Azərbaycan xalqının dahi oğlu, ümummilli lider



Yüklə 12,94 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/18
tarix31.01.2017
ölçüsü12,94 Mb.
#7112
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18
Azərbaycan xalqının <a href="/azerbaycann-dahi-oglu-heyder-eliyevin-ebediyyete-qovusmasndan.html">dahi oğlu</a>, ümummilli lider

 

Azərbaycan xalqının dahi oğlu, ümummilli lider 



 

 

 



 

 

 



 

HEYDƏR ƏLĠYEVĠN 

 

 

 

 

 

 

 

Unudulmaz xatirəsinə həsr olunur 

 

 

 



 

 

 



 

...İrəvan Ermənistana azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarananda, məhz Azərbaycan 

Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən verilmişdir. İrəvan xanlığında yaşayan insanların 

əksəriyyəti azərbaycanlı idi. Zəngəzur mahalında yaşayanların hamısı azərbaycanlı 

idi. Ona görə, tarixi baxımdan da bu, bizim torpağımızdır. 

 

 



 

 

 



 

 

ĠLHAM ƏLĠYEV

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti


 

 



Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu 

və Regionların İnkişafı İctimai Birliyinin birgə layihəsi 

 

 

 



Bu  kitabda  görkəmli  Azərbaycan  sərkərdəsi  Nadir  şahın  yaratdığı  Əfşar 

süqutundan  sonra  meydana  gəlmiş  Azərbaycan  dövlətlərindən  birindən  –  İrəvan 

xanlığından  (1747-1828)  bəhs  olunur.  Tərkibolunmaz  ilkin  mənbələr  əsasında  bu 

dövlətin  Azərbaycanın  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olduğu  sübuta  yetirilir. 

Monoqrafiyada  İrəvan  xanlığı  əhalisinin  etnik  tərkibi  ilkin  mənbələr  əsasında 

araşdırılmış  və  erməni  müəlliflərinin  xanlığın  xristian  əhalisi  barədə  uydurma 

fikirlər  -  əhalinin  əksəriyyətinin  güya  ermənilərdən  ibarət  olması  ideyası  ifşa 

olunmuşdur.  Bundan  əlavə,  İrəvan  xanlığının  sosial-iqtisadi  həyatı,  sərhədləri  və 

inzibati bölgüsü, daxili idarəçilik sistemi və xarici siyasəti tərkibedilməz dəlillərlə 

işıqlandırılmışdır.  Əsərdə  İrəvan  xanlığının  XIX  əsrin  əvvəllərində  yadelli 

işğalçılara  qarşı  qəhrəmancasına  mübarizəsi,  böyük  çətinliklə  Rusiya  imperiyası 

tərəfindən  işğal  edilməsi,  ən  əsası  isə  işğal  şəkildə  köçürülməsi  geniş  əksini 

tapmışdır.  Əsas  məqsəd  Azərbaycanın  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olan  bir  dövlət  – 

İrəvan xanlığı  haqda  elmi  ədəbiyyatda  indiyə  qədər  mövcud olan saxta,  uydurma 

fikirləri ifşa etmək, real elmi ictimaiyyətə və oxuculara olduğu kimi çatdırmaqdır. 


 

 



AZƏRBAYCAN MİLLİ 

 ELMLƏR AKADEMİYASI 

 

 

 



A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu 

 

 



 

 

 



 

ĠRƏVAN XANLIĞI 

 

 



 

 

 



Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan 

torpaqlarına köçürülməsi 

 

 

 



 

2010, Bakı, Azərbaycan 



 

 



AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu  

Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur 

 

 

 



Elmi redaktor 

Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın müxbir üzvü, 

 t.e.d.,prof. Yaqub Mahmudov 

 

 



 

Elmi redaktor müavini 

 t.e.d., prof . Tofiq Mustafazadə 

 

 



 

Məsul redaktor 

 t.e.n. Güntəkin Nəcəfli 

 

 



 

Üz qabığı  

İrəvan şəhəri, Böyük məscid. Dübua de Monpere F. 

 

 



Müəlliflər 

Əməkdar  el  xadimi,  AMEA-nın  müxbir  üzvü,  t.e.d.,  prof.  Yaqub  Mahmudov, 

t.e.d.,  prof.  Tofiq  Mustafazadə,  t.e.d.,  prof.  Süleyman  Məmmədov,  t.e.n.  prof. 

Güntəkin Nəcəfli, Nazim Mustafa, t.e.n. Gövhər Məmmədov, t.e.n. Hacı Həsənov, 

t.e.n. İsrafil Məmmədov, t.e.n. Vidadi Umudlu, t.e.n. Səidə  Hacıyeva, t.e.n. İradə 

Məmmədova, t.e.n. Nigar Gözəlova 

 

 

Redaksiya heyəti 



Əməkdar  elm  xadimi,  AMEA-nın  müxbir  üzvü,  t.e.d.,  prof.  Yaqub  Mahmudov 

elmi  redaktor),  t.e.d.,  prof.  Tofiq  Mustafazadə  (elmi  redaktor  müavini),  t.e.n. 

Güntəkin  Nəcəfli  (məsul  redaktor),  akademik  İsmayıl  Hacıyev,  t.e.d.,  prof.  Fuad 

Əliyev, t.e.d. Kərim Şükürov, fəls.e.d. Sabir Əsədov, t.e.n. Cəbi Bəhrəmov, t.e.n. 

Elmar Məhərrəmov 


 

Kitabın içindəkilər 

 

Ön söz  


Ermənilərin XIX əsrdə Şimali Azərbaycan torpaqlarına 

 köçürülməsi tarixi həqiqətdir.............................................................................16-33 

İrəvan xanlığı Azərbaycanın dövlətçilik  

tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.....................................................................35-68 

Xanlığın əhalisi................................................................................................69-100 

Sosial-iqtisadi həyat.......................................................................................101-137 

Xanlığın sərhədləri, inzibati bölgüsü və idarəçilik 

 Sistemi..........................................................................................................139 -184 

Mədəniyyət....................................................................................................185-247 

Xarici siyasət.................................................................................................249 -284 

Rusiya imperiyasının və Qacarlar  

dövlətinin işğalçılıq planları...........................................................................285-321 

İrəvan xanlığının Rusiya imperiyası tərəfindən 

işğalı...............................................................................................................323-371 

İşğal olunmuş İrəvan xanlığı ərazisinə ermənilərin 

 İrandan və Osmanlı imperiyasından kütləvi 

 surətdə köçürülməsi......................................................................................373-499 

İrəvan xanlığı ərazisindəki azərbaycanlılara məxsus yer  

adlarının kütləvi surətdə dəyişdirilməsi. Müasir 

 vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırım........................................................501-580 

Son söz əvəzinə 

Vətən torpağından pay verən Vətənsiz qalar!...............................................581-588 

İxtisarlar........................................................................................................589-590 

Mənbələr və ədəbiyyat..................................................................................591-608 

The resume....................................................................................................609-612 

Резюме..........................................................................................................613-617 



 

 



Ermənilərin XIX əsrdə şimali Azərbaycan 

torpaqlarına köçürülməsi tarixi həqiqətdir. 

 

Oxuculara  təqdim  olunan  bu  kitabda  Cənubi  Qafqazın  tarixində  mühüm 

rol oynamış Azərbaycan dövlətlərindən birindən — İrəvan xanlığından (1747-1828) 

bəhs olunur. Bu Azərbaycan dövləti  XIX əsrin əvvəllərində yadelli işğalçılara qarşı 

qəhrəmancasına mübarizə aparmışdır. 

İrəvan  xanlığının  tarixi  Azərbaycan  xalqının  minillər  boyunca  yaratdığı 

zəngin maddi və mənəvi mədəniyyət tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. 

İrəvan xanlığı XVIII əsrin ortalarında Nadir şah imperiyasının süqutundan 

sonra meydana gəlmiş Azərbaycan dövlətlərindən -xanlıqlarından biri idi. 

Hazırda  Ermənistan  Respublikasının  yerləşdiyi  ərazi  yaxın  keçmişdə  — 

XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dövləti olan İrəvan xanlığının torpaqları idi. Bu 

torpaqların ən qədim yerli əhalisi - aborigen sahibləri Azərbaycan türkləri idi. 

İrəvan xanlığının yarandığı ərazi ən qədim türk torpaqlarıdır. Azərbaycan 

xalqının  formalaşmasında  yaxından  iştirak  etmiş  hürrilər,  kimmerlər,  iskitlər, 

saklar, hunlar və digər çoxsaylı oğuz və qıpçaq türkləri məhz bu regionda, xüsusilə 

Göyçə  gölü   ətrafındakı  torpaqlarda  yaşamış  və  özlərindən  sonra  zəngin  tarixi-

mədəni iz qoymuşlar. 

Azərbaycan  xalqının  və  digər  türk  xalqlarının  qəhrəmanlıq  eposu  olan 

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarında təsvir olunan bir çox mühüm tarixi hadisələr, 

proseslər  Azərbaycanın  məhz  bu  regionunda  İrəvan  xanlığının  ərazisində  cərəyan 

etmişdir. 

Böyük  Azərbaycan  hökmdarı  Uzun  Həsənin  (1468-1478)  tapşırığı  ilə 

yazılmış Oğuznamədə — Əbu Bəkr Tehraninin "Kitabi-Diyarbəkriyyə"sində oğuz 

türklərinin  soy  kökündə  duran  Oğuz  xaqanın  məhz  burada  —  Göyçə  dənizi 

ətrafındakı  torpaqlarda  yaşadığı,  dünyasını  burada  dəyişdiyi  və  burada  da  dəfn 

olunduğu  qeyd  edilir.  Xanlar  xanı  Bayandur  xaqan  və  bir  çox  digər  oğuz-türk 

sərkərdələri  də  özlərinin  ata-baba  yurdu  olan  bu  diyarda  fəaliyyət  göstərmiş, 

burada da dünyalarını dəyişmiş, dəfn olunmuşlar.

1

 

İrəvan  xanlığının  ərazisi,  ayrı-ayrı  işğalçı  imperiyaların  hökmranlıq 



dövrləri  istisna  edilməklə,  ən  qədim  zamanlardan  başlayaraq  həmişə  Azərbaycan 

dövlətlərinin  tərkibində  olmuşdur.  Bu  torpaqlar  həm  də  Azərbaycan-türk 

tayfalarının elliklə və ən sıx şəkildə yaşadığı regionlardan biri idi. 

                                                           

 1918-ci ildə Qərbi Azərbaycanda — keçmiş İrəvan xanlığının ərazisində erməni dövləti yaradıldıqdan 

sonra Göyçə gölünün adı 1930-cu ildə ermənilər tərəfindən dəyişdirilib "Sevan" adlandırılmışdır.

 

1

 Geniş məlumat üçün bax: Əbubəkr Tehrani. Kitabi-Diyarbəkriyyə. Fars dilindən tərcümə edən, ön söz, 



şərhlər və göstəricilərin müəllifi Rahilə Şükürova. Bakı, 1998, s.46-47.

 


 

XIX  əsrin  əvvəlində  baş  vermiş  Rusiya  işğallarına  qədər  İrəvan  xanlığı 



əhalisinin  mütləq  əksəriyyəti  Azərbaycan  türkləri  idi.  Qeyd  etmək  lazımdır  ki, 

erməni  katolikosluğu  mərkəzinin  1441-ci  ildə  İrəvan  (Çuxursəd)  bölgəsinə 

köçürülməsinə  qədər  burada  ermənilərə  məxsus  heç  bir  kənd  və  yaxud  torpaq 

sahəsi  olmayıb.  Hətta  erməni  katolikosluğunun  yerləşdiyi  Üçkilsə  (Valarşabad ) 

kəndi belə 1443-cü ildən başlayaraq ermənilər tərəfindən müxtəlif vasitələrlə hissə-

hissə Azərbaycan türklərindən alınmışdı.  

Azərbaycan  dövləti  olan  İrəvan  xanlığını  Azərbaycanın  dövlət  idarəçiliyi 

tarixində  mühüm  rol  oynamış  məşhur  Qacarlar  adlanan  türk  sülaləsindən  olan 

xanlar  idarə  etmişlər.  Xanlığın  bütün  idarəçilik  sistemi,  ictimai,  siyasi,  mədəni  və 

təsərrüfat  həyatı,  burada  yaşayan  əhalinin  məişət  mədəniyyəti  Azərbaycanın 

minillər  boyunca  davam  etmiş  ümumi  tarixi  inkişaf  sisteminin  ayrılmaz  tərkib 

hissəsi  idi.  İrəvan  xanlığı  öz  inkişaf  xüsusiyyətlərinə  görə  həmin  dövrdə  mövcud 

olmuş digər Azərbaycan xanlıqlarından heç nə ilə fərqlənmirdi. 

İrəvan  xanlığının  ərazisində,  tarix  boyu,  Azərbaycan  xalqına  məxsus 

çoxsaylı yaşayış  məskənləri  — kəndlər, şəhərlər salınmış, minlərlə tarixi abidələr 

qalalar, 

məscidlər, 

minarələr  ucaldılmış, 

karvansaralar,  hamamlar  inşa 

olunmuşdu.   Bölgədəki  bütün  yer  adları  —  toponimlər  Azərbaycan  xalqına 

məxsus  idi.  Bu  inkarolunmaz  həqiqəti  hətta  erməni  mənbələri  də  təsdiq  edir.

 

Xanlığın  ərazisində  saysız-hesabsız  qədim  oğuz-türk  qəbiristanları  və  bu 



qəbiristanlarda  Azərbaycan  xalqına  məxsus  külli  miqdarda  qoç  heykəlləri, 

qəbirüstü  abidələr  vardı.  Bütün  bunlar  Azərbaycan  xalqının  maddi  mədəniyyət 

möhürləri idi... 

Lakin  XIX  əsrin  əvvəllərində  Cənııbi  Qafqazın  tarixində  qanlı  faciələr 

dövrü  başlandı.  Regionu  ələ  keçirməyə  çalışan  Rusiya  imperiyası  Azərbaycan 

xanlıqlarına  qarşı  müharibələrə  başladı.  Çox  çəkmədən  Cənubi  Qafqaz  Rusiya 

imperiyasının Qacarlar İranı və Osmanlı dövlətinə qarşı apardığı qanlı müharibələr 

meydanına çevrildi. 

Osmanlı dövləti və Qacarlar İranı ilə sərhəddə yerləşən İrəvan xanlığının 

ələ  keçirilməsi  Rusiya  imperiyasının  işğalçılıq  planlarının  mühüm  tərkib  hissəsi 

idi.  1804-1813-cü  illərdə  Azərbaycan  torpaqlarının  işğalı  uğrunda  gedən  Birinci 

Rusiya - İran müharibəsi zamanı İrəvan xanlığı iki dəfə (2 iyul-3 sentyabr 1804-cü 

il;  3  oktyabr-30  noyabr  1808-ci  il)  Rusiya  qoşunlarının  güclü  hücumlarına  məruz 

qaldı.  Lakin  İrəvan  xanlığı  Rusiyaya  təslim  olmadı  və  öz  müstəqilliyini  qoruyub 

                                                           

  "Valarşabad"  toponimi  Arşakilər  (Arsaklılar)  sülaləsindən  olan  Sanatürkün  (Sanatrukun)  oğlu  Valar 

şahın  (194-216)  adı  ilə  bağlıdır.  Uzun  tarixi  dövr  ərzində  "Valarşabad"  kimi  işlənmiş  bu  toponim 

erməni ədəbiyyatında təhrif olunaraq "Vağarşabad" formasına sahnmışdır. Valarşabadın əsası Valar şah 

tərəfindən qoyulmuşdu [bax: 95,116; 190, 29].

 

 Bax: bölmə 2, cədvəl 1.



 

 Bax: bölmə 4, cədvəl 2,3.

 

 Bax: bölmə 2, əlavə 2.



 

 

saxlaya bildi. Xanlığın əhalisi müdrik və cəsur dövlət xadimləri olan Məhəmməd 



Hüseyn  xan  Qacarın  (1784-1805)  və  Hüseynqulu  xan  Qacarın  (1806-1827) 

başçılığı ilə doğma vətəninin müdafiəsinə qalxaraq çar qoşunlarına qəhrəmanlıqla 

müqavimət  göstərdi.  Böyük  itkilər  verən  Rusiya  imperiyasının  hakim  dairələri 

İrəvan  xanlığını  ələ  keçirmək  üçün  şirnikləndirici  vasitələrə  əl  atdı.  Rusiyanın 

Cənubi  Qafqazdakı  hərbi  qüvvələrinin  baş  komandanı  general  Qudoviç  İrəvan 

sərdarının (Hüseynqulu xan Qacar - red.) qardaşı Həsən xan Qacara qalanı könüllü 

təslim edəcəyi halda onu sərbəst buraxaraq, İrəvan qalası və şəhəri istisna olmaqla, 

bütün  xanlığın  hakimi  təyin  olunacağına  Rusiya  imperatoru  adından  vəd  verdi.

1

 

Həsən xan Qacar Rusiya imperatoru adından verilən bu təklifi rədd etdi. 



Çar Rusiyası Azərbaycan torpaqlarının işğalında ermənilərin köməyindən, 

erməni  xəyanətindən  dövlət  səviyyəsində  istifadə  edirdi.  Məsələn,  çarın  həmin 

dövrdə  verilmiş  bir  fərmanına  bununla  bağlı  ayrıca  bənd  daxil  edilmişdi:  "...Hər 

cür  nəvazişlə  erməniləri  öz  tərəfinizə  çəkməyi  xüsusi  olaraq  sizin  ixtiyarınıza 

buraxıram".

2

 



Bütün  bunlara  baxmayaraq,  Birinci  Rusiya-İran  müharibəsi  zamanı 

Rusiya  imperiyası  İrəvan  və  Naxçıvan  xanlıqlarını  işğal  edə  bilmədi.  Hər  iki 

xanlığın  yerli  əhalisi  olan  Azərbaycan  vətənpərvərləri  doğma  yurdun  azadlığı 

uğrunda işğalçılara və onlara kömək edən ermənilərə qarşı qəhrəmanlıq mübarizəsi 

aparıb və qələbə çaldılar. 

İrəvan xanlığını işğal etmək niyyətindən əl çəkməyən I Nikolay İrəvan və 

Sərdarabad qalalarını ələ keçirməyin hərbi - strateji əhəmiyyətini nəzərə alır, bunu 

tez-tez general Yermolova xatırladırdı. Rusiya imperatoru 1826-cı il oktyabrın 21-

də Yermolova yazırdı: "Əgər İrəvanı ya silah gücünə, ya İrəvan Sərdarını pulla ələ 

almaq  yolu  ilə,  ya  da  onunla  gizli  münasibətlər  qurmaqla  ələ  keçirmək 

mümkündürsə, bu imkanı əldən verməyin‖.

3

 



İkinci  Rusiya  —  İran  müharibəsi  (1826-1828)  zamanı  İrəvan  xanlığının 

işğalına xüsusi önəm verən çar I Nikolay (1825-1855) Yermolova göndərdiyi 1826-

cı  il  1  avqust  tarixli  fərmanında  işğalçı  generala  xüsusi  olaraq  tapşırırdı:  Təcili 

olaraq  İrəvan  Sərdarı  üzərinə  yürüş  edin.  Tezliklə  sizdən  belə  cavab  gözləyirəm: 

"Allahın  köməkliyi  ilə  Sərdar  daha  yoxdur  və  İrəvan  vilayəti  tamamilə  tululub". 

Siz və 15 min nəfərlik rus ordusu qələbə qazanmaq üçün kifayətdir.

4

 

Azərbaycan  vətənpərvərlərinə  başçılıq  edən  İrəvan  sərdarı  Hüseynqulu 



xan  Qacar,  qardaşı  "Aslanlar  başı"  titulunu  daşıyan  Həsən  xan  və  onun  nəvəsi 

Fətəli xan Qacar 1827-ci ildə Rusiya işğalçılarına qarşı İrəvanı (27 aprel 23 iyun; 

                                                           

1

 Акты,  собранные  Кафказскою  Археографическою  Комиссиею  (АКАК),Т.  III,  Тифлис,  1869, 



sənəd 447, s.239-240.

 

2



 АКАК, т.I, Тифлис, 1866, sənəd 548, s.436.

 

3



 Шербатов М. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич. Его жизнь и деятельность. т.II. СПб.. 

1890, с. 122.

 

4

 Записки  Алексея  Петровича  Ермолова  (1816-1827),  ч.Н,  Москва,  1868,  с.214;  Вах:  bölmə  8, 



sənəd 3.

 


 

24  sentyabr  1  oktyabr)  və  Sərdarabad  qalasını  (16-17  aprel;  14-20  sentyabr)  dörd 



dəfə qəhrəmancasına müdafiə etdi. Çar generalı Benkendorfun Sərdarabad qalasını 

təslim etmək təbbini rədd edən Həsən xanın nəvəsi Fətəli xan Qacar işğalçılara sərt 

və  birmənalı  cavab  verdi:  "Qalanı  təslim  etməkdənsə  onun  dağıntıları  altında 

ölməyim  yaxşıdır".

İrəvan  qalasının  qəhrəman  müdafiəçisi  Həsən  xan  Qacar  isə 



son anda  qalanı düşmənə  təslim etməkdənsə  partlatmaq  məqsədilə  barıt  qülləsinə 

yanan  fitil  qoymuşdu.  Lakin  poruçik  Lemyakin  bunu  vaxtında  görmüş  və  əli  ilə 

yanan fitili götürmüşdü. 

Lakin  xəyanət  öz  işini  gördü.  Ermənilər  İrəvan  qalasını  mühasirədə 

saxlayan  Paskeviçlə  əlaqəyə  girdilər  və  azərbaycanlıların  qalanın  hansı  hissəsində 

yerləşdikləri top atəşlərini hara istiqamətləndirmək lazım olduğu barədə işğalçılara 

məlumat verdilər.

2

 



Erməni xəyanətindən istifadə edərək İrəvan qalasını ələ keçirən və xanlığı 

işğal  edən  rus  qoşunlarının  baş  komandanı  Paskeviç  bu  "qələbəyə  görə"  qraf 

titulu,

3

 2-ci  dərəcəli  Georgi  ordeni,  1  milyon  rubl  məbləğində  pul  mükafatı  və 



İrəvan  qalasının  ələ  keçirilməsinə  görə  "Erivanski"  titulu  aldı.

4

 İrəvan  qalasının 



alınması  Sankt-Peterburqda  bayram  edildi  və  bu  münasibətlə  xüsusi  rəsmi  keçid 

düzənləndi. Bundan əlavə, İrəvan qalasının alınması münasibətilə xüsusi medallar 

təsis olundu [bax: bölmə 8, şəkil: 5,6]. 

İşğalçı  Rusiya  qoşunlarının  İrəvanda  törəldikləri  dağıntılar  və  şəhərə 

vurduqları  zərərlə  bağlı  V.Potto  bu  hadisənin  canlı  şahidinin  dediklərini  olduğu 

kimi  qələmə  alaraq  yazırdı:  "Qalanın  cənub-şərq  küncünə  çatarkən  divar  və 

bürclərin  dağıntısı  məni  heyrətə  saldı.  Mənə  elə  gəlir  ki,  rus  mühasirə 

artilleriyasının dörd gündə etdiyini çərxi-fələk dörd əsrdə belə edə bilməzdi".

5

 

Rusiya  müstəmləkəçiləri  İrana  və  Türkiyəyə  qalib  gəldikdən  sonra, 



Türkmənçay  (1828)  və  Ədirnə  (1829)  müqavilələrinə  əsasən,  Cənubi  Qafqazda 

Qacarlar  İranı  və  Osmanlı  imperiyasına  qarşı  gələcək  işğalçılıq  planlarını  həyata 

keçirmək  üçün  xristian  —  istinadgah  məntəqəsi  yaratmaq  məqsədilə  həmin 

dövlətlərin  ərazisində  yaşayan  erməniləri  kütləvi  surətdə  Şimali  Azərbaycan 

torpaqlarına,  əsasən  İrəvan,  Naxçıvan,   Qarabağ  xanlıqlarının  ərazisinə  və  indiki 

Gürcüstan  Respublikasının  məhz  azərbaycanlılar  yaşayan  bölgələrinə  köçürdü. 

İrəvan  və  Naxçıvan  xanlıqlarını  işğal  etmiş  general  Paskeviç  İrandan  köçürülən 

ermənilərin  hansı  Azərbaycan  torpaqlarına  istiqamətləndirilməsi  barədə  konkret 

                                                           

1

 Потто R.A. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях, т.Ш, вып. 



1-4, СПб., 1886, с.304-305.

 

2



Ениколопов И.Грибоедов и Восток, Ереван, 1954, с.85-86.

 

3



Шербатов M.Göstərilən əsəri, s.330 

 

4



 Потто В.A. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях, т.Ш, вып. 

1-4, СПб., 1886, с. 591.

 

5

 Потто В.A. Göstərilən əsəri, s516.



 

  Naxçıvan  azərbaycanlıları  dəfələrlə  üsyan  qaldıraraq  ermənilərin  Naxçıvanda  qərar  tutmasına  yol 

vermədilər. 

 


10 

 

gösləriş  də  vermişdi:  köçürülən  ermənilən  İrəvan  və  Naxçıvan  əyalətlərinə 



istiqamətləndirmək  lazımdır  ki  həmin  ərazilərdə  xristian  əhalinin  sayı  mümkün 

qədər  artırılsın.

1

 Beləliklə,  1828-ci  il  fevralın  26-dan  iyunun  11-dək,  yəni  üç  ay 



yarım  ərzində  İrandan  Şimali  Azərbaycana  -  İrəvan,  Naxçıvan  və  Qarabağ 

xanlıqlarının ərazisinə 8249 erməni ailəsi, başqa sözlə, ən azı 40 min nəfər erməni 

köçürüldü.

2

 Bundan  bir  az  sonra  Şimali  Azərbaycan  torpaqlarına  Osmanlı  dövləti 



ərazisindən daha 90 min nəfərdən artıq erməni köçürülüb gətirildi.

3

 



Ermənilərin  İrandan  və  Türkiyədən  Şimali  Azərbaycan  torpaqlarına 

köçürülüb gətirilməsi inkarolunmaz tarixi faktdır. Bunu çoxsaylı arxiv materialları, 

xüsusilə  ermənilərin  köçürülməsi  prosesini  tənzimləyən  rəsmi  dövlət  sənədləri      

təlimatlar çox aydın sübut edir.

4

 

Ermənilər  Şimali  Azərbaycan  torpaqlarına  xüsusi  məqsədlə,  yəni  onlara 



daimi  vətən  yaratmaq  niyyəti  ilə  köçürülürdü.  Bu  çirkin  siyasətin  həyata 

keçirilməsində Rusiya ordusunda xidmət edən erməni zabitləri fəal iştirak edirdilər. 

Erməni generalları öz məqsədlərini açıq bəyan etməkdən də çəkinmirdilər. Bu qanlı 

siyasətin  tezliklə  həyata  keçirilməsinə  şəxsən  rəhbərlik  edən  erməni  mənşəli  rus 

polkovniki  Qazaros  Lazaryan  (Lazaryev)  İran  ərazisindən  Şimali  Azərbaycana 

köçürülən ermənilərə müraciətlə deyirdi: "... Orada (yəni Şimali Azərbaycanda — 



red.)  siz  xristianların  məskunlaşdırıldığı  yeni  vətən  əldə  edəcəksiniz...  İranın 

müxtəlif  əyalətlərinə  səpələnmiş  xristianların  (yəni  ermənilərin  —  red.)  bir  yerə 

                                                           

1

 Yenikolopov İ. Göstərilən əsəri, s.129-130.



 

2

 Глинка  С.Н.Описание  переселения  армян  аддербиджанских  в  пределы  России.  Москва,  1831. 



С.131.

 

3



 АКАК,т VII, Тифлис, 1878, sənəd 829, c.845.

 

 



4

 АКАК,т VII, sənəd 586, c.619-620; Qlinka S.N. Göstərilən əsəri, s.107.

 


11 

 

cəmləşdiyini  görəcəksiniz.  Tələsin!  Vaxt  qiymətlidir.  Tezliklə  rus  qoşunları  İranı 



tərk  edəcək,  bundan  sonra  sizin  köçməyiniz  çətinləşəcək  və  biz  sizin  təhlükəsiz 

köçməyinizə  cavabdeh olmayacağıq. Azca itkiyə  məruz qalsanız da, qısa zamanda 

hər  şeyə  nail  olacaqsınız,  özü  də  həmişəlik".

1

 Daim  köçəri  həyat  sürməyə, 



yerdəyişmələrə  adət  etmiş  ermənilərə  bu  dəfə  təlqin  edilirdi  ki,  "İran  çörəyi 

yeməkdənsə rus otu yemək daha yaxşıdır".

2

 

Maraqlı və təkzibolunmaz tarixi faktlardan biri də budur ki, tanınmış rus 



rəssamı  V.İ.Maşkov  1828-ci  ildə  ermənilərin  Şimali  Azərbaycan  torpaqlarına 

köçürülməsinə ayrıca rəsm əsəri həsr etmişdi. 

Ermənilərin  kütləvi  surətdə  köçürülüb  gətirilməsinə  baxmayaraq,  çar 

hakimiyyət  orqanları  İrəvan  xanlığı  ərazisində  demoqrafik  vəziyyəti  birdən-birə 

dəyişdirə bilmədi. İrəvan xanlığının işğalını həyata keçirmiş rus generalı Paskeviç, 

hətta  ermənilərin  köçürülüb  gəlirilməsindən  sonra  belə,  İrəvan  bölgəsi  əhalisinin 

dörddə  üç  hissəsinin  Azərbaycan türkləri olduğunu etiraf edirdi.

3

 Yeri  gəlmişkən. 



işğalçı general bu faktla hesablaşmağa məcbur olmuş, cüzi azlıq təşkil edən gəlmə 

ermənilərə  daha  yaxşı  şərait  yaratmaq  üçün  canfəşanlıq  edən,  regionda  böyük 

əksəriyyət təşkil edən yerli Azərbaycan türklərinin haqqını kobudcasına tapdalayan 

İrəvan  Müvəqqəti  İdarəsinin  üzvü,  erməni  arxiyepiskopu  Nersesi  vəzifəsindən 

kənar  edib  Bessarbiyaya  sürgün  etdirmiş,  buna  şərait  yaradan  İrəvan  Müvəqqəti 

İdarəsinin  rəisi  general  Krasovskini  isə  vəzifəsindən  kənar  edib  Rusiyaya 

qaytarmışdı.

4

 



Tanınmış  rus  tədqiqatçısı  N.Şavrov  ermənilərin  Cənubi  Qafqaza 

köçürülməsi  prosesini  və  köçürülüb  gətirilmiş  ermənilərin  sayını  araşdırdıqdan 

sonra  1911-ci  ildə  yazırdr.  "Hazırda  Cənubi  Qafqazda  yaşayan  I  milyon  300  min 

erməninin  1  milyondan  çoxu  bu  diyarın  yerli  əhalisi  deyil.  Onları  bura  biz  (yəni 

ruslar — red.) köçürüb gətirmişik".

5

 



Çar Rusiyası XIX əsrin 20-30-cu illərindən başlayaraq erməniləri Cənubi 

Qafqazdakı Azərbaycan torpaqlarına köçürüb gətirməklə bu regionun qədim tarixi 

dövrlərdən  bəri  davam  edən  ənənəvi  etnik-siyasi  və  dini  mənzərəsini  zorla 

dəyişdirdi.  Şimali  Azərbaycanın  İran  və  Türkiyə  ilə  sərhəd  torpaqlarında  Cənubi 

Qafqaz üçün tamamilə yad olan yeni xristian etnosu yerləşdirdi. 

Rusiya  müstəmləkəçiləri,  çox  çəkmədən,  Azərbaycan  xalqının  tarixi 

dövlətçilik  ənənələrini  və  müsləqillik  şüurunu  məhv  etmək  üçün  inzibati-ərazi 

islahatları keçirməyə başladı. 1828-ci il martın 21-də Azərbaycan xalqının Novruz 

bayramı  günlərindən  birində  imperator  1  Nikolayın  fərmanı  ilə  Azərbaycanın 

                                                           

1

 Qlinka S.N. Göstərilən əsəri, s. 107-111.



 

2

 Qlinka S.N. Göstərilən əsəri, s. 68-69.



 

3

 AKAK, t.VII, sənəd 438, s.888-491; bölmə 9, sənəd 1.



 

4

 Парсамян В.А. История армянского народа, т. I. Ереван, 1972, с.72. 



 

5

 Шавров Н.Н. Новая угроза русскому делу в Закавказье: предстоящая распродажа Мугани 



инородцам. СПб., 1911, с.63.

 


12 

 

İrəvan  və  Naxçıvan  xanlıqları  ləğv  edildi  və  bu  xanlıqların  ərazisində  İran  və 



Türkiyədən  köçürülməkdə  olan  ermənilər  üçün  qondarma  "Erməni  vilayəti" 

yaradıldı.

1

 Bununla  Cənubi      Qafqazdakı      Azərbaycan      torpaqlarında,      daha 



doğrusu,  İrəvan  xanlığının  ərazisində  erməni  dövləti  yaratmaq  üçün  ilk  addım 

atıldı.  Yeri  gəlmişkən,  1828-ci  ildə,  özü  də  ermənilərin  köçürülmə  kampaniyası 

başa  çatdırıldıqdan  sonra  "Erməni  vilayəti"ndə  olan  1125  kəndin  1111-də  ancaq 

Azərbaycan türkləri yaşayırdı. 

Azərbaycan xalqının qədim dövlətçilik ənənələrini və müstəqillik şüurunu 

məhv etmək üçün 1840-cı ildə daha bir addım atıldı: "Erməni vilayəti" ləğv edildi 

və onun ərazisində bir neçə qəza yaradıldı: İrəvan, Yeni Bayazid, Gümrü, Sürməli 

və s. 1849-cu ildə isə həmin Azərbaycan torpaqlarmda  yeni inzibati-ərazi vahidi  - 

İrəvan  quberniyası  yaradıldı.  İrəvan  quberniyasının  yaradılması,  əslində,  Qərbi 

Azərbaycan  ərazisində  ermənilər  üçün  dövlət  yaradılması  yolunda  növbəti  addım 

idi.  Bundan  sonra  ermənilərin  İran  və  Türkiyədən  İrəvan  quberniyası  ərazisinə, 

həmçinin  digər  Azərbaycan  torpaqlarına  köçürülməsi  prosesi  daha  da 

sürətləndirildi. 

Ermənilərin  köçürülməsindən  sonra  Cənubi  Qafqaz  qanlı  qırğınlar 

dövrünə  qədəm  qoydu.  Rusiya  müstəmləkəçiləri  tərəfindən  silahlandırılan  və 

hərtərəfli  müdafiə  olunan  erməni  quldur  dəstələri  Azərbaycan  xalqına  qarşı, 

ümumiyyətlə  Cənubi  Qafqazm  türk-müsəlman  əhalisinə  qarşı  soyqırımlarına 

başladılar.  Böyük  dövlətlər  özlərinin  Cənubi  Qafqazla  bağlı  geosiyasi  planlarını 

həyata  keçirmək  üçün  ermənilərdən  bir  alət  kimi  istifadə  etdilər  və  bunun 

müqabilində onlara tarixi Azərbaycan torpaqlarında — keçmiş İrəvan və Naxçıvan 

xanlıqlarının ərazisində dövlət yaratmaqdan ötrü hər cür köməklik göstərdilər. 

Nəhayət,  1918-ci  il  mayın  29-da  yenicə  elan  olunmuş  Azərbaycan  Xalq 

Cümhuriyyəti  hökuməti,  öz  xalqının  iradəsini  nəzərə  almadan,  böyük  dövlətlərin 

təzyiqi  ilə  qədim  Azərbaycan  şəhəri  İrəvanı  ətrafındakı  təqribən  9,5  min  kv.km 

torpaqla birlikdə ermənilərə güzəştə getdi. Başqa sözlə, Vətən torpağından düşmənə 

pay verildi. Və pay verilmiş həmin Şimali Azэrbaycan torpağında  - keçmiş İrəvan 

xanlığının ərazisində erməni dövləti yaradıldı. 

29 may 1918-ci il! — Bu tarix Şimali Azərbaycan ərazisində, ümumiyyətlə, 

Cənubi  Qafqazda  tarixdə  ilk  dəfə  erməni  dövlətinin  yaradıldığı  gündür.  Hamıya 

məlum  olan  tarixi  faktdır  ki,  bundan  əvvəl  heç  zaman  Cənubi  Qafqaz  ərazisində 

ümumiyyətlə erməni dövləti olmamışdır. 

Çar Rusiyası tərəfindən işğal  olunmuş Azərbaycan torpağında İrəvam və 

Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində erməni vilayətinin yaradılmasından dərhal sonra 

Azərbaycan  tarixinin  amansızcasına  saxtalaşdırılmasına  başlanıldı.  Erməni 

millətçiləri öz havadarları olan Rusiya işğalçılarının yaxından iştirakı və köməyi ilə 

saxta  erməni  tarixi  yaratmağa  başladılar.  Bütün  arxiv  sənədləri,  hətta  Rusiya 

                                                           

1

 Полное собрание законов Российской империи, (ПСЗРИ) Собр. Второе, т. III. 1828, СПб., 1830. 



С. 272-273; АКАК т. VII, д.437. с.487; bax: bölmə 9, sənəd 2.

 


13 

 

imperiyasının  Azərbaycan  xanlıqları,  İran  və  Türkiyə  ilə  bağladığı  müqavilələrin 



adları  və  mətnləri  də  saxtalaşdırıldı.  Rusiya  və  Sovet  İttifaqının  ali  rəhbərliyində, 

dövlət  və  hökumət  strukturlarmda  mühüm  mövqelər  elə  keçirmiş  ermənilər  öz 

məqsədlərinə  asanlıqla  nail  oldular.  Nəticədə  XIX  əsrin  20-30-cu  illərindən 

başlayaraq Rusiya  tərəfindən  Cənubi Qafqaza kütləvi surətdə  köçürülüb gətirilmiş 

gəlmə  ermənilər  bu  regionun  "ən  qədim  yerli  əhalisi",  ata-baba  torpaqları 

əllərindən  alınıb  ermənilərə  paylanmış  yerli  azərbaycanlılar  isə  "gəlmə",  "köçəri 

yırtıcılar"  kimi  qələmə  verilməyə  başlandı.  Erməni  millətçiləri  bütün  dünyaya 

Azərbaycan  və  azərbaycanlılar  haqqında  dayanmadan  saxta  və  qəsdən  təhrif 

olunmuş informasiyalar yaydılar.  

Bəzi faktlara müraciət edək. 

Tarixi  həqiqət  belədir  ki,  1805-ci  ildə  Rusiya  ilə  Azərbaycan  dövləti  olan 

Qarabağ  xanlığı  arasında  Kürəkçay  sazişi  adlanan  saziş  bağlanmışdı.  Sazişin  adı 

belədir:  "Tpaктaт  мeждy  Kapaбaxcким  ханом  u  Р

ОССИЙСКОЙ  ИМПЕРИЕЙ 

пepexoдe xaнcmвa пoд влacmв Poccии om 14 



MАЯ 

1805 гoдa".

1

 Həmin sazişə görə, 



Qarabağ  xanlığı  Rusiyanın  himayəsini  qəbul  edir,  Rusiya  isə  Qarabağ  xanlığına 

daxil  olan  torpaqların  İbrahimxəlil  xana,  daha  doğrusu,  Azərbaycana  məxsus 

olduğunu  və  gələcəkdə  də  Qarabağ  xanının  varislərinə  məxsus  olaraq  qalacağını 

təsdiq  edirdi.

2

 Erməni  tarixçiləri  isə  real  tarixi  və  Kürəkçay  müqaviləsini 



saxtalaşdıraraq  Qarabağ  xanlığı  ərazisinə  guya  ermənilərə  məxsus  olduğunu  və 

Kürəkçay  müqaviləsinin  də  guya  ermənilərlə  Rusiya  arasında  bağlandığını  iddia 

cdirlər. Halbuki ermənilərin İran və Türkiyədən Azərbaycana, o cümlədən Qarabağ 

xanlığının  ərazisinə  köçürülməsinə  Kürəkçay  sazişinin  imzalandığı  1805-ci  ildən 

çox  sonra  —  1828-ci ildə  başlanmışdı.  Və  gəlmə  Qarabağ  erməniləri  1978-ci  ildə 

özlərinin  İrandan  bura,  yəni  Qarabağa  köçürülməsinin  150  illiyini  bayram  etmiş, 

bu  münasibətlə  Dağlıq  Qarabağda  -  Ağdərə  rayonunun  Marquşevan  kəndində  bir 

xatirə  abidəsi  də  inşa  etmişdilər.  1988-ci  ildə  erməni  separatçı-terrorçu  dəstələri  

"tarixi  həqiqətin  izini  itirmək"  məqsədilə  ermənilərin  Qarabağa  gəlmə  etnos 

olduğunu  təsdiq  edən  bu  abidəni  dağıtmışlar.  Hazırda  həmin  abidənin  qalıqları 

Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonu ərazisindədir. 

Digər  bir  fakt:  XIX  əsrin  əvvəlində  Rusiya  imperiyası  Cənubi  Qafqazı 

işğal  etməyə  başlayanda  burada  heç bir erməni dövləti  yox idi.  Cənubi Qafqazda 

Azərbaycan  xanlıqları  hökmranlıq  edirdi.  Regionda  Azərbaycan  xanlıqlarından 

başqa  bir  də  gürcü  çarlığı  vardı.  O  zaman  indiki  Ermənistan  Respublikasının 

yerləşdiyi  ərazidə  Azərbaycan  dövləti  olan  İrəvan  xanlığı  yerləşirdi.  Və  1826-

1828-ci  illər  Rusiya  —  İran  müharibəsi  başa  çatdıqdan  sonra,  Türkmənçay 

müqaviləsinə  (1828)  əsasən,  Azərbaycanın  iki  xanlığı  —  İrəvan  xanlığı  və 

                                                           

  Hətta  hazırda  vaxtı  ilə  müxtəlif  internet  saytlarında  yerləşdirilən  İrəvan  xanlığına  məxsus  maddi-

mədəniyyət nümunələrini də saytlardan çıxarırlar.

 

1



 AKAK n.II, sənəd 1436, s.702-705.

 

2



 Əlavə məlumat üçün bax: Кюрекчайский договор – 200. Баку, 2005.

 


14 

 

Naxçıvan xanlığı Rusiya imperiyasına qatıldı. Bu tarixi fakt 1828-ci il Türkmənçay 



müqaviləsinin  bütün  mətnində  və  məzmununda  da  öz  əksini  tapmışdır.

1

 Konkret 



olaraq müqavilənin III maddəsində məhz İrəvan xanlığının və Naxçıvan xanlığının 

Rusiya imperiyasına ilhaq olunduğu qeyd edilir: 

Müqavilənin  nə  bu  maddəsində,  nə  də  digər  maddələrində  —  heç  yerdə 

"Ermənistan"  sözü  yoxdur.  Və  ola  da  bilməzdi.  Çünki  o  zaman  Cənubi  Qafqazda 

"Ermənistan" adlanan ərazi və ya dövlət yox idi. Erməni "tarixçiləri" bütün bu real   

tarixi   faktları   saxtalaşdıraraq 

İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğal olunması faktını 

bütün dünyaya guya "Ermənistanın Rusiyaya birləşdirilməsi" kimi təqdim edirlər. 

Buna xüsusi niyyətlə düşünülmüş saxtakarlıqdan başqa nə ad vermək olar?! 

Daha  bir  fakt:  erməni  alimləri  tarix  elmini  akademik  səviyyədə 

saxtalaşdırırlar.  Məsələn,  erməni  tarixçisi  akademik  S.P.Ağayan  böyük 

Azərbaycan  mütəfəkkiri  A.A.Bakıxanova  həsr  etdiyi  əsərdə  XVIII  əsr  Şimali 

Azərbaycan xanlıqlarının xəritəsini vermişdir.

2

 



Lakin  erməni  akademiki  həmin  xəritəyə  saxtakarlıq  edərək  Şimali 

Azərbaycan  xanlıqlarından  birinin  -  məhz  İrəvan  xanlığının  ərazisini  daxil 

etməmişdir:  Ağayan  öz  əsərində.  özü  də  həmin  xəritənin  altında  verdiyi  qeyd  də 

yazır  ki,  göstərilən  xəritəni  guya  P.İ.Kovalevskinin  "Qafqazın  Rusiya  tərəfindən 

işğalı"

3

 əsərindən olduğu kimi götürüb öz  əsərinə daxil etmişdir. Bununla Ağayan 



                                                           

1

Bax: ПСЗРИ, т.III. 1828, CПб., 1830, ы. 125-126. 



 

2

 Агаян Ц.П. А.Бакиханов. Баку, 1948, с.9.



 

3

 Ковалевский  П.И.  Завоевание  Кафказа  Россией.  (Исторический  очерк),  СПб.,  (без  выходных 



данных). С.65, 113.

 


15 

 

oxuculara  yalan  satır,  həm  də  peşəkar  saxtakar  olduğunu  sübut  edir.  Çünki, 



P.İ.Kovalevskinin  əsərindəki  xəritədə  Şimali  Azərbaycan  xanlıqlarının  hamısının 

əraziləri, o cümlədən İrəvan xanlığının ərazisi də öz əksini tapmışdır. 

Göründüyü  kimi,  erməni  akade  miki  öz  xalqına  "xidmət  etmək  üçün" 

tarixi  həqiqəti  təhrif  etməklə  yanaşı,  rus  alimi  P.İ.Kovalyevskinin  xəritəsini 

saxtalaşdırmaqdan da çəkinməmişdir... 

Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyası  Tarix  İnstitutunun  müəlliflər 

heyəti  tərəfindən  hazırlanmış  "İrəvan  xanlığı:  Rusiya  işğalı  və  ermənilərin  Şimali 

Azərbaycan  torpaqlarına  köçürülməsi"  kitabı  bütün  bu  saxtakarlıqları  ifşa  etmək, 

dünyaya  elmi  həqiqəti,  daha  doğrusu real tarixi  olduğu  kimi  çatdırmaq  məqsədilə 

yazılmışdır.  Beləliklə,  kollektiv  tədqiqat  əsəri  olan  həmin  kitab  daha  bir  erməni 

saxtakarlığının  üstünü  açır.  Təkzibolunmaz  ilk  mənbələr,  o  cümlədən  çoxsaylı 

arxiv  sənədləri  əsasında  yazılmış  "İrəvan  xanlığı:  Rusiya  işğalı  və  ermənilərin 

Şimali  Azərbaycan  torpaqlarına  köçürülməsi"  sübut  edir  ki,  bu  gün  Ermənistan 

Respublikası  adlanan  dövlətin  yerləşdiyi  ərazi  yaxın  keçmişə  qədər,  bütün  tarix 

boyu həmişə Azərbaycan torpağı olmuşdur. XIX  əsrin əvvəllərində həmin ərazidə 

Azərbaycan  dövləti  olan  İrəvan  xanlığı  yerləşirdi.  Yalnız  1828-ci  ildə  Rusiya 

ordusu tərəfindən Türkiyədən və İrandan Şimali Azərbaycana köçürülüb gətirilirdi. 

Və  bu  gün  Ermənistan  Respublikasının  yerləşdiyi  ərazi  180  il  bundan  əvvəl 

Azərbaycan torpağı idi. Bu torpağın aborigen əhalisi azərbaycanlılar idi. Ermənilər 

isə Cənubi Qafqaza gəlmə, daha doğrusu, gətirilmə etnosdur. Bu etnosun yaşadığı 

"Ermənistan  Respublikası"  adlanan  ərazi  isə  azərbaycan  torpağıdır.  Azərbaycan 

xalqı yaşadıqca, bu həqiqət də yaşayacaqdır.  

 

*** 


 

"İrəvan  xanlığı:  Rusiya  işğalı  və  erməniıərin  Şimali  Azərbaycan 



16 

 

torpaqlarına  köçürülməsi"  kitabının  işıq  üzü  görməsi  gərgin  elmi  axtarışlar  və 



böyük  zəhmət  bahasına  başa  gəlmişdir.  Kitabın  müəllifləri  tarixi  həqiqəti  üzə 

çıxarmaq üçün ilk mənbələr üzərində  yorulmadan işləmişlər. Redaksiya heyətinin 

üzvləri  kitabda  verilən  faktlatı  ilk  mənbələr  və  elmi  ədəbiyyatla  təkrar-təkrar 

yoxlamalı  olmuşlar.  Əsərin  işıq  üzü  görməsində  zəhməti  olanların  və  bu  gərəkli 

işdə iştirak edənlərin hamısı ən xoş sözlərə layiqdir. Lakin uzun sürən və çox ağır 

redaktə  prosesində  elmi  həqiqət  axtarışı  naminə  verilən  bütün  tapşırıqları  xüsusi 

məsuliyyətlə  yerinə  yetirən, ilk  mənbələri ələk-vələk edib olduqca  maraqlı  faktlar 

aşkara  çıxaran,  elmi  şərhlərlə  tərtib  etdiyi  cədvəllərlə  bu  qiymətli  əsərin  yüksək 

səviyyədə  çıxması  üçün  əlindən  gələni  əsirgəməyən  tarix  elmlər  namizədi 

Güntəkin  Nəcəflinin  zəhmətini  ayrıca  qeyd  etməyi  özümə  borc  bilirəm. 

Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyasının  Tarix  İnstitutu  kitabın  ərsəyə  gəlməsi 

üçün  köməyini  əsirgəməyən  hər  kəsə,  o  cümlədən  institutun  əməkdaşları  t.e.n. 

Tofiq Nəcəfliyə, Aynur Əmənovaya, Sərlan Həsənova, Milli Arxiv İdarəsinin rəisi, 

t.e.d.  Ataxan  Paşayev  başda  olmaqla  "Elmi  məlumat  kitabxanası"  şöbəsinin 

əməkdaşlarına AMEA Mərkəzi elmi kitabxanasının müdiri, fil.e.n. Aybəniz xanım 

Kəngərli  başda  olmaqla  kitabxananın  bütün  əməkdaşlarına,  BDU-nun  elmi 

kitabxanasının  müdiri  Sara  xanım  İbrahimova  başda  olmaqla  "Nadir  fond"un  və 

"Şərq  bölməsi"nin  əməkdaşlarına,  M.F.Axundov  adına  Milli  Dövlət  kitabxanası 

"Nadir fond" şöbəsinin əməkdaşlarına, t.e.d. Fəzail Ağamalı, Əvəz Ələkbərov və b. 

həmvətənlərimizə dərin minnətdarlığını bildirir. 

AMEA-nın  Tarix  İnstitutu  "İrəvan  xanlığı:  Rusiya  isğalı  və  ermənilərin 

Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi" kitabının çapını öz üzərinə götürən və 

bu gərəkli əsərin nəfis tərtibatda nəşri üçün əlindən gələni əsirgəməyən Regionların 

İnkişafı İctimai Birliyinə ayrıca minnətdarlıq etməyi özünə borc sayır. 



Yaqub  Mahmudov,  əməkdar  elm  xadimi,  AMEA-nın  müxbir  üzvü,  tarix 

elmləri doktoru, professor 


Yüklə 12,94 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə