Magistratura məRKƏZİ


Diaqram 1. Mənbə: OPEC



Yüklə 1,34 Mb.
səhifə5/6
tarix06.05.2017
ölçüsü1,34 Mb.
1   2   3   4   5   6

Diaqram 1.



Mənbə: OPEC
Digər neft ixracatçıları ilə fəaliyyətin gücləndirilməsi üçün OPEK və Rusiya arasında birdəfəlik deyil, daimi enerji dialoqu qurmaq olduqca vacib görünür. Dünya bazarlarını sabitləşdirmək üçün birgə səylərlə ehtiyac çoxdur. Neft və neft məhsullarının dünya bazarlarında ixtisar olunması ilə əlaqədar, möhtəkirliyin qarşısının alınması üçün hüquqi mexanizmlərin hazırlanması (uzunmüddətli müqavilələr sisteminin yaradıl­ma­sına qədər) və digər böyük ölkələri - müstəqil neft ixracatçılarınını (Qazaxıstan, Azərbaycan, Norveç, Braziliya) birgə fəaliyyətə cəlb etmək, qiymətlərin stabilləş­diril­məsi üçün yeni ticarət meydanlarının yaradılması və valyuta hesablarının diversifikasiyasının-neft sektoru üçün “valyuta səbətinin” yaradılması vacibdir.

III FƏSİL

BEYNƏLXALQ BİRJALARDA AZƏRBAYCAN

NEFTİ VƏ NEFT MƏHSULLARI TİCARƏTİ
3.1. Azərbaycanın karbohidrogen resursları potensialı və milli neft strategiyası
Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafının əsasını ulu öndər Heydər Əliyev hazırladığı və həyata keçirdiyi neft strategiyası təşkil edir. Həmi strategiyaya uğurla prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilir və bu gün Azərbaycan artıq nəinki regionda, Avropa qitəsi səviyyəsində artıq özünü təsdiq etmiş bir dövlətdir. Azərbaycan Avropanın etibarlı tərəfdaşına çevrilmişdir. Ölkəmiz nəinki regionun, bütün Avropa enerji xəritəsini çəkən artıq bir dövlətdir.

Milli neft strategiyasının qələbəsi nəticəsində karbohidrogen ehtiyatlarının bey­nəlxalq şirkətlərlə bir yerdə istismarı və ixracı get-gedə genişlənir və bununla döv­lətimizə valyutaların axını gəlməkdədir. Ölkəmiz iqtisadi inkişaf sürətinə görə əya­lətin və beynəlxalq əhəmiyyətli layihələrin iştirakçısı və rəhbəri, dünyada birinci yeri tutur. Beynəlxalq iqtisadi baxımına görə inteqrasiya əldə olunan neft gəlirindən gələn iqtisadiyyatın təcrübəli inkişafına yol açıldı. 1999-cu ildə ulu öndər Heydər Əliyevin Fərmanının göstərişi ilə neft stategiyasının məqsədyönlü şəkildə olaraq, Dövlət Neft Fondu yarandı.

Dövlət Neft Fondunun 3 əsas vəzifəsi var:

1. təbii sərvətlərdən əldə olunmuş vəsaitlərin toplanması:

2. onların səmərəli idarə edilməsi:

3. onların həm beynəlxalq bazarlara yerləşdirilməsi və eyni zamanda da Azərbay­ca­nın inkişafı üçün istifadə edilməsi.

Neft strategiyası nə deməkdir: Neft strategiyasının ümummilli neft strategiyamız verdiyi əsas 3 komponentindən ibarət olmuşdur:

1-ci o çətin zamanlarda Azərbaycanın nə maddi, nə texniki imkanları olmadığı bir dövrdə xarici şirkətlərin Azərbaycana çağırılması, onlarla böyük kontraktların imzalan­ması neft strategiyasının milli strategiyasının birinci komponenti idi.

2-ci komponent ondan ibarətdir ki, bu vəsaitləri nefti və qazı beynəlxalq bazarlara ixrac etməklə vəsait əldə olunsun.

3-cü komponenti ölkəmizə daxil olan neft gəlirindən gələn gəlirləri toplamaq məqsədi üçün Dövlət Neft Fondunu yaratdı.



1999-cu ildə ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən Neft Fondunun yaradılmasında əsas məq­səd neft sərvətlərinin nəsillər arasında ədalətli şəkildə bölünməsi və idarə edilməsi olmuşdur.

Nəhayət, 1999-cu il dekabr ayında Azərbaycan nefti ilə tanınan ilk tankerini dünya bazarına yola saldı. Beləliklə, Azərbaycan bu gün dünyanın az saylı ölkələrin­dəndir ki, enerji resurslarını sosial iqtisadi inkişafa yönəldə bilib. Ölkənin enerji resurs­larının çıxarılması ölkə iqtisadiyyatını sürətlə artmasına və maliyyə imkanlarının genişlən­mə­sinə səbəb oldu. Azərbaycan tez bir zamanda ciddi maliyyə qıtlığını aradan qaldıra bildi.

Azərbaycanda işlənən ən böyük neft yataqlarindandır (AÇG)

Yatağın əsas göstəriciləri

Kəşf edilib:




  • Günəşli:

1979

  • Çıraq:

1985

  • Azəri:

1987

Saziş sahəsi

432,4 km2

Neft ehtiyatı (2012-ci ilin proqnozu)

1 mlrd t. şərti yanacaq vahidi

Qazılması nəzərdə tutulan quyuların sayı

400

2014-cü ildə bu yataqdan çıxarılmış neftin həcmi:

31,4 mln. ton

2014-cü ildə bu yataqdan çıxarılmış qazın həcmi:

12,5 mlrd. m3

01.01.2015-ci il tarixinədək bu yataqdan çıxarılmış cəmi neftin həcmi:

354,32 mln. ton.

01.01.2015-ci il tarixinədək bu yataqdan çıxarılmış cəmi qazın həcmi:

103,5 mlrd. m3

Hesablamalara görə, 2001-ci ildən 2015-ci ilə dək fondun hesabına 60 mlrd. ABŞ dollarından çox vəsait daxil olub. Əldə olunan bu vəsaitlərin 30 milyard dollarıdan çoxu yığıma yönəldilmişdir. 2001-ci ildə Neft Fondunun vəsaiti 491,5 milyon ABŞ dollar səviyyəsində idi. Bu keçmiş 10 il müd­dətində isə bu vəsait 62 dəfə artması deməkdir.

ARDNF-dan verilən məlumatlara görə 2015-ci il ərzində fondun gəlirləri 7 milyar 721milyon manat, buna müqavil olaraq isə xərcləri 9 milyard 187 milyon manat təşkil edib. Cari il üçün reallaşdılırmış enerji sazişlərindən gəlirləri 7 milyard 385 milyon manat olmuşdur. Fondun vəsaitlərin idarə olunmasından qazancı isə 330 milyon manatdan çox olub. Həmçinin büdcədən kənar gəlirləri isə 23 milyon manat ətrafı təşkil edib. Açıqlanan məlumatlara əsasən 2016-ci ilin əvvəllərinə olan Fondun aktivləri keçen ilin cari dövrünə nisbətdə 9.5% həcmində azalıb. Hazırkı aktivlərin həcmi 33 milyard dollar həcmində dəyərləndirilir.

Uzun illər ölkə iqtisadiyyatı yüksələn neft hasilatı fonunda artırdı. 2011-ci ildən bəri bu artım qeyr-neft sektoruna yönlədirildi. 2000-2015-ci il qeyri-neft ümumdaxili məhsulu 11 dəfədən çox artmışdır. İqtisadi sıçrayış sosial rifahın yüksəlməsi, yoxsulluğun azalması, əhalinin gəlirinin artmasına səbəb oldu. Bu sürətli artım tempinə həmdə neftin qiymətinin tarixində görülmüş ən yüksək həddə çatmasıda təkan oldu. Beləki 2014-cü ilin II rübün sonu III rübündə əvvəllərində qiymətlər pik səviyyəsinə çatdı, Lakin III rübün ortalarından neftin qiymətində kəskin eniş başladı. Bu prosesi aşağıdakı diaqramda müşahidə edə bilirik.



Diaqram 2.



Mənbə: Bloomberg

Dövlətin tədricən artan maliyyə imkanları nəticəsində son illərdə investisi-yala­rın qoyulmasına, eyni zamanda ölkədə regional proqramların bir sıra infrastruk­turu­nun maliyyələşdirilməsinə imkan yaranmışdır. Son illərdə reallaş­dırılan dövlət proqra­mla­rı və müxtəlif tədbirlərin icrası çərçivəsində həm Bakı şəhəri həmdə ölkə­nin müxtəlif bölgələrində fərqli infrastruktur layihələri, sosial, təhsil və digər sahə­lərdə isla­hatlar aparılır böyük tikinti işləri uğurla başa çatdı. İnsanların rifahını, sosial vəziy­yətinin yüksəldilməsi bir çox sosial problemlərin həlli yoxsulluq səviyyəsinin azaldılması ilə bağlı vacib tədbirlər həyata keçirilir və əhalinin gəlirlərinin artması müşahidə olunur.

Qeyd etmək lazımdır ki, BP şirkəti Azərbaycan neft sektorunda ən əsas rol oynayıb. İlk böyük layihədə  “Azəri-Çıraq-Günəşli” və Şahdəniz yataqlarında həmdə operator rolunu oynayır. Həmin məsələdə neft sektoru Azərbaycanın iqtisadiyyatının formalaşmasında əsas amillərdəndir. Buna görədə BP özündə Azərbaycan iqtisadiyyatında böyük yer tutur. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Azəri-Çıraq – Günəşli çərçivəsində aparılan neft hasilatı və ondan əldə olunan gəlir də bir başa məsuliyyəti İngilis şirkətinə aiddir və son vaxtlar 2010-cu ildən etibarən neft hasilatı həmin yataqlardan düşmüşdür və bu düşüşün nəticəsində Azərbaycanın gəlirləri azalmışdır. İndiyə qədər Azərbaycanın əldə edə biləcəyi və edə bilməyəcəyi qədər təxminən gəlir 8 milyard dollara gəlib çatmışdır və bunun itkisində bir başa piratın işiylə əlaqədardır.

2012-ci ildə ARDNF tərəfindən dövlət üçün qiymətli kağızlar bazarı, daşınmaz əmlak və qızıl daxil olması ilə əlamətdar olub. Dövlət Neft Fondunun 2012-ci ildə Avstraliya dolları, Rusiya rublu və Türk lirəsi olan valyuta portfelinin ekspozisiyası uzadılıb. Dövlət Neft Fondu artıq Azərbaycana qızıl gətirməyə başlayıb. Qızılın ölkəyə birinci partiyası martın 1-də, ikinci partiya yanvarın 11-də, üçüncü partiya - fevralın 1 də gətirilib.

Dövlət Neft Fondunun investisiya strategiyasına əsasən, ARDNF-in investi­siya portfelinin 5% -i aktivlər, 2012-ci ildən bəri ilk dəfə olaraq qızıla 5% və daşınmaz əmlaka - 5% qoyula bilər.

Azərbaycan Dövlət Neft Fondu 2013-ci ilin sonunadək öz qızıl ehtiyatlarını 30 min tona çatdırmalı idi.

ARDNF MHŞT (Mədən Hasilatı üzrə Şəffaflıq Təşəbbüsü) qoşulmuş, həttda Azərbaycan MHŞT-nin pilot ölkəsi olaraq könüllülük təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Bu tarix 2003-cü ilin iyun ayına təsadüf edir. AR prezidenti konfrans zamanı qəbul edilmiş öhdəlikləri icra etmək üçün komisiyanın yaradılması göstərişini vermişdir. Komisiyaya ARDNF-nun icraçı direktoru rəhbərlik edir. Komisiyanın tərkibi Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliklərinin, DSK-nin, XİN-nin, Maliyyə və Vergilər Nazirliyinin nümayəndələri və digərləri daxil edilmişdir. MHŞT-ə tam hüquqlu üzv statusunu almış ilk ölkə Azərbaycan Respublikasıdır. Hətda Dövlət Neft Fondu MHŞT-nın layiqli tətbiqinə görə 2007-ci ildə BMT-nin dövlət qulluğu mükafatı ilə təltif olunmuşdur, Possovet ölkələri arasında ARDNF BMT-nin nüfuzlu mükafatı olan “Dövlət Qulluğu” mükafatına layiq bilinən ilk dövlət təşkilatıdır. Bütün bunlara əsaslanaraq MHŞT Azərbaycanı 2009-cu ildə mükafatlandırmışdır.

Dövlət Neft Fondu 2013-cu ildə investisiya portfelini daha da şaxələn­dirmək üçün bu istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirəcək. Neft Fondunun yaradıl­masında əsas məqsəd neft sərvətlərinin nəsillər arasında ədalətli şəkildə bölünməsi və idarə edilməsi olmuşdur.

Əsrin müqaviləsi regionda digər beynəlxalq layihələrin gerçəkləşməsinə yol açdı. Qərb dövlətlərin Azərbaycanla əməkdaşlığa marağını artırdı. 1995-2004-cü illərdə Azərbaycan ayrı-ayrı neft şirkətləriylə daha 24 müqaviləyə imza atdı. Neft strategiyasının əsas hədəfi, Azərbaycan enerjisinin dünya bazarına nəqli idi. Bu Azərbaycan siyasətin məntiqi davamıdır ki, artıq ölkəmiz dünya enerji xəritəsində öz yerini tutub və Avropanın enerji təminatına çevrilib.

Həyata keçirilən uğurlu strategiyanın davamı olaraq neft gəlirindən gələn gəlirlərlə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin əsas hədəfi oldu. Əldə edilən vəsaitlər əhalinin sosial rifahını yaxşılaşdırılması, neft sektorundan asılılığın aradan qaldırılması istiqamətində neftdən kənar sahələrin inkişafına yeni iqtisadi layihələrin reallaşdırılmasına xərclən­diril­di.

Ölkəmiz neft strategiyasında bu uğurları ilə kifayətlənmir. Dövlət neft şirkətindən bildirirlər ki, Azərbaycan qazının Avropaya nəqliylə xərclər 45-48 milyard dollara çatdıracaq.

ARDNF Respublikamızın eksprezidenti H.Əliyev tərəfindən 1999-cu ilin 29 dekabr tarixində 240 saylı fərmanı ilə təsis olunmuşdur. AR Prezidentinin 2000-ci il 434 saylı fərmanı ilə ARDNF-nın əsasnaməsi təsdiqlənmişdir. ARDNF 2001-ci il iyun ayında AR Prezidentinin fərmanı ilə «fond vəsaitlərinin yerləşdirilməsi qaydaları» təsdiqindən sonra aktiv fəaliyyətinə start vermişdir. Bu proses Milli Neft Strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir, hansı ki əsası sabiq dövlət başçısı H.Əliyev tərəfindən əsası qoyulmuşdur.

ARDNF-nun idarə olunmasında Müşahidə Şurası nəzarəti həyata keçirərək onu idarə edir. MŞ-sı qarşısında qoyulmuş başlıca vəzifə kimi ARDNF-nun İcraçı direktorunun hazırladığı büdcə layihəsinə həmçinin onun icra olunması hesabatlarına, illik hesabat və maliyyə fəaliyyətinin nəticələrinə münasibət bildirməkdir. AR Prezidentinin 2008-ci il 27 noyabr tarixli 73 sayı Sərəncamı ilə ARDNF-nun MŞ-nın tərkib hissəsi 6 nəfər kimi təsdiq olunmuşdur.

ARDNF-na AR Prezidentinin vəzifəyə təyin və azad etdiyi İcraçı direktor tərəfindən rəhbərlik olunur. İcraçı direktorun AR Prezidentinin vəzifəyə təyin və azad etdiyi bir də müavini var. Müavini İcraçı direktorun ona tapşırdığı vəzifələri yerinə yetirməkdə bir başa məsul şəxs hesab olunur. Hazırda ARDNF-nun İcraçı direktoru Şahmar Mövsümovdur. O bu vəzifəni 2006-ci ildən icra edir, onun müavini isə İsrafil Məmmədovdur.

ARDNF-nun İcraçı direktoruna təşkilatı təmsil etmək, vəzifəyə təyin etmək və azad etmək, cəmiyyətin işini təşkil etmək, AR Prezidentinin təsdiq etdiyi qaydalarla fondun vəsaitinin idarə olunması və yerləşdirilməsi ilə bağlı sərəncam vermək səlahiyyətlərinə sahibdir. İcraçı direktor ARDNF-nun illik büdcəsini, fondun vəsaitilərinin istifadə olunması sahəsində illik proqramı hazırlayır və təsdiq üçün AR Prezidentinə təqdim edir.

ARDNF-nun büdcəsinin icrası MŞ-sı tərəfindən göstərilmiş rəy əsasında, həmçinin AR Prezidentinin sərəncamları ilə təsdiqlənmiş fondun büdcəsinə, eləcə də vəsaitlərin istifadə edilməsi strategiyasına və illik xərclər dəyərinə uyğun həyata keçirilir.

ARDNF-nun maliyyə vəsaitlərinin təşkil olunmasının əsasını AR Prezidentinin 2001-ci il 19 iyun 511 saylı fərmanı «Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun valyuta vəsaitlərinin saxlanılması, yerləşdirilməsi və idarə edilməsi haqqında Qaydalar» ilə həyata keçirilir.

ARDNF-nun gəlirlərinin formalaşması mənbələri dedikdə isə

• hasilatın pay bölgüsünə uyğun AR-nın payına düşən təbii qaz və neft reallaşdırılmasından əldə olunan xalis gəlir

• imtiyazlar

• dividendlər akrhesabı ödənişlər

• vəsaitlərin idarə olunması və yerləşdirilməsindən əldə olunan mənfəət

• təbii qaz və neftin Respublikamızın ərazisi ilə nəql olunmasından əldə olunan gəlirlər

• təmənnasız yardımlar

• akrhesabdan gələn gəlirlər

• sərmayəçilərin verdiyi aktivlərdən gəlirlər

• qanunvericiliyə əsaslanan digər daxil olmalar və gəlirlər

ARDNF-nun əsasnaməsində göstərildiyi kimi, fondun əldə etdiyi vəsaitlərin xərc istiqamətləri respublikamızın sosial-iqtisadi inkişafı sahəsində mühüm məsələlərin həll olunması və strateji cəhətdən mühüm infrastruktur layihələrinin həuata keçirilməsinə istifadə olunmalıdır.

Bunlardan əlavə, fond dövlət büdcəsinə köçürmələr edir. ARDNF-nun xərclərinin bir qismi onun idarə edilməsinə istiqamətləndirilir.

AR-nın «Büdcə Sistemi haqqında» Qanununa müvafiq olaraq, ARDNF-nun xərcləri ümumi dövlət büdcəsinin ayrılmaz hissəsidir və hər ilin yekunlarına dair hesabatda, büdcə ilə birgə Milli Məclis tərəfindən baxılıb təsdiq olunur. Qanunda da qeyd olunduğu kimi, ARDNF bir tək daxili büdcəsinə əsaslanan xərcləri reallaşdıra bilər. ARDNF-nun idarə edilmə və əməliyyat xərcləri istisna, bütün xərcləri AR MN-nin Mərkəzi Xəzinədarlığı vasitəçiliyi ilə həyata keçirilir.

ARDNF-da əldə olunmuş neft gəlirlərindən gələn vəsaitlərin səmərəli istiqamətdə xərclənməsi Azərbaycan hökumətinin diqqətinin təzahür forması kimi, AR Prezidenti İ.Əliyevin 2004-cü il 27 sentyabr tarixli fərmanı ilə «Neft və qaz gəlirlərinin istifadə olunması üzrə uzunmüddətli strategiya» planı təsdiqlənmişdir.

ARDNF-nun əsasnaməsində qeyd olunduğu kimi aşağıdakı əhəmiyyətli layihələrin kapitallaşdırılması prosesi həyata keçirilir:

1. BTC ƏİBK-i layihəsində Azərbaycan Respublikasının tərəfdaş payının maliyyələşdirilməsi (artıq tamamlanmışdır);

2. BTQ sürətli dəmir yol xətti layihəsinin maliyyələşdirilməsi;

3. Dövlət İnvestisiya Şirkətinin Nizamnamə kapitalının maliyyələşdirilməsi (artıq tamamlanmışdır);

4. “Samur-Abşeron kanalının yenidənbərpası” layihəsi;

5. “Oğuz-Qəbələ su kəmərinin çəkilməsi” layihəsi (tamamlanıb);

6. Azərbaycanlıların ata baba yurdu olan Dağlıq Qarabağın zəbt edilməsi nəticəsində doğma yurdlarından məhrum düşmüş vətəndaşlarımızın ailələrinin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması problemlərinin həlli layihəsi;

7. “2007-2015-ci illər arası gənclərinin əcnəbi dövlətlərdə təhsil alması üzrə «Dövlət Proqramı” layihəsinin maliyyələşdirilməsi.

Sadalananlardan başqa 2013-cü ildən başlayaraq ARDNF tərəfindən bu layihə­lərə investisiya qoyuluşuna başlandı:

• TANAP layihəsində Azərbaycan tərəfinə düşən payın maliyyələşdirilməsi;

• Xəzər dənizində üzən qazma qurğunun inşaasıda Azərbaycan tərəfinin iştirak payının investisiyalaşdırılması

• Türkiyə Cümhuriyyətində «Star» müasir neft emalı zavodunun tikintisində Azərbaycan tərəfinin iştirak payının investisiyalaşdırılması;

• Respublikamızın yaşayış məntəqələrində fiber-optik internet şəbəkəsinin qurulmasının maliyyələşdirilməsi

• Neft-kimya və Neft-qaz Kompleksinin inşaası layihələrində Azərbaycan tərəfinin iştirak payının investisiyalaşdırılması

AR Prezidentinin 2011-ci il 27 oktyabr tarixli 519 saylı fərmanına əsasən ARDNF-nun “Valyuta vəsaitinin saxlanılması, yerləşdirilməsi və idarə edilməsi haqqında Qaydalara” düzəlişlər olunmuş və fondun üçün yeni nvestisiya strategiyası qəbul olunmuşdur. Yeni investisiya strategiyasına əsaslanan investisiya toplumuna tam fərqli maliyyə alətləri - qızıl, daşınmaz əmlak və səhm əlavə olunmuşdur. İnvestisiya toplusunun ümumi dəyərinin 5%-ə qədər hissəsini səhmlər, digər 5%-ə qədər hissəsini qızıl, həmçinin müvafiq həcmdə vəsaiti əmlaka investisiya oluna bilər. ARDNF-nun investisiya toplusunun ümumi dəyərinin yarı %-i ABŞ dolları ilə aktivlərdə, 35%-i AVRO ilə aktivlərdə, digər 5%-i isə İngiltərə funtu ilə aktivlərdə saxlanılır. ARDNF-nun investisiya toplumunun ümumi dəyərinin yerdə qalan hissəsi Böyük Yeddilər öləkələrinin (G7), Avropa qitəsinin valyuta birliyinə daxil olmuş dövlətlərin, Rusiya və Türkiyənin, eləcədə uzunmüddətli öhdəliklər üzrə A və ya A2 kredit reytinqinə malik olan ölkələrin valyutaları ilə aktivlərdə yerləşdirilə bilər.

2012-ci ilin 1 fevral tarixindən ARDNF tərəfindən London Qiymətli Metallar Bazarı İştirakçılarının Assosiasiyasının “market-maker” üzvü banklardan adı çəkilən təçkilat tərəfindən müəyyənləşdirilmiş tələblərə uyğun, həftəlik iyirmi beş qızıl külçənin alışına başlanmışdır. Qiymətlərdəki baş verəcək fərqlilik riskinin ən az endirilməsi məqsədilə, nəzərdə tutulmuş qızıl külçələri mərhələli olaraq (həftələr ərzində) bölüşdürülmüş eyni miqdarda 24 ay müddətində ARDNF-nun investisiya portfelinə əlavə olunması nəzərdə tutulmuşdur. Artıq 2 il müddətinə fondun investisiya portfelinə əlavə olunmuş qızılın miqdarı 30 t-nu keçmişdir.

Bundan əlavə ARDNF daşınmaz əmlak sahəsindədə yatırımlar edir. Belə ki, 2012-ci ilin son aylarında fond Paris, Moskva və London kimi nəhəng şəhərlərdə daşınmaz əmlaka yatırımlar edərək bu axına start vermişdir. ARDNF Londonun West End və St James ünvanlarında ümumi dəyəri 177 mln. Böyük Britaniya funt sterlinqi dəyərində ofislərə sahib olmuş. Moskvada Puşkin meydanı deyilən ərazidə yerləşən və ümumi dəyəri 130 mln. ABŞ dollarında çox olan “Qallereya Aktyor” ofis mərkəzinə sahib olmuşdur. Paris şəhərindəki əmlaka görə isə 135 mln. avro xərc çəkmişdir. Dünyanın müxtəlif qitələrində əmlak investisiyası siyasəti yürüdən ARDNF 2014-cü ildə C.Koreyanın paytaxtı Seulda Pine Avenue Tower binasına 440 mln. ABŞ dollarından artıq xərc çəkərək sahiblənmişdir. ARDNF-nun ən son əmlak yatırımı isə BƏƏ Qətər əmirliyi fondları ilə birgə İtaliyanın Milan şəhərində ümumi dəyəri 350 mln. ABŞ dollarından çox olan əmlaka investisiya yatırımı etmişdir.

Həyata keçirilən “TANAP” və “TAP” layihələri Şahdəniz yatağından əldə edilən qazın dünya bazarına çıxarılması istiqamətinə razılıqlar bunu bir daha sübut edir. Vəsait əsasən “Şahdəniz -2” Cənubi Qafqaz kəmərinin genişləndirilməsi, eyni zamanda “TANAP” və “TAP” boru xətlərinin tikintisinə sərf olunacaq. 2024-cü ilədək ölkəyə daxil olan neft pullarının həcminin 145 milyard dolardan da çox olacağı gözlənilir.


3.2. Azərbaycan neft və neft məhsullarının beynəlxalq birjalarda ticarəti
Azərbaycan Respublikası milli müstəqilliyini əldə etdikdən sonra iqtisadiy­yatın bütün sahələrində səmərəli addımlar atılır. Əsrin kontraktına əsaslanaraq deyə bilərik ki, Azərbaycan bu gün dünya bazarına öz məhsulunu çıxartmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu sahələrdən ən çox diqqəti çəkən Neft strategiyasıdır. Adı çəkilən sahənin genişləndirilməsində Azərbaycan neft və neft məhsullarının beynəlxalq birjalarda dünya strandartlarına uyğun olaraq satışının düzgün təşkil edilməsi bu sahədə fəaliyyət göstərən iqtisadçılardan məhsuliyyət tələb edir.

Bir tərəfdən sənayeləşmə ilə birlikdə neft istehlakında sürətli artım, digər tərəfdən neftə alternativ bir enerji mənbəyinin hələ də olmaması neftin əhəmiy­yətini daha da artırmışdır. Beləliklə, 20-ci əsrin da ən güclü enerji mənbəyi olan neftin, 21-ci əsrdə də əhəmiyyətini qoruyacağı görünür. Digər enerji mənbə­lərinə görə neftin, daha sonralar isə təbii qazın daha geniş istifadə sahəsinə malik olduğu da görünür. Dünya enerji istehlakında neftin payı 1938-ci ildə 20% ətrafı idisə hazırda bu rəqəm 55%-i ötmüşdür.



Cədvəl 3.

Enerji daşıyıcısının növü

1996-cı il

2015-ci il

B.Y.V.

%

B.Y.V.

%

Ümumi

385

100

554

100

Təbii qaz

77

21.5

147

26.1

Neft

140

39.1

208

26.9

Kömür

90

25.2

131

23.2

Nüvə enerjisi

22

6.1

21

3.7

Bərpa oluna bilən enerji ehtiyatları

29

8.1

57

10.1


Mənbə: OPEK

B.Y.V. – Britaniya yanacaq vahidi. 1 min b.y.v - yanma tempraturu 1F3 metanın yanma tempraturuna bərabərdir ( 0.252 kilokalori enerji alınır).

1999-ъу илin iyun ayından etibarən neft qiymətlərinin hiss olunacaq dərəcədə artması sürətlə inkişaf etməkdə olan dünya iqtisadiyyatında neftə olan təlabatın göstəricisidir. [19, s.11] Aparılan bəzi hesabla­ma­lara görə dünyadakı neft idxalına olan tələbat 2010-cu ildə 65% idisə, 2020-ci ildə isə 80%-ə qədər yüksələcəkdir.

Azərbaycanda əsas ixrac boru kəməri Azərbaycan neftinin dünya bazarlarına çıxarılması baxımından Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Azərbaycan təbii qazının dünya bazarlarına ixracında isə Bakı-Tbilisi-Ərzurum əsas ixrac boru kəməri kimi qərara alınıb. Belə­lik­lə, Azərbaycan iqtisadiyyatda yeni quruculuq, inkişaf və qloballaşan dünya ilə inteqrasiyada ən mühüm sacayağılarından biri kimi, enerji mənbələrinin dünya bazar­larına ixracını təmin edən nəql kəmərlərinə çatdı. İstehsala başladığı tarixdən 2005-ci ilə qədər Azərbaycanda ən çox 23,4 milyon ton neft 1941-ci ildə çıxarıl­mış­dır. [19, s.138]

Müstəqillik əldə etdikdən sonra, yenidənqurma və dəyişiklik prosesinə qoşulması ilə birlikdə neft hasilatının azaldığı Azərbaycanda, «Əsrin Müqavilə­si»ndən sonar atılan addımlar, aparılan fəaliyyətlər nəticəsində neft hasilatı yenidən artmağa baş­la­dı. Müqavilə imzalanandakı ilkin vəziyyət aşağıdakı şəkildə əks olunub.

Şəkil 3.

1997-ci ilin noyabrında «Çıraq» yatağının ilk quyusundan neft hasilatına baş­lan­ma­sı, 1997-ci ilə qədər azalan neft hasilatı, 1998-ci ildən etibarən artmağa başla­mış­dır. [19, s.138]

Bu müddət 2010-cu ilə qədər davam etmişdir. Azərbaycanda 2006-cı ildə hasilatın miqdarı tarixdə ən yüksək neft hasilat miqdarı olan 1941-ci ildəki 23.4 milyon ton rekordunu artıq geridə qoymuşdur. Hazırda da bu tendensiya artan templə davam edir.[19, s.138]

Azərbaycanın təbii qaza olan tələbatının ölkə daxili istehsal hesabına ödənilməsi ancaq 2007-ci ildə «Şahdəniz» yatağından təbii qaz əldə edilməyə başlanması ilə mümkün olmuşdur. Artıq 2007-ci ildə təbii qaz hasilatı əvvəlki illə müqa­yisədə təqribən 81% artmaqla 11 milyard kubmetr olmuşdur. Bir il müddətində illik istehsal həcmi təxminən 4 milyard kubmetr artmışdır. Təbii qaz əldə ediləndən sonra Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii Qaz Kəməri ilə təbii qaz ixracına da başlanılmışdır. «Azəri-Çıraq-Günəşli (AÇG)» yataqlarında neft hasilatına və ixracına başlanması ilə yanaşı «Şahdəniz» yatağında da təbii qaz hasilatına və ixracına tam olaraq başlanmasından sonra Azərbaycan, neftlə bərabər, təbii qaz istehsalı ilə də yüksək səviyyədə iqtisadi inkişaf, yenidən­qurma və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya imkanı əldə etmişdir. Eyni zamanda Azərbaycan, Türkiyə və Avropa ölkələrinə təbii qaz ixracında, Rusiya, Şimali Afrika və digər təbii qaz istehsalçılarına rəqib olmuştur.

Nəhayət, Azərbaycan nefti 28 May 2006-cı ildə Ceyhan limanına çatmışdır. Bəziləri tərəfindən reallaşması mümkün olmayan xəyali bir layihə kimi qiymət­ləndirilən Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri layihəsi, 1998-ci il İstanbul Anlaşma Memorandumu ilə başlamış və rəsmi açılışı 13 İyul 2006-cı ildə həyata keçirilmişdir. Qərb bazarlarına ixraca isə 2 iyun 2006-cı ildə başlanmışdır. Beləliklə, boğazları (boğazlardakı hədsiz nəqliyyat yükünü və keçid risklərini minimum etməsi) və Rusiyadan yan keçən, Türkiyənin geosiyasi və geostrateji əhəmiyyətini artıran və Zaqafqaziyada siyasi sabitliyi təmin etmək baxımından əhəmiyyət daşıyan Şərq-Qərb enerji dəhlizinin əmələ gəlməsində ən kritik marşrut reallaşmış oldu. BTC boru kəməri ilə ilk ilindəcə 9.4 milyon ton neft ixrac edilmişdir. Neftin BTC-dən gündəlik ixrac həcminin 1 milyon barrel, başqa sözlə illik 40-50 milyon ton səviyyəsində müşahidə olunur. Bir müddət neft ixracında azalmalar başlamışdır. Neft ixracının artması ilə birlikdə isə ölkə daxili investisiyaların da artmağa başladığı görünür. İlk dəfə olaraq 2007-ci ildən daxili investisiyalar xarici investisiyalardan daha çox olmuşdur. Ümumi investisiyalar içərisində enerji sektoruna qoyulan investisiyalar isə əhəmiyyətli yer tutmuşdur.

Dövlət Neft Fondunun vəsaitlərindən səmərəli istifadə edilməsi məqsədilə strateji plan hazırlayan İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzi (İqtisadi və Sosiyal İnkişaf Mərkəzi-AD) tərəfindən fondun vəsaitlərinin istifadəsi ilə bağlı xərc planının ürəkaçan olmadığı ifadə edilmişdir:

Narahatlığın birinci səbəbi: Fondun illik gəlirlərinin 47%-nin eyni il içərisində xərclənməsidir. Yaranmış vəziyyət neft dollarların, gələcək nəsillərə ötürülməyəcək şəkildə, əldə edildiyi dövr içərisində böyük bir qisminin xərclənməsi deməkdir. Neftin tükənən təbii sərvət olması və bir çox neft ölkəsinin təcrübəsi nəzərə alındıqda Neft fondunda toplanan vəsaitlərin xərclənməsində illik limitlərin tətbiq edilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Narahatlığın ikinci səbəbi isə: Fond vəsaitləri ilə maliyyələşdirilən layihələrin daşıdığı xüsusiyyətlər ilə bağlıdır. Çünki fond vəsaitləri ilə maliyyələşdirilən layihə­lər müəyyən meyarlar daşımır. Mənbələr müxtəlif sahələrdəki layihələri maliyyələş­dirir. Maliyyələş­diriləcək layihələr verilən zaman, daha əvvəl maliy­yələşdirilən layihə­lərin efektivliyinin nəzərə alınması vacibdir. Bəzi layihələr haqqında mənfi fikir və ya mülahizələrin qəbul olunmadan maliyyələşdirilməsi narahatlıq doğurur. Layihələrin maliyyələşdirilməsində lazım olan dəyərlərin yüksək göstəricilərinin olmasına baxmayaraq, bəzi çatışmazlqların olduğu da görünür.

Enerji resurslarından əldə edilən gəlirlər 2005-ci ilin dövlət büdcə gəlirlərinin 51.4%-ni təşkil etsə də, bu rəqəm 2015-ci ildə təxminən 75%-ə yüksəlmişdir. Büdcə gəlirlərinin təxminən ¾-nü neft və təbii qaz gəlirlərinin təşkil etməsi, büdcənin yalnız bir sektordan asılılığının getdikcə artması deməkdir ki, bu da iqtisadi baxımdan ciddi bir problemdir. Norveç kimi bəzi ölkələrin neft satışından əldə etdikləri vəsaitin dövlət büdcəsinə köçürülən hissəsi üçün bəzi məhdudiyyətlər qoymasına baxmayaraq, Nigeriya kimi bəzi ölkələrdə heç bir məhdudiyyət tətbiq edilmir. Rusiya kimi bəzi ölkələrdə isə müəyyən bir məhdudiyyət olmasa da köçürülmə zamanı məhdudiyyətin qoyulmasına cəhd göstərilir. Burada əsas məqsəd, dövlət büdcəsini enerji mənbələrinə, yəni təkcə bir sektora asılılıqdan xilas etməkdir. Çünki belə bir asılılıq dövlət büdcəsinin dünya enerji mənbələri qiymətlərindəki dəyişikliklərdən birbaşa asılı vəziyyətə düşməsi deməkdir.

Belə ki, neft gəlirlərinin səmərəli istifadəsi istiqamətində qəbul edilən yeni mo­del­­də, Dövlət Neft Fondunun ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi üçün müəy­yən qisminin valyuta ehtiyatı şəklində bank əmanəti olaraq mühafizəsi ilə ya­naşı ehti­yatların bir qisminin də ölkədə kənd təsərrüfatı və emal sektorlarına aşağı faizli kredit olaraq verilməsi düşünülmüşdür. Burada Neft Fondunun ehtiyat fondu və istehlak fondu olmaq üzrə iki yerə bölünməsi nəzərdə tutulur. Dövlət Neft Fondun­dakı gəlirlərin aqrar sahənin inkişafı üçün istifadə edilməsinin zəruriliyi ilə yanaşı, yalnız bu sahəyə fonddan vəsait ayrılması, ölkənin qarşılaşdığı «Hollandiya Xəstəli­yi»ndən xilas olması üçün yetərli olmayacaq.


3.3. Beynəlxalq neft birjaların ticarətin inkişaf perspektivləri
Xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, son on üç il ərzində ayrı-ayrı ölkələr üzrə qiy­mət­­ləndirmədə əhəmiyyətli fərqlərin olmasına baxmayaraq ümumdünya gerçək geo­loji neft ehtiyatlarının ümumilikdə davamlı artması müşahidə olunur. Belə ki, hazırda dünya dövlətləri üzrə neft ehtiyyatlar aşağıdakı diaqram üzrə bölüşdürülüb.

Diaqram 3.



Mənbə: BP

Mövcud qiymətlənmələri nəzərə almaqla, onun dünya geoloji ehtiyatların indiki istehsal səviyyəsi ən azı 60-70 ilə çata bilər.

Təxminən bu cür məlumatları British Petroleum şirkətinin ekspertləri öz Statistical Review of World Energy-də də təsdiq edirlər: hasilatının indiki templəri ilə Küveytin neft yataqları 128 ildən, Səudiyyə Ərəbistanında -85 ildən, İranda - 67, Rusiyada - 20, Türkmənistanda - 12, ABŞ-da - 10 il, Azərbaycanda - 67 ildən sonra tükənəcək. İraqa nefti demək olar ki, 129 il çatacaqdır. Hazırda t. dünya ölkələrinin neftə tələbatı il üçün təxminən 3,85 mlrd. təşkil edir.

London tədqiqat şirkəti Smith Rea Energy Associates Ltd-nin hesablama­larına görə, dünya neft istehsalçıları müasir texnologiyanın nailiyyətləri sayəsində çıxarıl­ması mümkün olan nefti də nəzərə alsalar artıq öyrənilmiş ehtiyatlar üzərinə ən azı 350 milyard barrel artıra (təxminən 50 mlrd) əlavə edə bilərlər. Bu rəqəm əlavə olaraq müasir dünya neft istehlakının təxminən 14 illik səviyyəsinə ekvivalent­dir.

21-ci əsrdən başlayaraq neft ehtiyatlarının ehtiyat dinamikasının ən mühüm yeni tendensiyası kimi artıq mövcud yataqlarda kəşfiyyat işlərinin detallaşdırılması hesabına onların artımı nəzərdə tutulur. Nəticədə yeni iri neft yataqlarının istifadəyə verilməsi sayının və onlarda ehtiyatları ümumi orta ölçüsünün ixtisarı nəticəsində, artıq məlum və onların ətrafında olan neft sahələrində neft ehtiyat­larının ümumi həcmi nəzərə çarpacaq dərəcədə artır. Baxmayaraq ki, ən yeni geofiziki avadanlıqları ilə geoloji sahələrin kompyuter modelləşdirilməsi ilə tətbiqi nəticəsində ənənəvi kəşfiyyat qazma işləri ilə müqayisədə xeyli ucuz başa gəlir və böyük kommersiya effekti verir. Eyni zamanda, dünyanın aparıcı neft hasilatı şirkətləri yeni texnolo­giyalardan istifadə etməklə əvvəllər tədqiq edilməmiş və işlənməsi üçün qeyri renta­belli sayılan aktiv şəkildə ucqar rayonlara nüfuz edirlər.

Məlumata əsasən dünya geoloji neft ehtiyatlarının təxminən 2/3 hissəsi Yaxın və Orta Şərq ölkələrində cəmləşmişdir. Bu rəqəm İranda-10%, İraqda-9,5%, Küveytdə-7%, Səudiyyə Ərəbistanında-25 % və BƏƏ-6,5% təşkil edir. Son 30 ildə yeni müəyyən olunmuş ehtiyatların 80% -i elə həmin regiona düşür.

Əldə olan məlumatlara görə dünyanın müasir neft ehtiyatlarının ¾ hissəsin­dən çoxu OPEK-ə üzv ölkələrdə cəmləşmişdir. Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, BƏƏ, məhz neftdən əldə olunan gəlirlər hesabına adambaşına düşən milli gəlirin həcminə görə hətta inkişaf etmiş ölkələrdən irəlidə olsalar da, onlar inkişaf etməkdə olan ölkələr sırasına şamil edilmirlər.

Dünya neftçıxarma sənayesinin müxtəlif uzunmüddətli inkişaf perspektivləri baxımdan təbii ehtiyatlar ilə təmin olunma ilə əlaqədar müxtəlif mövqelər mövcud­dur. Radikal mülahizələr söylənilir ki, cari yüzillik qaz və kömür əsri olacaq və o, 21-ci əsrin müəyyən dövründə artıq öz mövqelərini xeyli itirəcək. Həqiqətən də dünyanın qaz ehtiyatları neft xammal potensialını əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Lakin kömürün istifadəsinin ekoloji spesifik xüsusiyyətləri onun tətbiqini xeyli məhdudlaşdırırlar. [48]

Aşağıdakı diaqramda ölkələrin gündəlik neft istehsalı əks olunub.

Diaqram 4.



Mənbə: Publik.az

İqtisadiyyatın enerji tutumu neft (ÜDM-in artım vahidinə neftin miqdarı) istehla­kının intensivliyi ilə izah edilir. Baxmayaraq ki, neft istehlakı mütləq olaraq durmadan artır, onun istehlakı hər yerdə azalır, bu ildə enerjiyə qənaət texnologiya­larının fəal tətbiqi ilə əlaqədardır.

21-ci əsrin əvvəlləri üçün dünyada çıxarılan neftin təqribən yarısı Beynəlxalq ticarətə cəlb olunmuşdur. İxracatın ümumi dəyərinin 20%-i inkişaf etməkdə olan ölkə­lərin payına düşür. Qeyd etmək lazımdır ki, dünyanın bir sıra iri neft təchizat­çı­la­rı üçün onun ixracda xüsusi çəkisi həmişə böyük əhəmiyyətə malikdir. Məsələn, Nigeriya-95%, Anqolada-91%, İran və Omanda-88%-90%, BƏƏ-də-78%, İndoneziya-24%, Meksikada-33%, Venesuelada-75%, Liviyada-77%, Səu­diy­yə Ərəbistanında 73% təşkil etmişdir. Səciyyəvi cəhətdir ki, yuxarıda sada­la­nan inkişaf edən ölkələr üçün neftin payı ümumi ixracatda artma tendensiya­sı­na malik­dir. [40, s.112]

Hətta iqtisadi cəhətdən güclü sənaye dövlətləri olan Böyük Britaniya üçün neft çıxarılması, son on ildə çox böyük əhəmiyyətə malikdir və ixrac mədaxili 4%, Norveç üçün isə 34% gəlir gətirmişdir.

Son illərdə hər il dünya bazarına daxil olan neftin 81% -dən 76% -ə qədəri Asiya, Afrika və Latın Amerikası (Meksikaya daxil olmaqla) kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdən, 10 -15% inkişaf etmiş ölkələrdən və 9% Rusiya və digər MDB ölkələrindən daxil olur. 1990-ci ildə SSRİ-nin payına bu məhsulun dünya ixracının 11,6% düşürdüsə, indi bu rəqəm 60% azalmışdır. 90-ci illərdə yaranan bununla bağlı boşluğu dünya neft bazarında dərhal digər ixracatçılar - xüsusilə də Yaxın və Orta Şərq ölkələri tərəfindən doldurmuşlar. Bu region ölkələrinin payına dünya neft ixracının təxminən yarısı düşür. Son illər Rusiya və keçmiş SSRİ ölkələrinin dünya neft ixracında payı yenidən artmağa başlayıb. Bu əsasən onun hesabına baş verir ki, OPEK ölkələri neftin qiymətlərinin aşağı olması zamanı məqsədyönlü şəkildə neft hasilatını azaltdılar, nəticədə boşalan yeri isə Rusiya neft şirkətləri ilə tutuldu. Məhz belə ölkələrin payı 41- 42% -dən 39% -ə qədər azalmışdı. İraq 10 ildən artıqdır ki, “ərzaq müqabilində Neft” proqramı üzrə işləyir. Bu proqram BMT-nin nəzarəti altında həyata keçirilir və maksimum yolverilən səviyyəsi Iraq neft tədarükü ildə təxminən 100 mln ton müəyyən edilmişdir. [33, s.54]

Neft 118 dövlət tərəfindən alınır, onlardan 70-i hər il 1 mln. ton neft idxal edir. Bu zaman 30 dövlət neftin iri alıcıları kimi çıxış edirlər hər il hərəsi 10 mln. ton neft idxal edir. Eyni zamanda neftə olan tələbatın həlledici vəziyyətini kimi hərəsi ildə 50 mln. ton neft idxal edir 10 sənayecə inkişaf etmiş ölkələr müəyyən edir.

Neftin iri alıcılar siyahısı aşağıdakı diaqramda göstərilib.

Diaqram 5.



Mənbə: BP

Neft idxalı ABŞ-da xüsusilə sürətlə artır. Bu artan daxili tələbat və daxili neft hasilatının davam edən azalması ilə bağlıdır. ABŞ ərəb ölkələrindən neft tədarükü asılılığını azaltmaq üçün, son illər digər bölgələrdən neft ixracatçıları ölkələ­rinin sayını artırır. Bu tendensiya məlum 11 sentyabr hadisələrindən sonra 2001-ci ildə özünü göstərməyə başlayıb və xüsusilə nəzərə çarpır.

Son beş il ərzində daxili tələbatın xeyli artmasına baxmayaraq Böyük Brita­ni­ya idxaldan asılılığını 50%-dən 60%-dək azalıb, halbuki digər qərbi avropa ölkə­lərinin əksəriyyətində idxal yenə də 95-100% (Norveç istisna olmaqla) təşkil edir.

Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya və Uzaq Şərq ölkələrində vəziyyət müxtəlif cürdür. Sinqapur, Cənubi Koreya və Yaponiya idxaldan 100% asılı olduğu halda, Hindistan 50%, Malayziya və Çin isə cəmi nisbətən daha az asılıdır.

Cənubi Amerikada idxaldan asılılıq Çilidə - 90%, Braziliyada 42%, halbuki Argentina, əksinə, daxili istehsal hesabına öz tələbatını tam ödəyir.

Dünya neft bazarında yaxın perspektivdə ciddi irəliləyiş Asiya ölkələri tərə­fin­dən neftə tələbatın artması, hasilatının isə Afrika ölkələrində və Rusiyada art­ması gözlənilir. Eyni zamanda bu Fars Körfəzi ölkələri olan aparıcı təchizatçı­ların neftinin bir qədər ucuzlaşmasına gətirib çıxaracaq. Kanada və Latın Amerikası ölkələrində neft hasilatının yaxın gələcəkdə gözlənilən artımı neft idxalının azalması fonunda bu ölkələrdən ABŞ-a ixracının artmasına səbəb olacaq. Bundan başqa, ABŞ son vaxtlar Rusiyadan və Afrika ölkələrindən də neft idxalına başlamışdır. Anoloji tendensiya Qərbi Avropada da əsas olacaq. ABŞ Rusiyadan ilk dəfə neft 2002-ci ilin sentyabrında almışdır. [33, s.74]

Yaranan yeni geosiyasi şəraitdə yəqin ki, bütün çıxarılan neftin böyük hissəsi Yaxın Şərq və Asiya ölkələrinə göndəriləcəkdir. Faktiki olaraq bu proses artıq baş­layıb. Hələ 2-3 il əvvəl Afrika və Asiya ölkələrinə neft ixracı çox cüzi olsa da, artıq bu rəqəm 100 mln. tonu ötüb.

Neft emalı zavodlarının gücünün ümumi həcmi təxminən 700 mln. ton olmasına baxmayaraq son illərdə ABŞ Yaxın Şərq ölkələrindən təxminən 75 mln. ton neft idxal edir. Beynəlxalq Energetika Agentliyinin Proqnozuna görə ABŞ-ın tələbatı 100 mln. ton artacaqdır. Latın Amerikası ölkələrindən neft alışı 135 mln. ton artacaq. Kanadadan neftin nəqlinin gözlənilən artımı nəzərə alınarsa Yaxın Şərq və Afrikadan satınalma düşmə ilə müşahidə olunacaq.

Son illərdə dünya neft bazarı fəaliyyət mexanizmlərinin çevikliyinin artırıl­ması, müxtəliflik və onun diversifikasiya ilə əlaqədar ciddi transformasiya olun­muş­dur. Neft bazarının yenindən qurulması mövcud olana yeni seqmentinin əlavə olunması ilə nəticələnmişdir: uzunmüddətli kontraktlardan mövcud neftlə birdəfə­lik müqavilə (“spot” bazarı), sonra forvard və sonda fyüçers müqavilələrə, sonra isə məhsul mübadilə müqavilələrinin genişləndirilməsi baş verir. Əgər əvvəllər dünya bazarında sövdələşmələr real neft əsasında bağlanma prinsipi üstünlük təşkil edirdisə, sonradan isə sövdələşmə əsasən “kağız” nefti ilə bağlanma prinsipi üstünlük təşkil edir.

Nəticədə, 80-cı illərin axırlarında əsasən üç mərkəzi (Nyu-York-NYMEX, London-IPE, Sinqapur-SIMEX) tərəfindən neft və neft məhsullarının birja ticarətini həyata keçirən sistem formalaşmışdır. O, daimi olaraq 24 saat ərzində (Nyu-Yorkda birjası bağlandıqda - Sinqapurda açılır, onun bağlanmasından sonra, öz növbəsində Londonda açılır və s.) fasiləsiz olaraq işləyir.

Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda əməliyyatların yalnız 5%-i faktiki neft və neft məhsulları əsasında qurulur. Təxminən 95% isə olmayan məhsulun kağızları ilə aparılır. Nəticədə, birja əməliyyatlarının ümumi həcmi neft üzrə real əqdlərin səviyyəsindən dəfələrlə çoxdur.

Yuxarıda adları çəkilən üç aparıcı mərkəz kompüterləşdirilmə, telekommuni­kasiya və informasiya texnologiyaları əsasında dünya neft bazarının qloballaşdırıl­masını təmin edərək, onun praktiki fəaliyyət göstərməsini real vaxt rejimə gətirmiş, yer kürəsinin müxtəlif hissələrin­də neft qiymətlərinin qarşılıqlı əlaqələndirilməsini təmin edə bilmişdir. Vahid informasiya məkanının formalaşması dünyada neft ticarə­tinin fyuçers müqavilələri əsasında müvəqqəti sərhədlərininin ciddi şəkildə geniş­lən­dirilməsinə səbəb olmuşdur. Əgər ilk mərhələdə neftin birja ticarətinin fyuçers saziş­lə­ri üç aydan altı aya qədər müddətdə həyata keçirilirdisə, bu gün müddəti altı il təşkil edir.

Bu zaman fyüçers bazarında geniş miqyaslı əməliyyatlar nəticəsində, demək olar ki, bu gün bu bazar cüzi konyunktur dəyişikliklərinə həssaslıqla təkcə neft sahəsində deyil, həm bütövlükdə yer kürəsinin istənilən ölkəsinin makroiqtisa­diyyatında özünü göstərə bilər. Neft birjaları əməliyyatları sutka ərzində həyata keçirə bilirsə, onda prak­tikada belə çıxır ki, dünya siyasətində, iqtisadiyyatında və sosial həyatında dəyi­şik­­lik dünya neft bazarına öz təsirini göstərir.

Dünyada neftin qiymətinin formalaşması ilə bağlı 20-ci əsrin ortalarından baş­layaraq dörd əsas səciyyəvi cəhəti qeyd edə bilərik ki, bu ümumdünya qiymət­lərinin dinamikasında öz əksini tapmışdır. (Şəkil 3.) [33, s.70]





Şəkil 3. Dünyada neft qiymətinin dinamikası.

Birincisi - 1973-cü ilə qədər “Yeddi bacı” neft şirkətlərinin üstünlüyü.

İkincisi - 1973-cü ildən 1986-cı ilə kimi OPEK-in dünya neft bazarında kəskin artan təsiri.

Üçüncü - 1986-cı ildən 2001-ci ilə qədər digər iri müstəqil ixracatçıların meydana çıxması və birja ticarətinin səviyyəsinin və “kağız nefti” ilə sövdələşmə­lərin artması OPEK-in təsirinin bir qədər azalması.

Dördüncüsü - 2001-ci ildən başlayaraq indiyə kimi olan mərhələdə neftlə ticarət­də liberallaşdırılması, neft tədarükünün diversifikasiyası və fyuçers və digər müddətli əqdlərin kəskin üstünlüyü.

Yuxarıda sadalanmış iki mərhələ kartel prinsipi üzrə qiymətləri bəzi fərqlərlə formalaş­dırır. Birinci mərhələdə “qiymətyaradan” kartelə yeddi şaquli-inteqrasiya olunmuş iri Beynəlxalq neft şirkətləri (Amerikanın Eksson, Mobil, Qalf, Teksako, Standard Oil of Kaliforniya, (SOKAL) İngiltərənin Britiş Petroleum, ingilis- holland Royal Datç Şell) daxil idilər. [48]

1973-cü ilin son rübünə qədər dünya neft bazarını öz aralarında sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin 7 ən iri neft şirkətləri bölüşdürdülər. Neft hasilatı isə əsasən ərəb regionunun (73%) inkişaf edən ölkələrdə istehsal olunurdu. İqtisadiyyatın gələcək inkişafı, həm də elmi-texniki tərəqqinin sürətlənməsi neft istehlakının kəskin şəkildə artmasına gətirib çıxardı. İnkişaf etmiş ölkələrin xarici enerji daşıyıcılarından yüksək asılılığı göz qabağında idi. Neftin qiymətinin 3 dollar olması əsasən - Yaxın Şərq ölkələrində rentabelli idi.

Birinci mərhələdə transfert qiymətləri (daxili inhisar) üstünlüyə malik idi ki, bu öz vergi ayırmalarının azaldılması üçün şaquli inteqrasiya olunmuş beynəlxalq neft şirkətləri tərəfindən istifadə olunurdu. İkincisi, beynəlxalq neft şirkətlərinin konses­siyaçı olduğu hallarda inkişaf etməkdə olan ölkələrin büdcələrinə vergi ayırmalarının hesablanması sorğu qiymətləri. Üçüncüsü, həqiqətən müstəqil subyekt­lərin çalışdığı hallarda istifadə olunan bazar qiyməti.

İri neft istehsalçıları olan inkişaf etmiş ölkələrlə OPEK arasında yaranmış narazılıq neft böhranına gətirib çıxartdı ki, bu isə neftin qiymətinin 2 il ərzində 5 dəfə artmasına səbəb oldu. Neft sahəsində qiymət artımı 80-ci illərin əvvəlinə qədər davam edərək barrel üçün 35 dollar səviyyəsinə çatmışdı.

Beləliklə, ikinci mərhələdə neftin yeni, daha yüksək səviyyədə qiymətinin müəyyən olun­ması, neftə yüksək tələbatın davam etməsi daha yüksək maya dəyəri ilə başa gələn bir sıra ölkələrə öz neft ixracına başlama (məsələn, Böyük Britaniya, Rusiya, Meksika, Afrika ölkələrinə) imkanı verdi. Nəticədə neft tədarükündə OPEK-in payı dünya bazarlarında tədricən düşməyə başladı. [36, s.50]

İkinci mərhələdə qiymətin formalaşdırılmasında hakim rol 13 inkişaf edən neft hasilatı dövlətlərinə OPEK (Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, İran, İraq, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Əlcəzair, Liviya, Nigeriya, Qabon, Venesuela, Ekvador, İndonezi­ya) üzvlərinə keçir.

1973-cü ildən sonra neftçıxarma istehsalı üzərində ciddi və real nəzarət OPEK üzvlərinə keçdikdə, onlar neft bazarında əsas tədarükçüyə çevrildilər. Nəticədə, neft bazarında rəqabət xarakteri dəyişdi, çünki inkişaf etmiş ölkələr və OPEK-in şirkətləri arasında neftin satışı və emalı sahəsində şaquli rəqabət quruldu. Üstəlik, sonrakı illərdə həm üfüqi, həm də şaquli rəqabət gücləndi. Eyni zamanda neftin kəşfiyyatı və hasilatı, neft ehtiyatlarının 90%-i və qaz ehtiyatlarının 70%-dən çoxunun dövlətin əlində olması mühümdür.

1986-cı ilə qədər birdəfəlik sövdələşmələrin bazarı fəal inkişaf etmişdir, sonradan müstəqil rol oynamağa başladı. 70-ci illərin əvvəllərinə qədər onun hesa­bına beynəlxalq müqavilələrin 3-5 faizi düşürdü. 70-ci illərdən birdəfəlik sövdə­ləş­mələrin əhəmiyyəti sürətlə artdı: onilliyin birinci yarısında 5-8%, orta­ların­da 10-15%, 80-ci illərin ortalarında isə artıq 40-50%-ə çatmışdı. Beləliklə, məhz bazarda birdəfəlik sövdələşmələr dünya neft ticarətinin həcmi artımı baxımından həlledici olmuşdur. Yalnız 1986-cı (üçüncü mərhələ) ildən başlayaraq qiymət qoymada kartel qaydası (yalnız məhdud bir qrup iştirakçı tərəfindən bir qiymətin təyin olunması) öz yerini bazar tərəfindən qiymətin müəyyənləşdirilməsi qaydasına verməli oldu. Neftin qiymətləri rəqabət mübarizəsi nəticəsində çoxlu sayda oyunçunun iştirakı və şəffaf prosedura müəyyən olunmağa başladı.

Bu mərhələdə birdəfəlik sövdələşmələrin bazarı ticarət həcminin müəyyənləş­diril­məsində üstünlüyə malik olduğu halda, uzunmüddətli sövdələşmələr bazarı ikinci yerdə qərarlaşmışdı, - yəni onlar sadəcə yerlərini dəyişmişlər. Təkamül nə­ticə­sində neft bazarında sövdələşmələrin xarakter və strukturu birjada formalaş­ma­ğa başladı. Bu zaman qiymətlərin sorğu mexanizmi demək olar ki, artıq dayan­mış­dı. Yalnız bazar və transfert qiymətləri qalmışdı ki, bu da çox məhdud şəkildə idi.

80-ci illərin əvvəllərində maye yanacağa tələbatın qısamüddətli azalma fenomeni müşahidə olundu. 70-ci illərin neft böhranından sonra inkişaf etmiş ölkələr maye yanacağın qiymətlərinin kəskin artması ilə əlaqədar neft mənbə­lərinin diversifikasiyası yolu ilə həlli üzərində işləməyə başladılar. Lakin 1979-80-ci illərin neft böhranı növbəti qiymət artımı ilə nəticələndi. Beləliklə, hər sonrakı neft böhranı və “neft” probleminin yaranması bunu aşağıdakı istiqamətlərdə həll etmək işini daha da aktuallaşdırırdı: [40, s.133]


  • Digər mənbələrdən neft idxalının artırılması;

  • Öz neft hasilatını artırmaq;

  • Digər karbohidrogenlərin istifadəsinin genişləndirilməsi, xüsusilə də qazın;

  • Digər enerji resurslarının (elektrik enerjisi, atom enerjisi, kömür) istehlakının artırılması;

  • Enerjiyə qənaət texnologiyalarının fəal tətbiqi.

Nəticədə, 80-ci illərin ortalarından dünya iqtisadiyyatının inkişaf templərinin art­ması ilə əlaqədar olaraq maye yanacağa tələbatın artımı müqayisədə müşahidə olun­mağa başladı. 2001-ci ildə bütün neft ticarətində böyük liberallaşma müşahidə olunmuşdur ki, bunu da neftin dünya bazarının inkişafında dördüncü mərhələsinin başlanğıcı kimi adlandıra bilərik. Məlum 11 sentyabr terror aktı işgüzar mühitin ümu­mi vəziyyəti, amerikalı investorların davranışlarına, ABŞ-a ən ciddi təsir etdi. Bu ha­di­sələr nəticəsində dəyən ziyanın ümumi həcmi təxminən 60 mlrd. dollar civarında qiymətləndirilir. Bu mərhələ üçün iki mühüm məqam səciyyəvidir: birincisi, neftin diversifikasiyası ilə bağlı iri idxalçıların planlarının dəyişməsi, ikincisi isə birjalarda ticarət dövriyyəsinin “kağız” neftlə rolunun artması. 11 sentyabr hadisələrindən sonra Qərbin neft istehlakçıları Yaxın Şərq barəsində əvvəlki strategiyaya köklü surətdə yenidən baxmalı oldular. Uzun illər ərzində ABŞ və digər inkişaf etmiş ölkələr bu regiona öz geosiyasi maraq­ların­dan yanaşmışlar və Beynəlxalq analitiklər belə nəticə­yə gəlmişlər ki, Qərbin Yaxın Şərq ölkələrindən neft asılılığını minimuma endir­mək zəruridir. [40, s.111]

Dünya bazarında neftin qiyməti Neft İxracatçıları Təşkilatı - OPEK (OPEC, Organization of Petroleum Exporting Countries) tərəfindən müəyyənləşdirilir. Bu təşkilat 1960-cı il sentyabrın 10-da Bağdadda beş ən zəngin neft hasil edən dövlət­lərin (İraq, İran, Küveyt, Venesuela və Səudiyyə Ərəbistanı) nümayəndələri tərəfin­dən yaradılmılşdır. İraq, İran, Küveyt, Venesuela və Səudiyyə Ərəbistanı daimi artan rəqabət şəraitində məqsədləri üzv olan dövlətlərin müdafiə edilməsi olan OPEK adlanan bir təşkilat yaratdılar. 1960-cı ildə dünya neft ixracının 80%-i OPEK ölkələrinin üzərinə düşürdü. Bu gün bu rəqəm 60%-ə qədər azalıb, lakin OPEK üzvü olan ölkələrin sayı artıb və ümumilikdə onlar dünya neft ehtiyat­larının 77%-nə malikdirlər və neft hasilatının təxminən 40% -ni təmin edirlər. Ötən 50-60 il ərzində bu təşkilat dünya neft bazarında, şübhəsiz ki, ən nüfuzlu iştirakçısına çevrilmişdir və onların qərarlarından çox şey asılıdır.

Əsas neft istehlakçıları olan sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin son 50-60 il boyu OPEK-ə münasibəti dəyişməkdə davam edərək, bu günkü gün ciddi şəkildə fərq­lə­nir. Əvvəlcə Qərbdə ona şübhə ilə, ehtiyatla, hətta düşməncəsinə yanaşdılar. Çünki bu təşkilat dünya iqtisadi siste­min­də dəyişikliklərin qızğın dövründə, müs­təm­ləkə sisteminin dağılması, əsas xammal mən­bələri üzərində nəzarətin milli hökü­mət və kompaniyalara keçid dövründə yaranmışdı. OPEK-in nüfuzu ilk növ­bədə, Beynəlxalq neft kartelinə daxil olan “Yeddi bacı”larla mübarəzədə xeyli artdı.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində xarici və daxili ticarətdə qiymət, konkret bazar vəziy­yətinin təsiri altında dəyişmişdir. Prinsipial planda qiymətlərin anlayışı özlüyün­də daxili və xarici bazarın xüsusiyyətləri üçün eynidir. Qiymət - mal və ya xidmət təklif etdən satıcının almaq istədiyi, alıcının isə ödəməyə hazır olduğu pul məbləği­dir. Bu iki tələbin üst-üstə düşməsi bir çox şərtlərdən asılıdır. Onlar xaraktercə, səviy­yəsinə və fəaliyyət sahəsinə görə aşağıdakı beş qrupa bölünə bilər.

Bazar iqtisadiyyatında qiymətyaranma prosesi müxtəlif ölkələrin xarici iqtisadi subyektləri arasında konkret halda, tələb və təklif arasındakı dinamik bərabərlik, həmçi­nin bazarda ixracatçı və idxalçının davranışının nisbi azadlığı şəraitində həyata keçirilir. Lakin bu postulatların bazarın tipindən asılı olaraq düzəlişə ehtiacı vardır. Bazar tiplərinin, o cümlədən dünya bazar tiplərinin əsas qruplaşdırma ölçü­sü olaraq rəqabətin xarakteri və səviyyəsi götürülür.

NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR
Ayrı-ayrı ölkələr üzrə qiy­mət­­ləndirmədə əhəmiyyətli fərqlərin olmasına baxma­yaraq ümumdünya gerçək geo­loji neft ehtiyatlarının ümumilikdə davamlı artması müşahidə olunur.

Digər səbəb isə inkişaf etməkdə olan neft ixracatçıları ölkələrinin (OPEK üzvlərinin) dünya neft ehtiyatlarının əsas hissəsinə sahib olduqlarından vəziyyətdən istifadə etmək istəyi ilə izah olunmalıdır. Dünyanın aparıcı ölkələri, xüsusilə də inkişaf etmiş ölkələr energetika inkişaf konsepsiyasına yenidən baxmağa məcbur olurlar.

Məhz neft bazarının çox faktorluğu oyun qay­dalarına riayət edərək iştirakçılarını çevik sistemdən istifadə etməyə vadar edir.

Neft və neft məhsulları ilə spot ticarəti adətən Rotterdamla assosiasiya olunur. Burada iri emal gücləri, anbarlar və paylayıcı sistemlər cəmləşmişdir.

Neft və neft məhsulları üzrə dünya bazarı özlüyündə çox incə və həssas bir sis­tem­dir. Onun «ruhu» bir çox amillərdən asılıdır: mövsümi, siyasi, iqtisadi, regio­nal, tanker donanması ilə əlaqədar yaranan vəziyyət və s. O, eyni zamanda kifayət qə­dər yaxşı təşkil olunmuşdur, özünəməxsus xüsusiyyətləri və öz oyun qaydaları var­dır.

Rusiya birjalarinda neft məhsullarının yalnız kiçik bir hissəsi satılır. Bundan başqa, birjalarda əsasən, daxili bazara daxil olan məhsullar satılır.

Həyata keçirilən uğurlu strategiyanın davamı olaraq neft gəlirindən gələn gəlirlərlə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin əsas hədəfi oldu. Əldə edilən vəsaitlər əhalinin sosial rifahını yaxşılaşdırılması, neft sektorundan asılılığın aradan qaldırılması istiqamətində neftdən kənar sahələrin inkişafına yeni iqtisadi layihələrin reallaşdırılmasına xərclən­diril­di.

Qeyd etmək lazımdır ki, BP şirkəti Azərbaycan neft sektorunda ən əsas rol oynayıb. İlk böyük layihədə  “Azəri-Çıraq-Günəşli” və Şahdəniz yataqlarında həmdə operator rolunu oynayır. Həmin məsələdə neft sektoru Azərbaycanın iqtisadiyyatının formalaşmasında əsas amillərdəndir. Buna görədə BP özündə Azərbaycan iqtisadiyyatında böyük yer tutur.

Müstəqillik əldə etdikdən sonra, yenidənqurma və dəyişiklik prosesinə qoşul­ması ilə birlikdə neft hasilatının azaldığı Azərbaycanda, «Əsrin Müqaviləsi»n­dən sonar atılan addımlar, aparılan fəaliyyətlər nəticəsində neft hasilatı yenidən artmağa baş­la­dı.

Birjanın təsərrüfat münasibətləri sistemində rolu oxşar şəkildə praktiki olaraq müxtəlif tarixi dövrlərdə meydana gəlir və qanunauyğunluqlar xüsusiyyətinə malikdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün, tədqiqatın əsas vəzifələri olaraq aşağıdakılar müəyyənləşdirilmişdir:

Beynəlxalq birja ticarətinin formalaşması amilləri və resllaşma fəaliyyətinin səciyyəvi cəhətləri;


  • beynəlxalq birja ticarətinin məqsədi, vəzifələri və praktiki xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsi;

  • dünya ticarətində birjaların yeri və rolu kimi aktual məsələləri;

  • dünya neft və neft məhsulları bazarı ilə bağlı problemlərə toxunulması;

  • dünya neft və neft məhsulları ticarətinin müasir vəziyyətindən, beynəlxalq neft birjalarında kommersiya sövdələşmə və beynəlxalq neft karteli OPEK-in dunya neft birjalarındakı qiymət dəyişmələrinə təsirini göstərmək;

  • beynəlxalq birjalarda Azərbaycan nefti və neft məhsulları ticarətinin vəziyyəti və onun inkişafının meyllərini göstərmək;

  • Azərbaycanın karbohidrogen resursları potensialı və milli neft strategiyası məsələləri;

  • Azərbaycan neft və neft məhsullarının beynəlxalq birjalarda ticarətinin inkişaf perspektivləri araşdırılması.


Kataloq: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»

Yüklə 1,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə