E. M. Hacizadə



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

 
 
 
            T.Mor                    T.Kampanella 
 
Orta əsrlər utopizmi əksərən ədalətin şaquli hakimiyyət kontekstində təşviqinə əhəmiyyət 
vermişdir. T.Kampanella «Günəş şəhəri» əsərində ali başçıya müqqəddəs ruhani təyinatı verərək 
onu Günəş adlandırmışdır. Parafraz olaraq isə bu məqama metafizika da deyilmişdir. «O, bütün 
mədəni və mənəvi başçıdır, bütün mübahisəli məsələlərə son qərar verəndir. Onun qarşısında üç 
hökümdar: Po, Sin və Mor /Güc, Müdriklik və Sevgi/ var» [111. səh 146]. 
Son utopizmin nümayəndələri içərisində fransız sosialist-utopisti Sen-Simonun təlimi 
 
19

 
 
özünün təkamüllü və tarixi yanaşması ilə  fərqlənir. Onun nəzəriyyəsinə görə  bəşəriyyət öz 
inkişafında quldarlıq, feodal, kapitalizm və industrializm /sosializm/ epoxalarından keçir. 
Sosializmdə dövlət məhv olacaq, hamı işləməyə öhdəli məruz qalacaq, bölgü əməyə görə təyin 
ediləcək və «hər kəsin qabiliyyətinə, işinə görə» prinsipi cəmiyyətə hakim kəsiləcəkdir [68].
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
          Sen Simon                          Ş.Furye                                   Robert  Ouen 
 
Utopizm cərəyanı rövnəqləndirən digər fransız iqtisadçısı, sosialist-utopisti Şarl Furye isə 
öz həmyerlisi Sen Simondan fərqli olaraq bəşər tarixinə  vəhşilik,  patriarxal, varvarlıq   
sivilizasiya  /kapitalizm/ təsnifatlı bölgü vermişdir. Sivilizasiya fabrik istismar əməyinin 
quruluşunda təşəkkül tapdığı üçün yaxşılaşa bilməz. O labüdən məhv olmalıdır. Yeni ədalətli 
cəmiyyət  şəxsi mülkiyyəti ləğv edərək  əmək yoldaşlığı - flanqa  çərçivəsində kollektivçiliklə 
əvəz olunmalıdır. Flanqistlər hər işi birlikdə görürlər: yaşayır, işləyir, əylənir, əmlaka sahib çıxır 
və uşaqları tərbiyə edirlər. 
Son utopizmin üçüncü görkəmli nümayəndəsi hesab olunan Robert Ouen isə kommuna 
təşviqatçısı kimi tanınır. Onun iqtisadi baxışları D.Rikardonun əmək-dəyər nəzəriyyəsinə 
əsaslanır. Bu ondan irəli gəlir ki, fəhlə öz əməyi nəticəsində hasil olunan dəyəri tamılıqla 
mənimsəmir. R.Ouenin fikrincə burada nöqsanlı funksiyanı pullar ifadə edirlər. Gərək süni 
material dəyərindən təbii - əmək qiymətləndirilməsinə keçid edilməlidir. Puldan imtina olunmalı, 
mübadilə üçün əmək vahidi təyin edilməlidir.  Ədalətli mübadiləyə  rəğmən  şəxsi mülkiyyət və 
kapitalizm sistemi ləğv olunmalıdır [127]. 
Utopik baxışlar sistemi yalnız orta əsrlər dövrü ilə  məhdudlaşmadı. Bəşəri yaranışlı bu 
dünyagörüş məhdud miqyasda yeni çalar alaraq ayrı-ayrı məkanlarda və zamanlarda təzahür etdi 
və sivilizasiyanın daha kamil düşüncəli çağlarında təkmil elmi düşüncənin sobasında  əriyərək 
yeni düşüncələrin materalları sırasına qatıldı. Yaranışı insanın ilk arzusu qədər qədim və erkən 
olan topizm fəlsəfəsi sosial təkamülü izləyən insan şüurunun çağdaş çağlarında da mövqeyini 
nümayiş etdirməsidir. Bitməyən, tükənməyən sosial romantika öz enerjisini utopik meyarlardan 
faydalandırır. 
 
 
1.4. Iqtisadi-nəzəri şəcərənin elmi təşəkkülü 
 
İqtisadi-nəzəri şəcərənin elmi təşəkkülü XVII əsr Avropasında cərəyan edən iki mənbədən: 
merkantilizm və fiziokratiyadan başlanğıc alır. Yaranış anlarında yaş  fərqliliyində o qədər də 
böyük zaman ölçüsü olmasına baxmayaraq merkantilizm fiziokratiya öncəli səlnamə tarixinə 
malikdir. 
Merkantilizm siyasəti və ideologiya olaraq Qərb aləminin orta əsrlər iqtisadi həyatında 
mühüm yer tutmuşdur.  İtalyanca sətri mənası  tacir anlamını verən, ilkin kapital yığımının 
qanunauyğunluqlarını öyrənən merkantilizm iqtisadi münasibətlərin dövlət tənzimlənməsi 
tərəfgirliyindən çıxış edir. Bu baxımdan geniş  şərhdə merkantilizm milli ticari kapitalı  təmin 
edən xaricdən pul axınını şərtləndirən, güclü mərkəzi dövlət yaranışında ehtiva olunan iqtisadi 
siyasətdir. Məhdudiyyətlərlə müşayiət olunan merkantilizmə Fransada daha çox riayət 
olunmuşdur. 
Merkantilizmin ideologiyasına görə sərvətlərin mahiyyətini qiymətli metallar ifadə etdirir. 
 
20

 
 
Əmək o zaman məhsuldardı ki, o ixraca işləyir və bu baxımdan dövlət ixracı stimullaşdırmalıdır. 
Milli kommersantlar hesabına inhisar təmin edilməli və rəqabət təcrid olunmalıdır. Əhali artımı 
isə  mənfəət yüksəlişinə  və  əmək haqqının aşağı  səviyyəsinin saxlanmasına xidmət etməlidir 
[45,60]. 
Merkantilizm mərhələli olaraq erkən və son merkantilizmə bölünür. Böyük coğrafi 
kəşflərdən əvvəl, XVII-ci əsrə qədərki mərhələni əhatə edən erkən merkantilizmdə ölkənin pul 
balansı siyasəti, başqa sözlə  qızıl və gümüşün idxal və ixracı üzərində qurulan pul axınının 
təminatı prinsipləri dayanırdı. Buradan da onun başlıca müddəası - müvafiq «pul nəzəriyyəsi» 
formalaşmış və onu çox zaman da monetar sistem də adlandırmışlar. Böyük kəşflər nəticəsində 
ticarət burcuaziyasının iqtisadi gücünün artığı XVII-XVIII əsrlər qovşağında isə ticarət balansı 
sisteminə keçidlə  əlaqədar  son merkatilizm mərhələsi  formalaşmış  və  təşəkkül tapmışdır. 
Manufaktura sistemi kimi xarakterizə olunan son merkantilizmin başlıca ideyası «Əlavə dəyər və 
mənfəət  əldə etmək üçün ucuz alıb baha satmaq» tezisinə bağlı idi. Bununla belə müstəmləkə 
siyasəti güdən son merkantilizm beynəlxalq  əmək bölgüsünün genişlənməsini hədəf seçməklə, 
həm də proqressiv olaraq ticarəti, sənaye və gəmiçiliyin inkişafını təşviq edirdi. 
Erkən merkantalizmin görkəmli nümayəndələri sırasında U.Stafford /1554-1612/, 
A.Monkretyen /1575-1621/, C.Kolber /1619-1693/ kimi məhsur iqtisadçı alimlər dayanır. 
Son merkantilizmin aparıcı ideoloqu isə «Ost-Hind» kompaniyasının direktoru, «London 
Siti» adlanan korporasiyanın nüfuzlu üzvi, nəhəng ingilis taciri Tomas Man /1571-1641/ 
olmuşdur. T.Man «İngiltərə  sərvətləri xarici ticarətdə  və ya bizim xarici ticarət balansı bizim 
sərvətlərin tənzimləyicisidir»  əsərində merkantilizmin geniş  şərhini vermişdir [60, 127]. Bu 
əsərlə o iqtisad elmi tarixində «Ticarət balansı  nəzəriyyəsi»nin banisi kimi də yer tutmuşdur. 
K.Marksın təbirincə T.Manın bu əsəri daha yüz il merkantilizmin «İncil»i olaraq qalmışdır. XX 
əsrin məhşur iqtisadçısı C.Keynizin də merkantilizm haqqında tənqidi baxışları diqqəti cəlb 
edəndir. C.Keyniz qeyd edir ki, «Ümumiyyətlə desək, müasir iqtisadçılar təkcə onu təsdiq 
etməmişlər ki, əməyin beynəlxalq bölgüsündən, bir qayda olaraq, merkantilist praktikanın çox 
iddiasında olduğu faydalarını ölçüb-biçmək üçün kifayət edən uğurlu balans vardır. Onlar həm 
də göstərmişlər ki, merkantilist arqumet əvvəldən axıra qədər intellektual dolaşıqlığa 
əsaslanmışdır» [21. səh 380]. 
Tədavül sferasına daha çox diqqət yetirən merkantilistlər kapitalist istehsalının daxili 
qanunlarını da tənqid hədəfi seçmişlər. Lakin kapitalizmin inkişafı ilə merkantilizm əsas 
müddəaları köhnəlmiş və dövriyyəyə yeni iqtisadi nəzəriyyələr çıxarılmışdır. 
Təbii hakimlik anlamını verən  fiziokratiya iqtisadi cərəyan olaraq 
klassik siyasi iqtisadda XVII-ci əsrdə yaranmışdır. Bu məktəbin banisi fransız 
alimi Fransua Kene /1694-1774/ hesab olunur. F.Kene makroiqtisadi modelin 
yaradıcısı kimi özünü iqtisadçı adlandıran ilk alim olmuş, iqtisadi tədqiqatı 
tədavül sferasından istehsal sferasına gətirərək kapitalist istehsal sisteminin 
elmi təhlilinin əsasını yaratmışdır. 
Fiziokratizmin ideya çələngini iqtisadi liberalizm təşkil edir. Başlıca 
tezis isə  «Laissez faire, laissez passer» - «İnsanlara öz işlərini özlərinin 
etməsinə, işlərin öz ahəngində getməsinə imkan verin» və yaxud da sadəcə - 
«mane olmayın» devizinə əsaslanırdı. Bu həm də o demək idi ki, dövlət iqtisadiyyata müdaxilə 
etməməlidir. 
Fiziokratların  ikinci  təməl prinsipi torpağın sərvətlərin yeganə  mənbəyi olmasına 
köklənmişdi. 
Üçüncü prinsip olaraq əməyin xalis məhsul yaradan istehsal və xalis məhsul yaratmayan 
qeyri-istehsal bölgüsünə malikliyi və eyni zamanda cəmiyyətin siniflərə bölünməsi idi [45, 127]. 
Feodal münasibətlərin dağılması kapitalizmin meydana gəlməsi ilə XVII-XVIII əsrlərdə 
iqtisadi fikir tarixində  «klassik məktəb» adlanan istiqamət formalaşdı. Müvafiq təşəkkül 
prosesinin ilkin mərhələsində feodalizmlə merkantilizmin mübarizəsi təzahür etdi, ikinci 
mərhələdə isə kapitalist iqtisadiyyatının fəaliyyət mexanizminin qanunauyğunluqları formalaşdı. 
Klassik siyasi iqtisad məktəbinin ümumi xarakteristikasına görə iqtisadi proseslər insan 
 
21

 
 
təbiətindən və onun şəxsi maraqlarından doğur. Cəmiyyət ayrı-ayrı  fərdlərin məcmusu olaraq 
onların maraqlarını əks etdirir. Tarixin hərəkətverici qüvvəsi təbii güclərdən qaynaqlanır. Əmək 
bütün iqtisadi proseslərin  əsası, istehsal nəzəriyyəsi mübadilə  nəzəriyyəsini doğurur. 
İqtisadiyyatın inkişafı prosesində demoqrafik faktora istinadən sərvətlər özləri sərhədləri 
müəyyən edirlər [45,60]. 
İqtisadiyyatın ortodoksal elmi məzmun alması prosesi Avropa 
müstəvisində orta əsrlərdən start götürür. İlk peşəkar iqtisadçı olaraq siyasi 
statistikanın yaradıcısı, iqtisadiyyatın «kaşif Kolumbu» sayılan ingilis 
Ulyam Petti /1623-1689/ fərqlənmişdir. U.Petti özünün «Vergi və  yığım 
traktatı», «İrlandiyanın siyasi anatomiyası» və «Siyasi hesab» adlı 
əsərlərində merkantilistlərdən fərqli olaraq dövlətin sərvətləri təkcə qiymətli 
metal və daşlar deyil, həmçinin digər əmtəələr, torpaq, ev, gəmilər, mal-qara 
və sairə yaratdığını əsaslandırmışdır. «Əmək sərvətin atası və aktiv prinsipi, 
torpaq isə onun anasıdır» fikri U.Pettiyə məxsusdur [127]. 
Klassik siyasi iqtisadın Fransadakı  təməlçiləri sırasında Pyer Lepezan Buaqilber /1646–
1714/, Şarl Lui Monteskye /1689–1755/, Ann Rober Cak Tyurqo /1724–1781/ şəxsiyyətləri də 
görkəmli yer tuturlar. 
P.Buaqilber özünün «Fransanın ittihamı», «Pulun nadirliyinin tədqiqi» əsərlərində və digər 
tədqiqatlarında ölkəsi və xalqının düşdüyü ağır iqtisadi vəziyyətin təhlilini vermiş, mövcud 
təsərrüfatın depressiyasının səbəblərini göstərmişdir. Nəzəri planda P.Buaqilber həmçinin 
istehsal edilən və reallaşdırılan nemətlərin məcmui olan milli sərvət anlayışını, alqı-satqı pariteti 
mübadilə tarazlığını  və vergilərin təbiətini təhlil etmişdir. Onun elmi yaradıcılığında mühüm 
tezis olaraq təsərrüfat inkişafının gedişini tənzimləməkdə dövlət deyil, təbiətin ali hakim rolunun 
çıxışı göstərilmişdir [45]. 
Fransız mütəfəkkiri, filosof və hüquqşünası  Ş.Monteskye ictimai düşüncənin bütün 
sferalarını əhatə edən «Qanunların ruhu» əsərində iqtisadiyyat sahəsinə də yer 
verərək hər şeyin təbii qanunlar çərçivəsində inkişafını vurğulamışdır. Onun 
fəlsəfəsinə görə idarəetmənin yaxşı növü vətəndaşlar tərəfindən tənzimlənən 
demokratiyadır. Dövlət torpağın və sənaye müəssisələrinin mülkiyyətçisi ola 
bilməz.  İnsan azad olmalı,  ədaləti dəyərlər yalnız rəqabətlə  təyin edilir
millətin rifahı  təsadüfi xarici amillərdən deyil, sənayenin,  əkinçilik və 
ticarətin inkişafından asılıdır [60]. 
Fransız fiziokrat məktəbinin görkəmli nümayəndəsi, 
ölkəsinin maliyyə naziri olmuş iqtisadçı alim A.Tyurqo 
«Sərvətlərin yaranışı  və bölgüsü haqqında düşüncələr»  əsərində bir sıra 
fiziokratik düşüncələri dərinləşdirərək müvafiq doktrinadan kənara çıxan yeni 
yanaşmalar formalaşdırmışdı. O, hesab edirdi ki, xalis məhsul təbiətin bəxşişi 
yox, sadəcə  məhsuldar  əməyin nəticəsidir və onun üçün zəruri kapital 
ehtiyaclıdır [127]. 
Merkantilistlər və fiziokratlar sisteminin prinsipial özəlliklərindən 
bəhrələnərək  Şotland alimi Adam Smit /1723-1790/ iqtisad elmində inqilab 
edərək klassik siyasi iqtisadın fundomental təməlçisinə çevrildi. David Rikardo /1772-1823/, 
Tomas Maltusun /1766-1834/ simasında isə təməlləşmiş iqtisadi fikir şəcərəsi sağ və sol qollara 
ayrıldı. D.Rikardo təlimi həm marksist və  həm də neoklassik nəzəriyyənin istiqamətləndirici 
vektoru olaraq yeni iqtisadi fikir paralellərinin yaranışına təminatlar açdı. İqtisadi fikrin genoloji 
şəcərəsi inkişafını davamlandıraraq növbəti situasiya mərhələdə sosialist iqtisadiyyatı  və keçid 
iqtisadiyyatı əlaqəsində yaxınlıq əldə etdi. 
 
22

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                   A.Smit                                 D.Rikardo                           T.Maltus     
 
Fiziokrat və merkantilistlərdən fərqli olaraq A.Smit və onun tərəfdarları  sərvətlərin 
mənbəyini spesifik məşğuliyyətdə deyil, bütün peşə sahiblərinin ümumi əməyində axtarışlığını 
lazımi bilmişlər. Özünün məhşur «Xalqların sərvətlərinin səbəbləri və  təbiətinin tədqiqi» 
əsərində A.Smit iqtisadi baxışların yeni sistemini işlədi [53. 127]. 
A.Smit tədqiqatlarının metodu məntiqi abstraksiyaya və kateqoriyalar vəhdətinə əsaslanan 
üstün analitik xətt üzərində qurularaq əsas prinsiplərini fiziokratlar tərəfindən bəslənilən «təbii 
düzüm» və «təbii haqlar» ideyası təşkil edirdi. Bu nəzəriyyə konkret istiqamətli olaraq kapitalist 
iqtisadi sistemindən doğan proseslərin daxili səbəb və rabitəliyini, hadisələrin mahiyyət və 
qanunauyğunluqlarının açılışını hədəf seçmişdi. 
A.Smit demək olar ki, bütün iqtisadi proseslərin izahına cəhdlərdə bulunmuşdur. Onun 
doktrinasının mərkəzi ideyası əməyin bütün sərvətlərinin mənbəyi olmasını təşkil edirdi. Kapital 
yalnız  əməyə  məşğuluq gətirən ölçüdə mühümdür. Cəmiyyətin sərvətləri  əhalinin məhsuldar 
əməkdə  məşğulluğundan və  əmək məhsuldarlığından asılıdır. Bununla belə A.Smit ikinci 
faktorun daha əhəmiyyətli olduğunu müəyyən etmişdir. 
İqtisadi hadisələrə sosial yanaşmada A.Smitin «Robinzonada» metodu diqqəti cəlb edir. 
Bcyük quru parçasından - əsas dünyadan təcrid olunmuş Daniel Defo qəhrəmanı Robinzonun 
yaşayış sistemindən A.Smit təsərrüfatçılığın müəyyən qanunlarını ayırmağa cəhdlər göstərmişdir 
[5, 127]. 
A.Smitin formalaşdırdığı «mütləq üstünlüklər» nəzəriyyəsinə  rəğmən 
yəhudi  əsilli, məhşur ingilis iqtisadçısı David Rikardo «nisbi üstünlüklər» 
nəzəriyyəsini yaratmış  və bununla da, iqtisad elmində yeni istiqamətin 
təməlini qoymuşdur. Müasiri və  həmvətəni ingilis iqtisadçısı, sosioloq və 
filosof, etik utilitarizmin banisi İeremiya Bentam /1748-1832/ kimi, 
təzahürlərin yalnız gərəklilik, faydalılıq mahiyyətinə bağlılığını  əks etdirən 
utilitarizm  prinsiplərini rəhbər tutaraq D.Rikardo 1817-ci ildə «Siyasi 
iqtisadın və vergiqoymanın başlanğıcı»  əsəri ilə münbitlilik mahiyyətinə 
əsaslanan nəzəriyyə ilə renta münasibətlərinin tədqiqini apogeyə 
yüksəltmişdir [113. 127].  D.Rikardonun elmi metodikasına mücərrədliyin yüksək səviyyəsi 
xasdır. Onun düşüncəsi ciddiyyət, yüksək dəqiqlik və riyazi məntiqliyi ilə  fərqlənirdi.  İqtisadi 
nəzəriyyədə A.Smitin «etik» yanaşmasından fərqli olaraq D.Rikardo həm də «mühəndis» 
yanaşma metodunu formalaşdırmışdır. A.Smit doktrinasında sistem yaradıcı prinsip əmək 
qənaətçiliyidirsə, D.Rikardo nəzəriyyəsində isə əmək xərcləridir [45, 127]. 
A.Smit, D.Rikardo klassizm üçbucağını qapayan Tomas Robert Maltus iqtisadi fikir 
tarixinə  cəmiyyət inkişafının bir sıra kəskin problemlərinin həllinə yönəlmiş baxışları ilə daxil 
olmuşdur. Xüsusi olaraq onun metodlar şəbəkəsini cəmiyyətdə baş verən sosial və iqtisadi 
problemlərin təbii qanunlarla həll olunması  təşkil edirdi. T.Maltus daha çox iqtisad aləmində 
«Əhali artıqlığı» qanunu işləməklə şöhrət tapmışdır. Onun fikrincə bitki və heyvanat aləmində 
olduğu kimi, insan cəmiyyətində  də öz sərəncamında olan qidanın kəmiyyətinə varmadan 
istifadəsini təmin etmək instinki vardır. T.Maltus təsdiqləyirdi ki, əhali həndəsi /1,2,4,8,16,32,64 
və sair/ silsilə, yaşayış vasitələri isə  ədədi /1,2,3,4,5,6,7 və sair/ silsilə ilə  tərəqqi edir. Onun 
fikrincə iki yüz ildən sonra bu nisbət 256-nın 9-a, üç yüz ildən sonra isə 1096-nın 13-ə 
 
23

 
 
ekvivalentində olacaqdır. Buradan daha bir fikir də hasil olunurdu kı, əgər əhali artıqlığı qanunu 
təbiidirsə, onda yoxsulluğu heç bir sistem bölgüsü xilas etməyəcəkdir [127]. 
Klassik iqtisad məktəbinin görkəmli nümayəndələri sırasında fransız iqtisadçısı Can Batist 
Sey /1767-1832/ və ingilis iqtisadçısı Con Styuart Mill /1806-1873/ tam bir nəzəri məktəb 
yaratmışlar. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                                                   C.Sey                                      C.Mill 
 
Sey və Mil cütlüyü iqtisadi proseslərin təyinatında «xalis kapitalizm» adlanan sistemin 
qanunauyğunluqlarının və mühüm prinsiplərinin açılışına dair müvafiq metodika işləmişlər. 
Onların aşkarladığı  və  çıxardıqları  nəticələr real həyat müşahidələrinə  əsaslanan məxsusi 
postulatlar üzərində qurulmuşdur. Bu postulatların mühümləri aşağıdakılardır: 
 
bazar düzülüşü təbiidir
 
bazar iqtisadiyyatı özünü tənzimləyən hərəkətlidir; 
 
təbii azadlıq zəruri və labüddür; 
 
iqtisadi liberializm şəksiz, dövlətin rolu minimaldır; 
 
təsərrüfat davranışı, maraqlar, stimullar kodeksini əhatə edən «iqtisadi insan» 
konsepsiyası; 
 
maraqların maksimal dərəcədə  təmin edilməsində danışıq aparan tərəflərin 
bərabərliyi; 
 
bazarda resurslar axıcılığını, qiymət və  əmək haqqı  hərəkətini təmin edən azad 
rəqabət mövcuddur [60. 127]. 
C.Sey Britaniya xaricində A.Smit doktrinasını inkişaf etdirən ilk iqtisadçı alim olmuşdur. 
İqtisad elmi C.Seyə  «Üç faktor»  və  «Sey qanunu» adlanan ideyalara görə  təşəkkürdə 
bulunmalıdır. C.Sey «Üç faktor» nəzəriyyəsində Smit mövqeyindən çıxış etsə də, fərqli olaraq 
hər bir gəliri müvafiq istehsal faktoru ilə bağlamışdır. Belə ki, əmək haqqı  əməklə, mənfəət 
kapitalla, renta isə torpaqla uzlaşdırılmışdır. «Üç faktor» nəzəriyyəsi neoklassik məktəbdə bir 
qədər fərqli mahiyyətdə, müvafiq faktorların daha səmərəli kombinasiyasının axtarışı 
kontekstində istehsalın faktor analizi metodikasının inkişafına rəvac vermişdir. 
«Sey qanunu» isə böhran problemlərinin həllini hədəf seçmişdir. Bu qanun «Əmtəələr 
əmtəələrlə mübadilə olunurlar» formatındadır. Belə ki, istənilən istehsal özü gəlirlər yaradır. 
İqtisadiyyatda məcmui tələb məcmui təklifə  bərabərdir. Bu meyarlıqdan çıxış edərək C.Sey 
hesab edirdi ki, disproporsiyalar qismən meydana çıxa bilər və onların tənzimlənməsi böhran 
öncəsi mümkündür. İstehsal ünsürləri üzrə  məcmui  əməyin düzgün olmayan bölgüsünü isə 
qiymət mexanizmi vasitəsi ilə bazar özü nizamlayacaqdır. Bu qanunu D.Rikardo və C.Mill 
postulat olaraq qəbul, T.Maltus, K.Marks və C.Keyniz isə  əksinə onu inkar etmişlər. Uzun 
müddət «Sey qanunu» son nəticə etibarı ilə nə təsdiq, nə də inkar olunmamışdır. Yalnız 1952-ci 
ildə iki amerikalı alim C.Bekker və U.Baumol «Sey qanunu»nun özündə iki müxtəlif qanunu 
ehtiva etdiyini müəyyənləşdirmişlər. Onlar birincini Sey eyniyyəti, ikincisini isə  Sey tarazlığı 
adlandırmışlar. Birinci qanun ümumi olaraq istehsal artıqlığının qeyri mümkünlüyünü 
təsdiqləyir. O, ümumi təklifin ümumi tələbi üstələmədiyi barter iqtisadiyyatında hərəkət edir. 
İkinci qanun isə əmtəə-pul təsərrüfatında hərəkətə gəlir. Burada «Sey tarazlığı» onu ifadə edir ki, 
əmtəə  təklifi və pul tələbi eynən bərabər deyil. Onlar arasında ümumi istehsal artıqlığını ifadə 
edən məsafə mövcuddur. Bununla belə mövcud situasiya xroniki ola bilməz. Beləliklə «Sey 
 
24

 
 
eyniyyəti» və tarazlığı nəzəri modelin mahiyyətidir. 
D.Rikardonun üstün dəyərləndirilən görkəmli tələbəsi, klassik iqtisad məktəbinin son 
nəhəngi hesab olunan C.Milin əsas tədqiqat əsəri «Siyasi iqtisadın əsasları» adlanır. Bu traktatda 
o, Avropa cəmiyyətinin həm iqtisadi və həm də sosial inkişafın yollarını aramağa, sosial islahat 
proqramlarının nəzəri  əsasını  işləməyə  təşəbbüslər göstərmişlər. «Siyasi iqtisadın  əsasları»nın 
kompozisiya düzümündə üç ön kitab kapitalist istehsalının statikasına, istehsal, bölgü və 
mübadiləyə, dördüncü kitab tərəqqinin istehsal və bölgüyə  təsirinə, beşinci kitab isə klassik 
məktəbə ənənəvi xas olan dövlətin iqtisadiyyatdakı roluna həsr olunmuşdur [127]. 
Klassik məktəbin yaranışında iqtisadi məsələləri tədqiq edən filosoflar İngiltərədə Tomas 
Qobbs, Con Lokk, David Yum, Fransada Qelvesiy, Kondilyak, İtaliyada Bekkaria mühüm rol 
oynamışlar. Vurğulandığı kimi, bir sıra tacirlər, iş adamları T.Man, C.Lo, D.Nors, R.Kandilon, 
P.Buaqilber, A.Tyurqo, A.Qurne yeni iqtisadi yaranışların praktiki və  nəzəri müstəvidə  əməli 
fəaliyyətləri ilə zənginləşdirmişlər. İqtisadiyyat bir sıra digər intellektual peşə sahiblərini və hətta 
Qaliani, Taker, Maltus kimi ruhani mənsubiyyətli görkəmli şəxsləri də öz sıralarına çəkmişdir. 
Klassik iqtisadi fikir tarixində kiçik burcuaziyanın maraqlarını 
təmsil edən iqtisadi düşüncənin iqtisadi romantizm qolu da təşəkkül tapmış 
və müəyyən inkişaf yolu qət etmişdir. Dövri sənaye çevrilişləri və burcua 
inqilablarından qaynaqlanan iqtisadi romantizmin təməlçisi Can Simondi 
/1773-1842/ hesab edilir. Bu təməlçilik onun 1819-cu ildə yazdığı «Siyasi 
iqtisadın yeni başlanğıcı» əsəri ilə dövriyyə çıxmışdır. Kapitalizmə tənqidi 
yanaşaraq C.Simondi siyasi iqtisadı  əxlaqi elm adlandırmış  və onun 
fövqündə insan faktorunun dayandığını bəyan etmişdir [100, 119]. 
Kiçik burcuaziya siyasi iqtisadının digər görkəmli ideoloqları 
sırasında Pyer-Cozef Prudondnun /1809-1865/ fərqlənir. P.Prudon baş elmi 
əsəri «Mülkiyyət nədir» traktatında mülkiyyət  əlehinə  çıxış etməyərək 
ondan sui-istifadə  tənqid hədəfinə tutmuşdur. O, formalaşdırdığı iqtisadi 
modeldə  əmtəə-pul təsərrüfatının qorunmasını pulsuz, faiz və kapitalsız 
çevrədə qorunmasını irəli sürmüşdür. P.Prudonun kiçik burcua sosializminin 
sonradan bakuninçilər əxz etmişlər [127]. 
İqtisadi fikir tarixin formalaşmasında Avroatlantik məkan üstün 
fərqlənsə  də bütün tarixi proseslərdə yalqız qalmamışdır. Orta əsrlər 
abil iqtisadi fikir sferası müsəlman şərqində xüsusən Osmanlı imperiyası 
və  İranda, Asiyanın bir sıra digər iri dövlətlərində  də  məhsuldar 
olmuşdur. Bu sırada Cənub-Şərqi Asiya ölkələri - Çin, Yaponiya və 
Hindistanın tövhələri də yüksək dəyərləndirilir. 
Çin ölkə
təsərrüfatçılığı və müq
si erkən iqtisadi biliklərin  ən mühüm yaranış 
məka
ı
inin formalaşdığı XIX əsrdə Yaponiyada ölkə 
iqtisa
ən praktiki təsərrüfat prinsiplərinə 
rəğm
nlarından hesab olunur. Burada vurğulandığ  kimi  müvafiq tarixin 
yaşı min illərlə ölçülür. Bununla belə yaxın ötən  əsrlərdə  də çinlilər 
iqtisad elminə, onun sosiallaşmasına çoxlu empirik material vermişlər. 
Feodalizmin cövlan etdiyi zamanlar da 1850-1864-cü illər Taypin üsyanı 
zamanı istehsal və bölgü sahəsində  bərabərçilik  əsasında yeni ədalətli ictimai quruluşun 
yaradılması ideyası hakim olmuşdur. Sonradan XIX əsrin sonlarında ölkədə 
reformistlər cərəyanı yaranmış və o sosialist Çin Xalq Respublikasının iqsiadi 
obrazının yarnışında, ölkə lideri Mao Tszedunun apardığı islahatlar çevrəsində 
əhəmiyyətli rolunu göstərmişdir [28. 127]. 
Kapitalist sistem
dçıları bu sistemin özəlliklərinin öyrənilməsinə, onun mütərəqqi 
cəhətlərinin inkişafına diqqət yönəltmişlər. Sonrakı  mərhələdə isə artıq 
iqtisadi fikir tarixində lokal modelləşmələr işlənilmişdir. Burada əsas 
yerlərdən birini «Faydalıq həddi nəzəriyyəsi» tutmuşdur [60]. 
Hindistanda iqtisadi fikir tarixinin orta əsrlər dövrü əsas
ən pərvəriş tapmışdır. Böyük irəliləyişlər isə XIX əsrdə Böyük 
 
25

 
 
Britaniya müstəmləkəçiliyi illərində dövriyyə  yığmışdır. Hindistanda iqtisadi fikir tarixində 
nailiyyətlər də ingilis modelinə əsaslanmışdır. Lakin burada müstəqil olan hind burcua iqtisadi 
məktəbinin yaranışı da təzahür etmişdir.  İstiqlala qovuşduqdan sonra ölkədə öyrənilən iqtisadi 
problemlər dairəsi xeyli genişlənmiş, hind iqtisadçıları hətta digər ölkələrin də iqtisadiyyatlarını 
təhlil edən  əsərlər yazmışlar. Bu reallığın bariz nümunələrindən biri olaraq Hind iqtisadçısı 
V.Mehtanın SSRİ zamanlarında /1982-ci il/ «Sovet iqtisadiyyatı. Azərbaycanın inkişafı» adlı 
monoqrafiyası da göstərilə bilər. 
Klassik iqtisadi fikir tarixinin formalaşmasında rus alim və mütəfəkkirlərinin də fəaliyyəti 
dəyər
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə