyü qədər olan bir başqa dağ silsiləsi ucalır, ondan o yana isə düz üfüqə qədər düzənlik uzanır.

Digər marşrutla – çayın yatağı ilə Rio-Qrandeyə, oradan isə Rositaya qədər enmək qərarına gəldik. Yamac dikdir, amma aşmaq olar. Görünür, çayın sahilində heç kim yaşamır, halbuki xəritə tamam başqa şey deyir. Güc-bəlayla enib hava qaralan vaxt 900 metrlik yüksəklikdə dayandıq. Su yoxdur.

Markos öz adamlarının nazı ilə oynamır: dünən birinə, bu gün isə bir başqasına dişinin dibindən çıxanı dedi. Onunla danışmaq lazımdır.
26 fevral
Səhər Markosla Paçonu yanıma çağırıb izahat tələb etdim. Hər iki tərəfi dinləyəndən sonra belə qərara gəldim ki, Markos, doğrudan da, Paçonu təhqir edib və maçete ilə ona tərəf qolaylanıb, amma üzünə zərbə endirməyib. Demək lazımdır ki, Paço da az aşın duzu deyil: daim hamı ilə öcəşir və xoruzlanmağa meyllidir.

Mən hamını bir yerə yığdım və döyüşçülərlə söhbət apardım. Rositaya çıxmağın bizim üçün önəmini vurğuladım; bu günə qədər üzləşdiyimiz məhrumiyyətlərin daha çətin sınaqların müqəddiməsi olduğunu, hazırsızlığımızın iki kubalı arasında baş verən bu cür utancverici toqquşmalara gətirib çıxardığını anlatdım. Markosa yoldaşına qarşı hörmətsizlik və kobudluq etdiyinə görə töhmət verdim. Paçoya isə bildirdim ki, belə hal bir daha baş versə onu dəstədən çıxaracağam. Əvvəlcə o, ratsiyayla bağlı əmri yerinə yetirməyib, sonra komandirlə arasında münaqişə baş verməsi faktını məndən gizləyib, lap axırda isə Markosun onun üzünə zərbə endirdiyi haqqında yalan söyləyib.

Boliviyalılara dedim ki, onlardan hansısa yola davam etmək istəmirsə və ya bacarmırsa, kələklərə, təxribatlara əl atmasın, birbaşa mənə söyləsin. Mən onu problemsiz buraxacağam.

Biz sahillə irəliləmək üçün Rio-Qrandeyə tərəf yürüməyə davam etdik. Çaya çatanda təxminən bir kilometr yolu aşağı ilə qət etdik, amma qayaya dirəndiyimizə görə yuxarı qalxmalı olduq. Benxamin44 bel çantasında eşələnə-eşələnə geri qaldı; gəncin tam əldən düşdüyünü görüb, bizə çatmağını əmr etdim. O, qrupla birlikdə 50 metr addımlayandan sonra cığırı itirdi və ətrafa göz gəzdirmək üçün dikə çıxdı. Mən Urbanonu ona köməyə göndərdim, amma bu vaxt Benxamin qəfil yırğalanaraq çaya yıxıldı. O üzə bilmirdi. Güclü axın ona ayağa qalxmağa imkan vermirdi. Biz ona kömək etmək üçün irəli atıldıq, amma paltarlarımızı soyunana qədər o suya qərq oldu. Rolando ona tərəfə üzdü və suya baş vurmağa başladı; axın onu alıb aparırdı. Beş dəqiqə sonra bütün ümidlərimiz kəsildi. Benxamin var gücü ilə çalışsa da, müharibənin əzab-əziyyətinə hazır olmayan zəif gənc idi. Sınaq onu sındırdı, fiziki hazırlığı ambisiyalarına və istəklərinə uyğun gəlmədi... Biz Rio-Qrandenin sahilində ilk ölüm sınağından keçdik. Böyük uğursuzluq.

Rositaya çıxmadan 17.00-da düşərgə saldıq. Lobyanın qalanını yedik.
8 mart
Gözlənilməz hadisələrlə dolu gərgin gün. Çox az irəlilədik. Ova yollanan Rolandonun geri dönməsini gözləmədən səhər saat 10-da düşərgəni tərk etdik. Saat yarımdan sonra maçeteroslarla (Urbano, Migel, Tuma), ovçularla (El Mediko [Moro] və Çinçu [Rikardo]) qarşılaşdıq. Sonuncular xeyli tutuquşu tutub, digər sahildə dəmir çən görəndən sonra geri dönüblər. Mən düşərgə salmağı əmr etdim və çənə baxmağa yollandım: neft quyusuna oxşayır. İnti və Rikardo çayı üzüb keçərək ovçu cildində kəşfiyyata yollandılar. Paltarlarını çıxarmadılar. Yarıyolda İnti boğulmağa başladı, Rikardo onu güc-bəlayla xilas etdi. Zorla, çığır-bağırla qarşı sahilə çıxdılar və gözdən itdilər. Bu, günorta vaxtı baş verdi. 15.15-də mən çay sahilindən ayrılanda onlar hələ gəlib çıxmamışdılar. Bütün axşamı onları gözlədik. 21.00-da qayıdıb gələn sonuncu növbətçi də o biri sahildə heç kimi görmədiyini dedi.

Çox narahatam: iki dəyərli yoldaşımız, bəlkə də, təhlükə ilə üz-üzədirlər, biz isə bundan xəbərsizik. Qərara gəldik ki, sabah tezdən iki ən yaxşı üzgüçümüz – Alexandro və Rolando onları axtarmağa yollanacaq.

Palma özəyimiz olmasa da Rolandonun vurduğu bir yığın tutuquşunun və iki meymunun hesabına əvvəlki günlərlə müqayisədə daha doyumlu axşam yeməyi yedik.
16 mart
Atı yemək qərarına gəldik. Belə ki, yoldaşlarımızın çoxunun ayağı şişib və bu da ciddi narahatlıq doğurur. Ayaq şişindən Migel, İnti, Urbano və Alexandro bu və ya digər dərəcədə əziyyət çəkir. Mən də zəifləmişəm. Biz hesablamışdıq ki, Xoakin öz adamları ilə birgə çayı keçib bizə qoşulacaq, amma belə olmadı. Səhər tezdən Rubio və El Mediko [Ernesto] ona köməyə yollandılar, ancaq axınla bacarmayıb suda gözdən itdilər. Xoakin keçid etmək üçün radio ilə icazə istədi. Mən icazə verdim. Onun dəstəsini də axın bizdən yan apardı. Mən Pombo və Tumanı axtarışa göndərdim. Onlar heç kimi tapmayıb hava qaralandan sonra geri döndülər. 17.00-da atı kəsdik və doyunca at əti yedik. Qorxuram sabah bunun altını çəkək. Bu gün Rolando düşərgəyə gedib çatmalıdır.

32№-li radioqramın şifrini tam açdıq. Özü ilə qlyukantin ehtiyatı gətirən boliviyalının gəlişi xəbər verilir. Bu hələ döyüşçülərdən heç birində müşahidə olunmayan leyşmanioza45 qarşı vasitədir.


23 mart
Hərbi əməliyyatlar günü. Pombo azuqə dalınca qondola göndərmək istədi, amma mən Markosun əvəzlənməsi ilə bağlı məsələ həll olunmayınca bunu qadağan etdim. Təxminən səhər səkkizdə Koko hövlənk gəldi və bir qrup əsgərin pusquya düşdüyünü xəbər verdi. İlkin hesablamalara görə, üç 60 millimetrlik minomyot, 16 “mauzer” tüfəngi, iki bazuka, üç “uzi”, bir 30 mm çaplı pulemyot, iki ratsiya, ayaqqabılar və s. ələ keçirilib. Yeddi əsgər qətlə yetirilib, dördü yaralanıb, on dördü isə əsir alınıb. Təəssüf ki, onların yanında ərzaq olmayıb. Xəritə və əməliyyat planı da ələ keçirilib. Bu plana görə, ordu yarı yolda birləşəcək iki dəstəyə bölünüb Nyakauasunun hər iki sahili boyunca hücuma keçəcək. Biz tələsik döyüşçülərimizi digər sahilə göndərdik; Markosun rəhbərliyi ilə ön dəstə hücuma keçən düşməni qarşılamaq üçün tam heyətlə irəli atıldı; əsas qrup və aryerqard müdafiəyə hazırlaşdı. Braulioya ikinci dəstənin yolu üzərində pusqu qurmaq tapşırılıb. Bu mövqeni gecəboyu əlimizdə tutub saxlayacağıq. Bəlkə sabah tərifli reyncerləri gördük. Əsir alınmış iki zabit – mayor46 və kapitan47 – tutuquşu kimi çərənləyirlər.

Çinonun gətirdiyi məlumatın şifrini açdıq. Burda Debrenin48 səfərindən söz açılır, 60 min dolların göndərilməsi müzakirə olunur, Çinonun tələbləri təhlil edilir, eləcə də nəyə görə İvana heç kimin heç nə yazmadığına aydınlıq gətirilir. Bundan başqa, Sançesdən Mitonun yerləşdirilməsinin mümkünlüyündən söz açılan məlumat aldıq.



6 aprel
Həddən artıq narahat bir gün. Səhər dörddə Nyakauasunu keçdik və havanın işıqlanmasını gözləyib yolumuza davam etdik. Migel iki dəfə kəşfiyyata çıxdı – hər ikisində əsgərləri görüb geri döndü. 8.00-da Rolando məlumat verdi ki, bizim yenicə ayrıldığımız dərə girişində 12 əsgər peyda olub. Biz yavaş-yavaş, çox səliqə ilə geri çəkildik. 11.00-da artıq təhlükəsiz yerdə – keçidin yanında idik. Rolando dərədə, ən azı, 100 əsgərin olduğunu məruzə etdi.

Gecə bulağa yaxınlaşanda çay tərəfdən səslər eşidildi. Biz ora bir qrup göndərdik. Dörd çoban və Alqaranyasa məxsus olan inək sürüsü ələ keçirdik. Çobanların dediyinə görə, ordu onlara on iki inəyi axtarmağa icazə verib. Onlar yalnız bəzilərini tuta biliblər. Biz iki inəyi onların əlindən aldıq və yaxaladığımız çobanları – iki muzdlu işçini (ata və oğul), eləcə də biri Çukisakidən, o birisi isə Kamiridən olan iki kəndlini çay boyunca bizim bulağın yanına gətirdik. Kamiridən olan kifayət qədər qanacaqlı və perspektivli gənc çıxdı. Yaymağa vəd etdiyi bəyannamənin bir neçə nüsxəsini ona verdik. Dillərini dinc qoyacaqları ilə bağlı and içdirəndən sonra əsirləri azad etdik.

Gecəni yeyib-içməklə keçirdik.
10 aprel
Səhərdən günortaya qədər sakitlik idi. Biz yola çıxmağa hazırlaşırdıq, Migelin kanyonu ilə Pirirenda və Qutyerresə tərəf irəliləmək üçün burdakı izlərimizi itirirdik. Elə bu vaxt həddən artıq həyəcanlı Neqro özünü yetirdi və çay boyunca bizə tərəf 15 adamın gəldiyini xəbər verdi. İnti Rolandonu xəbərdar etməyə yollandı. Bizə yalnız gözləmək qalırdı. Mən Tumanı işin nə ilə bitdiyini öyrənməyə yolladım. İlk gələn bəd xəbərlər oldu: Rubio (Xesus Suares Qayol) ölümcül yaralanıb. Başından güllə yarası alan Rubionu az sonra düşərgəyə gətirdilər.

Hadisə bu cür olub: pusquda aryerqarddan səkkiz və ön dəstədən onlara köməyə göndərilmiş üç döyüşçü durub. Çayın hər iki sahilində yerləşiblər. Yolüstü İnti Rubionu görüb və onun çayın içindən açıq hədəf olan çox pis mövqe tutduğunu özü üçün qeyd edib. Düşmən patrulu heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmədən yaxınlaşmaqda olub; əsgərlər sahilboyu kolluqları ələk-vələk ediblər. Onlar pusquya çatmamış Pedro və Braulio ilə üz-üzə gəliblər. Bir neçə saniyə davam edən atışma zamanı əsgərlərdən biri öldürülüb, üçü yaralanıb, altısı əsir götürülüb. Bunun ardınca kiçik zabit güllələnib. Dörd nəfər aradan çıxa bilib. Yaralılardan birinin böyründə can verən Rubionu tapıblar. Onun “Qarand”ı ilişib açılmayıb, yanında fitili çıxarılan partlamamış qumbara olub. Düşmən əsgərini dindirə bilməyiblər: yarası ciddi olub və ələ keçəndən az sonra canını tapşırıb. Patrulun komandiri də ölüb.

Əsirləri dindirəndən sonra belə mənzərə yarandı: bu 15 nəfər çayla üzüyuxarıda dislokasiya olunmuş rotanın əsgərləridir. Rota kanyondan keçib, skeletləri basdırıb və bizim düşərgəni tutub. Əsgərlər dəyərli heç bir şey tapmadıqlarını iddia edirlər, halbuki radio aşkar edilən fotoşəkillərdən və sənədlərdən dəm vururdu. Rotanın heyətində 100 adam var. Pusquya düşən 15 döyüşçünü jurnalistlərin düşərgəsinə gətirdik, ətrafda kəşfiyyat apardıq və 17.00-da geri döndük. Düşmənin əsas qüvvəsi Pinkalada yerləşib, 30 nəfər isə Laqunilyasdadır. Tiraboy dərəsindəki qoşunlar, deyəsən, Qutyerresə geri çəkiliblər. Əsirlər dağlarda azmış dəstənin sərgüzəştlərindən – insanların neçə susuzluqdan əziyyət çəkdiyindən, onların necə xilas edildiyindən söz açdılar. Düşmənin yubanmadan əks-zərbə endirəcəyini ehtimal edərək, pusqunu olduğu yerdə saxlamağı tapşırdım və ön dəstəni tam tərkibdə köməyə göndərdim; amma Rolando pusqunu artıq 500 metr irəli çəkmişdi. Mən köhnə mövqelərə çəkilməyi əmr etmək istədim, amma sonra fikirləşdim ki, hər şeyi elə bu cür saxlamaq daha məntiqlidir. 17.00-da düşmənin böyük qüvvəsinin yaxınlaşdığı ilə bağlı xəbər gəldi. Təkcə gözləmək qalırdı. Mən Pombonu vəziyyəti öyrənməyə göndərdim. Az sonra tək-tək atəş səsləri eşidildi. Pombo geri döndü və məlumat verdi ki, düşmən yenə pusquya düşüb; bir neçə nəfər öldürülüb və bir mayor49 əsir götürülüb.

Bu dəfə hadisələr belə cərəyan edib: əsgərlər heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmədən zəncirə düzülübmüşlər kimi çay boyunca irəliləyiblər. Bizimkilər onlara qəfil hücum edib. Onların itkiləri: yeddi ölü, beş yaralı; 22 nəfər bizə təslim olub. Günün yekunu: informasiya azlığı üzündən rəqəmlər yoxdur.


22 aprel
Səhvlər lap səhərdən başladı. Əsas qüvvələr meşəyə çəkilən vaxt Rolando, Migel və Antonio pusqu üçün yer axtarmağa yollandılar. Onların qarşısına YPFB-yə50 məxsus kiçik furqon çıxıb. Furqonun sərnişinləri bizim izlərimizi gözdən keçirirmişlər, yanlarında dayanan kəndli isə bizi dünən gecə gördüyünü söyləyirmiş. Onların hamısını tutublar. Bu, planları bir az dəyişir, amma məqsəd eynidir: gündüz pusqu qurmaq üçün yer seçmək və bütün yük maşınlarını ələ keçirmək, ordu özünü yetirəndə isə onu necə lazımdır qarşılamaq.

Bəzi ləvazimatlar, banan topaları və kəndlilər olan yük maşınını saxladıq. Əvvəl saxladığımız kiçik furqonu buraxdıq. YPFB-yə məxsus olan digər xırda nəqliyyat vasitələrinə də toxunmadıq. Vəd olunan və sonacan gətirilib çıxarılmayan çörəyin gəlməyini gözləyə-gözləyə nahar etməyi təxirə saldıq.

Mən YPFB-nin kiçik yük maşınına ərzaq yükləyib ön dəstə ilə birlikdə Tikuçiyə aparan yolun keçdiyi (buradan dörd kilometr aralı) yolayrıcına yerləşmək qərarına gəldim. Hava qaralan kimi başımız üzərində təyyarə dövrə vurmağa başladı, ətrafdakı itlər vəlvələyə düşdülər. 20.00-da biz artıq getməyə hazır idik, halbuki hər bir şey mövqelərimizin aşkar edildiyindən xəbər verirdi. Elə bu vaxt atışma başladı və “təslim olun!” çığırtıları eşidildi. Biz qəfil hücuma məruz qalmışdıq və nə baş verdiyini düz-əməlli anlamırdıq. Xoşbəxtlikdən bütün avadanlıqlar artıq yük maşınına yüklənmişdi. Loro istisna olmaqla hamımız cəld toparlandıq. Onun da, belə görünür ki, başına pis heç bir iş gəlməyib. Məlum oldu ki, bizim tərəfdən atışmada təkcə Rikardo iştirak edib: əsgərlər bizi mühasirəyə almaq üçün dağa dırmaşanda düşmən bələdçisi onunla üz-üzə gəlib. Böyük ehtimal ki, bələdçi ölüb.

Biz yük maşını və altı atla birgə geri çəkildik. Döyüşçülər növbə ilə maşında gedirdilər, amma axıra yaxın ön dəstədən olan altı atlıdan başqa hamı içəri doluşdu. 3.00-da Tikuçinin yanından ötüb keçdik, 6.30-da isə artıq El-Mesonda, yerli keşişin yanında idik. Yük maşını yolda çalaya düşüb qaldı.

Toqquşmanın nəticələri ürəkaçan deyil. Birincisi, bizdə intizamsızlıq və ehtiyatsızlıq problemi olduğu aydınlaşdı; ikincisi, bir nəfəri itirdik (ümid edirəm ki, müvəqqəti itkidir). Üçüncüsü, pul ödədiyimiz ərzağı atıb getməli olduq. Və nəhayət, Pombonun çantasından qalın dollar paçkası düşdü. Bax, nəticələr bu cürdür. Hələ burada bizə qəfildən hücum edənin və bizi geri çəkilmək məcburiyyəti qarşısında qoyanın, belə görünür ki, lap kiçik bir qrup olduğunu nəzərə almıram. Bizim dəstənin döyüş qabiliyyətli bütov orduya çevrilməsi üçün hələ xeyli tər tökmək lazım gələcək, amma döyüş ruhu heç vaxt olmadığı qədər yüksəkdir, bunu inkar etmək olmaz.
5 may
Düz 5 saat yürüdük, 12-14 kilometr yol qət etdik. İnti və Beninyonun saldığı düşərgəyə çatdıq. Biz Konqri bulağının yanında (xəritədə yoxdur), təxmin etdiyimizdən xeyli şimaldayıq. Bununla bağlı bir sıra sual meydana çıxır. Birincisi, İkira haradadır? İkincisi, Beninyo və Aniseto əsgərlərə buradamı rast gəliblər? Əgər belədirsə, onda onların əsgərlər deyil, Xoakinin adamları olduğunu ehtimal etmək mümkündürmü? Buradan Ayı düşərgəsinə getmək niyyətindəyik: oradakı ehtiyatlar qarındolusu iki səhər yeməyinə çatar. Oradan baza düşərgəyə yollanacağıq. Bu gün iki iri quş və bir xırda kakare51 vurduq ki, bu da bizə ərzağımıza qənaət etmək imkanı verdi – əvvəlki kimi yenə də iki günlük ərzağımız qalıb (paketdə sup və konservlər). İnti, Koko və El Mediko ov çadırının hazırlanması ilə məşğul oldular. Xəbərlərdə məlumat verirlər ki, Debre gerilyanın təşkilatçısı və başçısı kimi Kamiridə hərbi tribunal qarşısına çıxarılacaq. Onun anası sabah gəlir. Bu iş ətrafında kifayət qədər hay-küy qaldırılıb. Loro ilə bağlı heç bir şey deyilmir.

Yüksəklik 840 metr.


8 may
Səhər tezdən mən xəlvətxananın təftişində israr etdim. Bir az donuz yağı çıxardıq (bu bizim olan-qalan yeməyimizdir), su ehtiyatlarını təzələdik. Təxminən on birin yarısında pusqu tərəfdən tək-tək atəş səsləri eşidildi. Məlum oldu ki, Nyakauasu sahilinə iki silahsız əsgər çıxıb və Paço bunun düşmənin avanqardı olduğunu zənn edərək onlardan birini ayağından vurub, digərini isə yüngülcə qarnından yaralayıb. O iddia edir ki, onlar “dur!” əmrinə tabe olmadıqları üçün atəş açıb. Əsgərlər təbii ki, heç bir əmr-filan eşitməyiblər.

Pusqu həddən artıq pis qurulub, Paço da özünü yaxşı aparmayıb: həyəcanlanıb və tələsib. Mən sağ cinaha Anisetonun başçılığı altında bir neçə döyüşçü göndərib vəziyyəti düzəltdim. Əsirlər düşərgələrinin İkiranın yanında olduğunu dedilər. Bu təbii ki, yalandır. Günorta biz daha iki nəfəri tutduq: onlar sahil boyunca üzüaşağı qaçırdılar. İddia edirlər ki, dördü birlikdə guya İkira sahilində ova çıxıblar, sonra isə bir-birini itiriblər; indi düşərgəyə tələsirlər. Bu da yalandır. Əslində onların düşərgəsi bizim ov etdiyimiz atılmış zəmidədir və onlar vəd olunmuş vertolyot uçub gəlmədiyinə görə ərzaq dalınca bizim rançoya yollanıblar. İkinci cütün bel çantaları qızardılmış və çiy qarğıdalı, soğan bankaları, şəkər və kofe ilə ağzınacan dolu idi. Buna görə də bizim bugünkü yemək problemimiz həll olundu. Sonuncu donuz yağı bankasını açıb zəngin nahar yeməyi hazırladıq və necə lazımdır qarnımızı doydurduq (bəziləri hətta öyüyənə qədər).

Az keçmiş kəşfiyyat xəbər verdi ki, ordunun əsgərləri çayın sahilini axtara-axtara ətrafda dolaşırlar. Gərgin gözləmə anları başladı. Nəhayət, 27 əsgər göründü. Onların komandiri leytenant Laredo52 nəsə xoşagəlməz bir şey hiss edib, hücum əmri verdi. Birinci özü atəş açdı və dərhal da vurulub yerə sərildi. Digər iki əsgər də onun aqibətini bölüşdü. Alaqaranlıqda biz hücuma keçib altı nəfəri əsir aldıq; qalanları qaçdılar.

İlkin hesablamalara görə, düşmən üç itki verib; on nəfər əsir alınıb. Bizə yeddi M-1 tüfəngi, dörd “mauzer”, eləcə də səngər qazan alət, döyüş sursatları və donuz yağı ilə birlikdə yediyimiz az-maz yemək qismət oldu.


14 may
Səhər tezdən həvəssiz yola düzəldik. Məqsədimiz dünən Kamba və Beninyonun tapdığı cığır ilə gölə yetişməkdir. Yürüşdən əvvəl mən adamları topladım və yeməyə aid bəzi problemlərlə bağlı onlara yaxşıca dərs verdim. Beninyonu konserv tıxıb sonra bunu boynuna almadığına, Urbanonu xəlvətcə içəri çarki53 ötürdüyünə, Anisetonu yeməyə olan həvəsinə, digər vəzifələrinin icrasına gəldikdə isə, bu həvəsdən əsər-əlamət nümayiş etdirmədiyinə görə qınadım. Toplantı zamanı ötüb keçən yük maşınlarının səsini eşitdik. Maşını saxladıq: 50 balqabaq və iki kintal54 qarğıdalı.

Dayanacaqdan ayrılarkən paxla yığmaq üçün durduq və bu zaman partlayış səsləri eşidildi. Az keçmiş təxminən bizdən üç kilometr aralıda banditlərin düşərgəsini “qəzəblə bombalayan” təyyarə göründü. Biz təpədən enib gölü gördük. Təyyarə hələ də bombalayırdı. Gecə bu yaxınlara qədər adamların yaşadığı atılmış evə çatdıq. Xeyli su və ərzaq ehtiyatı tapdıq. Axşam yeməyinə düyü ilə ləzzətli toyuq qovurması hazırladıq. Səhər dördə qədər evdə olduq.


16 may
Dayanacaqdan ayrılan kimi qarnıma ağrı düşdü. Əvvəlcə qusdum, sonra ishal başladı. “Demerol” həbindən sonra bir az yüngülləşdim, amma az keçmiş huşumu itidim. Məni xərəkdə daşımalı olublar. Ayılanda özümü babat hiss edirdim, ancaq yeni doğulan körpə kimi başdan ayağa nəcis içindəydim. Yoldaşlar mənə təzə şalvar borc verdilər, amma susuz bunun o qədər də köməyi olmadı: iyi iki kilometrdən hiss eləmək olardı. Günün qalan hissəsini dincəldik (mən mürgülədim). Koko və Nyato kəşfiyyata yollandılar və şimala aparan cığır tapdılar. Biz ay işığında bu cığırla irəlilədik, sonra düşərgə saldıq. Bizim təcrid edildiyimizi bir daha xatırladan 36№-li məlumat aldıq.
3 iyun
6.30-da yola çıxdıq. 12.00-a qədər bulağın sol sahili ilə irəlilədik. Beninyo ilə Rikardo yolumuza bitişik yollarda kəşfiyyat apardılar və pusqu qurmaq üçün münasib yer seçdilər. 13.00-da mövqelərimizi tutduq: Rikardo və mən hər birimiz öz qrupumuz ilə mərkəzdə; bir cinahda Pombo, digər cinahda – ən əlverişli yerdə isə ön dəstə ilə birlikdə Migel. 14.30-da donuz dolu mal-qara daşıyan maşını, 16.20-də boş butulkalar yüklənmiş kiçik yük maşınını buraxdıq. 17.00-da dünənki kiçik hərbi yük maşını göründü. İki əsgər adyala bürünüb kuzovda yatmışdı. Onlara atəş açmağa əlim gəlmədi, onları necə sağ ələ keçirə biləcəyimizlə bağlı bir şey fikirləşməyə isə vaxt eləmədim. Buraxmalı olduq. 18.00-da pusqudan ayrılıb bulağa qayıdana qədər yol uzunu irəliləməyə davam etdik. Yerbəyer olmağa imkan tapmamış yanımızdan əvvəlcə dörd, sonra isə daha üç yük maşını ötüb keçdi. Heç birində əsgər yox idi.
12 iyun
Əvvəlcə düşünürdük ki, Rositaya və ya Rio-Qrandeyə gedib çıxa biləcəyik, amma marşrut həddən artıq çətin oldu. Elə birinci çeşmənin yanında dayandıq və adamları kəşfiyyata yolladıq. 15.00-da məlum oldu ki, yaxınlıqda daha bol sulu çeşmə var, amma onun yanında düşərgə üçün yer yoxdur. Dayandığımız yerdəcə düşərgə saldıq. Hava korlandı; sağ cinah bütün gecə bizi soyuq yağışa qonaq elədi. Radio maraqlı xəbərlər yayınlayır: “Presensia” qəzeti şənbə günü baş verən və bir əsgərin öldüyü, digərinin isə yaralandığı döyüş haqqında məlumat dərc edib. Əla xəbərdir. Bu o deməkdir ki, biz hər döyüşdə düşməni itki verməyə məcbur edərək reputasiyamızı qoruyub saxlayırıq. Bir az sonra bizim itkilərimizlə bağlı yeni bir məlumat quraşdırıldı: guya aralarında hərbi komandirlərdən biri – İnti də olan üç nəfər öldürülüb. Eləcə də “banditlərin” milli mənsubiyyəti haqqında məlumat verildi: 17 kubalı, 14 braziliyalı, dörd argentinalı və iki perulu. Kubalıların və peruluların sayı həqiqətə uyğundur. Onların bu informasiyanı haradan əldə etdiklərini aydınlaşdırmaq lazımdır.

Yüksəklik – 900 metr.


26 iyun
Qara gün, xüsusilə də, mənim üçün. Əvvəlcə hər şey qaydasında idi. Mən Floridaya aparan yolda pusquda oturanları əvəzləmək üçün beş döyüşçü yolladım. Elə bu vaxt atışma başladı. Biz atların belinə sıçrayıb ora tələsdik və qəribə mənzərənin şahidi olduq: sahil qumu üzərində tam sakitlik içində dörd ölü əsgər uzanıb qalmışdı. Onların silahlarını götürməyə ürək eləmədik: düşmən kolların dibində gizlənə bilərdi, sahil hər yandan görünürdü. Artıq gec idi – 17.00. Biz qaranlıq düşməsini gözlədik və qənimətləri topladıq. Migel sol tərəfdə budaqların xışıltısını eşitdiyini məruzə etdi. Mən ehtiyac olmadan atəş açmamağı tapşırıb Antonio və Paçonu ora göndərdim. Demək olar ki, bir anın içində hər tərəfdən atəş açmağa başladılar. Vəziyyət bizim xeyrimizə olmadığına görə geri çəkilməyi əmr etdim. Dərhal geri çəkilmək alınmadı, bizimkilərdən ikisi yaralanmışdı: Pombo ayağından, Tuma qarnından. Biz cəld onları evə apardıq və bacardığımız kimi əməliyyat elədik. Pombonun yarası dərin deyildi, yeganə problem çevikliyin qismən itirilməsi idi. Tumanın güllə qaraciyərinə dəymişdi, bağırsaqları da zədələnmişdi; o elə əməliyyat masasındaca canını tapşırdı. Mən son illər heç ayrılmadığım yaxın dostumu itirdim: onun inqilabi işə və şəxsən mənə olan sədaqəti sarsılmaz idi. O mənə oğlum qədər əziz idi. Ölərkən saatının mənə verilməsini xahiş etmişdi, amma yoldaşlar saat hayında deyildilər: onu xilas etməyə çalışırdılar. Onda Tuma özü saatını çıxarıb Arturoya verib. Belə görünür ki, o bu saatın üzünü görmədiyi oğluna çatdırılmasını istəmişdi. Ölən yoldaşlarımızın əşyalarını onların uşaqlarına verdiyim olmuşdu. Bu saatı müharibənin sonuna qədər qoruyub saxlayacağam. Tumanın cəsədini ata yüklədik: buradan aralıda dəfn edəcəyik.

Düşmənin iki əsgərini əsir aldıq: adi karabiner və leytenant rütbəsi olan karabiner. İntinin adamları onlara mühazirə oxuyub, mənim gərək ola bilən hər şeyi müsadirə etmək əmrimin ağını çıxararaq tək tumanda açıb buraxıblar. Biz özümüzlə birgə doqquz at götürdük.


5 iyul
Buralardakı kəndlilər özləri ilə götürə bildikləri əşyalarını götürüb ailələrilə birlikdə evlərini tərk edirlər və nizami ordunun repressiyalarından canlarını qurtarmaq üçün başqa yerlərə köçürlər. Düz Laqunilyasa qədər bizi uzun araba karvanı – öküzlər, donuzlar, toyuqlar və qaçqın kəndlilər müşayiət etdi. Laqunilyasda biz Pyoxera çayından uzaqlaşdıq və onun qolunun sahili boyunca bir kilometrə yaxın irəlilədik. Bələdçimiz bütün ailəsi bu yerlər üçün xarakterik olan bədnam qorxu hissindən iflic olan Ramon adlı yazıq kəndli idi. Yola yaxın yerdə gecələdik. Yolda Sandovalın Moron adlı dayısı ilə qarşılaşdıq: o San-Luisdə yaşayır və yerlilərdən fərqli olaraq daha gümrah görünür.

Yüksəklik – 1160 metr.


8 iyul
Şəkər qamışı plantasiyasından ayrılıb ehtiyatla Pyoxera çayına doğru yönəldik. Amma üfüqdə təhlükəli heç nə görünmürdü və yerli camaat əsgərlər haqqında heç nə eşitməmişdilər. San-Xuandan gələn qonaqlar isə orada böyük qarnizonun yerləşməsi ilə bağlı məlumatların doğru olmadığını söylədilər. Görünür, plantasiyanın sahibi bizdən canını tez qurtarmaq üçün bu nağılları özündən quraşdırıb. Çay boyunca Pirayaya qədər təxminən iki lig55, ordan xəlvətxanaya qədər isə daha bir lig yol qət etdik. Düşərgə salanda artıq alaqaranlıq idi. Buradan El-Filoya az yol var.

Mən astmamı sakitləşdirmək üçün özümə bir neçə iynə vurdum: tərkibində 1/900 adrenalin olan göz yumaq üçün mayedən istifadə etdim. Əgər Paulino56 tapşırığın öhdəsindən gələ bilməsə, astma dərmanı üçün Nyakauasuya geri dönməli olacağıq.

Ordu sonuncu əməliyyatla bağlı rəsmi məlumat yaydı və döyüşdə bir əsgərin öldüyünü etiraf etdi (yəqin, Rikardo, Koko və Paço kazarmanı alarkən baş vermiş qısa atışma nəzərdə tutulur).
14 iyul
Bütün gecə çiskinlədi və səhər də kəsmədi. Bununla belə, biz iki bələdçini – merin Pablo adlı kürəkənini və birinci evdə yaşayan Aurelio Mansilya adlı birisini özümüzlə götürüb 12.00-da yola çıxdıq. Qadınlar onları gözlərində yaş yola saldılar. Yolayrıcına gəlib çatdıq – bir cığır Floridaya və Morokoya, o biri isə Pampaya aparır. Bələdçilər Pampaya getməyi təklif etdilər. Onlar bu yaxınlarda oradan Moskeraya cığır açıblar. Biz razılaşdıq, amma elə 500 metr getmişdik ki, iki atlıyla – bir əsgərcik və yükü un olan bir kəndli ilə üz-üzə gəldik. Onların üzərindən El-Filodakı kiçik leytenanta 30 əsgərdən ibarət dəstənin yerləşdiyi Pampadakı kolleqasının yazdığı depeşa tapıldı. Biz planımızı dəyişib Floridaya yön aldıq. Yolayrıcını keçəndən sonra gecələmək üçün durduq.

AİP57 və SDP58 İnqilabi Cəbhəni59 tərk ediblər, kəndlilər isə Barryentosun60 Falanqa61 ilə ittifaqına etiraz edirlər. Hökumət göz görə-görə dağılır. İndi kaş mənim əlavə daha yüz döyüşçüm olaydı!



17 avqust
Tezdən yola çıxdıq və səhər doqquzda Rositaya çatdıq. Koko iki atəş səsi eşitdi və biz tez-tələsik pusqu qurduq, amma heç bir hadisə baş vermədi. Günün qalan hissəsi bərbad keçdi: cığırı itirdik, qeyri-mütəşəkkil hərəkət etdik. 16.30-da Rio-Qrandeyə çıxdıq və düşərgə saldıq. Mən ay işığında yola davam etməmizi istəyirdim, amma adamlar çox yorulublar. Bizim iki günlük at ətimiz qalıb (mənim üçün bir günlük rasion motedi62). Yəqin, daha bir atı kəsməli olacağıq. Radio məlumat verdi ki, Nyakauasu çayı yaxınlığındakı dörd xəlvətxanadan tapılan sənədlər və digər dəlillər çap ediləcək. Görünür, Monos bulağı yaxınlığındakı xəlvətxananı da tapıblar. Astmanın mənə rəhmi gəldi və nəfəs almağa imkan verdi.

Yüksəklik 640 metr (açıq-aydın yanlışlıq var, çünki dünən 600 metr idi).


20 avqust
“Döyüşçülər” Villi63 və Darionu64 da ixtiyarlarına verdiyim maçeterolarımız (Migel və Urbano), demək olar ki, irəliləmədilər, ona görə də biz daha bir gün düşərgədə qalmaq qərarına gəldik. Koko və İnti heç nə tuta bilmədilər, amma Çapako65 meymun və yurina66 ovladı. Mən maral əti yedim və gecənin ortasında astmam kəskinləşdi. Məlum oldu ki, El Mediko lümbaqodan (bel ağrısı) hələ də müalicə olunmayıb, yəni demək olar ki, şikəstdir. Beninyodan heç bir xəbər yoxdur və bu məni çox narahat edir.

Radio Sukrenin 85 kilometrliyində “banditlərin” olduğundan xəbər verir.


23 avqust
Ağır gün oldu. Daşlıq təpənin başına dolandıq. Ağ madyan tərslik elədi və yerində durdu, onu palçığın içində qoyub getməli olduq. Ondan heç ət də əldə edə bilmədik. Atılmış ovçu daxmasına gəlib çıxdıq, burada pusqu qurduq. Az keçmiş torumuza iki nəfər düşdü. Onların əfsanələri belədir: dünən on tələ qurublar, indi onları yoxlayırlar. İddia edirlər ki, əsgərlər Varqasın rançosunda, Tatarendada, Karaquatarendada, İpitada və Nyomaoda yerləşiblər. Karaquatarenda yaxınlığında döyüş olduğunu və bir əsgərin yaralandığını da dedilər. Ola bilər ki, orda Beninyo mühasirəni yarmaq və ya ərzaq əldə etməyə çalışıb. Əsirlər onu da söylədilər ki, sabah əsgərlər 15-20 nəfərlik qruplara bölünüb balıq tutmağa yollanacaqlar. Tapir ətini bərabər böldük, boş patrontaşın köməyi ilə tutduğumuz balıqları da ona əlavə etdik. Mən düyü yedim və bundan çox razı qaldım. El Mediko düzəlir. Radio ilə məlumat verdilər ki, Debrenin məhkəməsi sentyabr ayına qədər təxirə salınıb.

Yüksəklik – 580 metr.


17 sentyabr
Pablito67.

Stomatoloq günü. Migel çayda, Beninyo isə cığırda kəşfiyyat aparan vaxt mən Arturonun və Çapakonun hərəsinin bir dişini çəkdim. Kəşfiyyatçılar məlumat verdilər ki, qatırlar çayın yuxarı tərəfindən problemsiz keçəcəklər, amma əvvəlcə bir neçə dəfə çayı ora-bura keçmək lazım gələcək. Pablitonun şərəfinə düyü bişirdik. Bu gün onun 22 yaşı tamam olur – o ən gənc gerilyerodur.

Cəmi bir xəbər var: məhkəmənin keçirilmə tarixinin dəyişdirilməsi. Bir də Loyola Qusmanın68 həbsi etiraz dalğası doğurub.
26 sentyabr
Tar-mar. Səhər tezdən fiesta69 keçirilən Pikaço qəsəbəsinə qalxdıq (yeni yüksəklik rekordu – 2280 metr). Sakinlər bizi çox mehriban qarşıladılar. Biz rahatladıq və bundan sonra qorxusuz hərəkət etməyə başladıq. Halbuki bir gün əvvəl Ovando70 mənim bu gün-sabah ələ keçiriləcəyimə zəmanət verirdi.

La-İqueraya çatan kimi ab-hava kəskin dəyişdi. Qəsəbə sanki ölmüşdü; cəmi bir neçə qarı qalıb. Koko yerli teleqrafçının evinə yollandı (onun evində telefon var) və ayın 22-nə aid teleqram gətirdi. Ondan bildik ki, Valyeqrande prefektinin müavini buranın magistrına partizanlar peyda olduqları təqdirdə nəyin bahasına olursa olsun dərhal Valyeqrande ilə əlaqə saxlamağı tapşırıb. Magistr aradan çıxıb; onun arvadı and içir ki, əri heç kimlə əlaqə saxlamayıb, çünki hamı qonşu qəsəbə Xaqueyə bayramı qeyd etməyə gedib.

13.00-da ön dəstəni Xaqueyə göndərdim; çatan kimi vəziyyəti dəyərləndirməyi və qatırlarla, eləcə də El Mediko ilə bağlı bir şey fikirləşməyi tapşırdım. Az sonra, mən qəsəbədə qalmış və həddən artıq hürkmüş yeganə kişi xeylağını dindirərkən koki alverçisi gəlib çıxdı. O, Valyeqrande və Pukaradan gəldiyini və oralarda sakitlik olduğunu söylədi. O da çox həyəcanlı idi. Mən bunu xislətlərindəki qorxaqlığın ayağına yazıb hər ikisini buraxmağı əmr etdim. Halbuki onların yalan danışdıqları aydın idi. 13.30-da təpənin başına dırmaşanda aşırım tərəfdən atəş səsləri eşitdim və anladım ki, bizimkilər tələyə düşüblər. Biz tələm-tələsik müdafiə mövqeyi tutduq və əvvəlcədən Rio-Qrandeyə aparan yolla geriyə çəkilmə marşrutu hazırlayıb sağ qalanları gözləməyə başladıq. Tezliklə yaralı Beninyo, az sonra isə Aniseto və Pablito qaçıb gəldilər; sonuncunun pəncəsi zədələnib. Migel, Koko və Xulio həlak olub. Kamba bel çantasını atıb qaçıb. Mən aryerqarda dərhal Rio-Qrandeyə tərəf çəkilməyi əmr etdim; digərləri aryerqardın dalınca gəldi. Lap arxada gələnlər atəş altına düşdülər və geri qaldılar. İnti ilə əlaqə kəsildi. Onları qəsəbə tərəfdən açılan aramsız atəşin sədaları altında yarım saat pusquda gözləyəndən sonra geri çəkilmək qərarına gəldim. Amma az keçmiş İnti gəlib bizə çatdı. Bu vaxt Leonun yoxa çıxdığı məlum oldu. İnti yarğanda onun bel çantasını gördüyünü söylədi. Bir az sonra isə biz kanyonla bir nəfərin tələsik uzaqlaşdığını gördük. Onun Leon olduğu qərarına gəldik. Düşməni azdırmaq üçün qatırları kanyona buraxdıq, özümüz isə duzlu suyu olan bulağın axdığı yarğandan keçib getdik. Gecəyarısı dayanmalı olduq: heyimiz qalmamışdı.
30 sentyabr
Daha bir gərgin gün. Səhər Çili radiosu “Balmaseda” yüksək rütbəli ordu rəhbərlərinə istinadla Çe Gevaranın hər tərəfdən mühasirəyə alındığını və onun kolluq yarğanda gizləndiyini məlumat verdi. Yerli radiostansiyalar susurlar. Burda xəyanət olduğundan şübhələnirəm. Bəlkə də onlar bizim harada olduğumuzu dəqiq bilirlər. Əsgərlər yenə vurnuxmağa başlayıblar. 12.00-da əllərində hazır vəziyyətdə silahları olan 40 nəfərdən ibarət qrup iki dəstə ilə ötüb keçdi və qarovulda əsəbi qarovulçular qoyub rançoda yerləşdi.

Bunu Aniseto və Paço məlumat verdilər. İnti və Villi qayıdıb gəldilər və bir: Rio-Qrandeyə düzünə iki kilometr yol olduğunu; iki: irəlidə kanyonun üzərində üç ev gördüklərini; üç: yolüstü düşərgə salmaq üçün bir neçə xəlvəti yer gözaltı etdiklərini söylədilər. Biz su dalınca yollandıq və 22.00-da qaranlıqda demək olar ki, hərəkət edə bilməyən yazıq Çinoya görə tempi çox aşağı olan üzücü gecə yürüşünə çıxdıq. Beninyo özünü yaxşı hiss edir, amma El Medikonun vəziyyəti əvvəlkitək pisdir.



2 oktyabr
Antonio71.

Gün ərzində bir əsgər belə görmədik. Bizim mövqeyimizin yanından çobanlar keçi sürüsü keçirdilər; çoban itləri hürüşməyə başladılar. Biz kanyon tərəfdən rançonun yanından ötüb keçmək qərarına gəldik. Suya çatmaq və keçiddən əvvəl axşam yeməyi yemək üçün xeyli vaxtımızın olacağına ümid edərək 18.00-da aşağı enməyə başladıq. Təəssüf ki, Nyato yolu azdı və üstəlik, inadla bunu boynuna almaq istəmirdi. Axır geriyə dönməli olduq və yenə azdıq. Nəticədə təpədə – susuz, acqarına gecələdik. Radio düşmənin 30 sentyabrdakı yüksək fəallığını izah etdi. “Krus del Sur” radiostansiyasının məlumatına görə, ordu Abra del Kinyol yaxınlığında kiçik “bandit” qrupu ilə döyüşə girib. Heç bir tərəf itki verməyib, bununla belə, otun üstündə qan izlərinə rast gəlinib.

Məlumatda qrupun altı nəfərdən ibarət olduğuna israr edilir.
5 oktyabr
Olan-qalan gücümüzü toplayıb 5.15-ə qədər yürüdük, sonra inək cığırından çıxıb seyrək meşəyə girdik. Kolluq burda elə hündürdü ki, başımızacan bizi gizləyir. Beninyo və Paço su axtarmağa yollandılar, yaxınlıqdakı atılmış evi ələk-vələk eləsələr də heç nə tapmadılar. Ola bilsin ki, buralarda haradasa quyu var. Onlar geri dönəndən az sonra növbətçilər atılmış evə altı əsgərin girdiyini məlumat verdilər – görünür, sadəcə, maraq xatirinə evə giriblər. Hava qaralan kimi yolumuza davam elədik. Adamlar əldən düşüblər, susuzluqdan əziyyət çəkirlər. Eustakio72 gözlərində yaş yalvara-yalvara bir qurtum su istəməklə özünü gülünc vəziyyətə saldı. Ağır keçiddən, çoxsaylı dayanacaqlardan sonra sübh tezdən axır ki, kiçik bir qəsəbəyə gəlib çatdıq. Yaxınlıqda itlər hürüşür. İrəlidə çılpaq təpəlik ucalır.

Beninyoya yardım elədik: onun yarası qanayır. Mən El Medikoya iynə vurdum. Beninyo bütün gecə ağrıdan şikayət etdi.

Radio ilə xəbər verdilər ki, Kambaların hər ikisi Debrenin işində şahid qismində çıxış etmək üçün Kamiriyə gətiriliblər.

Yüksəklik – 2000 metr.


7 oktyabr

Bugünkü əlamətdar tarixi – ordumuzun yaranmasının on bir aylığını sentimental notda, gözlənilməz hadisəsiz qarşıladıq. 12.30-da kanyonda keçilərilə birgə qarı göründü. Onu saxlamalı olduq. O, düz-əməlli heç bir məlumat vermədi. Əsgərlərin yeri ilə bağlı heç nə bilmir, çünki buralarda çoxdandır ki, olmayıb. Ətrafdakı cığırlar haqqında danışdıqlarından belə bir nəticəyə gəldik ki, buradan La-İqueraya bir lig, oradan Xaqueyə daha bir lig, Xaqueydən Pukaraya isə iki lig yol var. 17.30-da İnti, Aniseto və Pablito qarının evinə yollandılar. Onun iki qızından biri yataq xəstəsidi, digəri isə liliputdur. Qarıya 50 peso verdik və ona dilini dinc qoymağı tapşırdıq, amma buna o qədər də ümid etmirik73.

Bizim qrupumuz tam heyətdə – 17 nəfər ay işığı altında yola düzəldi. Yürüş ağır keçdi. Biz kanyonda iz qoya-qoya yürüdük. İnsan məskəninə rast gəlmədik, amma bulaqdan çəkilmiş süni suvarma kanalları şəbəkəsi olan kartof əkin sahələrinin yanından ötüb keçdik. Gecələmək üçün 2.00-da dayandıq, belə ki, irəliləməyin heç bir mənası yox idi. Çino qaranlıqda tamamilə aciz olur.

Radio qəribə bir məlumat verdi. Bu məlumata görə, Serrano rayonunda 250 əsgər mühasirəni yarmağa çalışan otuz yeddi “banditin” geri çəkilmə yollarını bağlayıb. Ehtimal edilən mühasirə yeri Asero və Oro çayları arasındakı dərə göstərilir.

Məlumat təxribata oxşayır.

Yüksəklik – 2000 metr.



Çevirdi: Rövşən Ramizoğlu
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə