MateriALŞÜnasliq fənnindən muhaziRƏLƏR



Yüklə 101,22 Kb.
səhifə1/32
tarix02.01.2022
ölçüsü101,22 Kb.
#40371
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32
materialşünaslıq-mühazirələr
Методика преподавания химии (1), Методика преподавания химии (1)

MATERİALŞÜNASLIQ

Fənnindən

MUHAZİRƏLƏR

Mövzu 1. Giriş. Metalların qısa tarixi.

“Materialşünaslıq” fənninin digər fənlərlə əlaqələri. Metallurgiyanın inkişafı barədə qısa tarixi məlumatlar.Metalın tərifini ilk dəfə rus alimi M.V.Lomonosov vermişdir: metallar elə parlaq cisimlərdir ki, onları döymə ilə emal etmək olar. Bu sadə tərif hələ də öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Əsas sənaye metalı kimi dəmir­dən istifadə olunması. Dəmirin (Fe) karbonla (C) və başqa ele­ment­lərlə ərintiləri. Metallar, xüsusən qara metallar xalq təsərrüfatının əsasını təşkil edir. Xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin inkişafında metallar müstəsna əhəmiyyət.
Materialşünaslıq elmi materialların tərkibi, strukturu və xassələri arasındaki əlaqəni, həmçinin xassələrin xarici amillərin təsiri nəticəsində dəyişməsinin qanunauyğunluğunu öyrənir. Materialların mexaniki ( möhkəmlik həddi, bərklik, özlülük və s.), fiziki ( elektrik keçiriciliyi, istilik kecirmə, maqnit xassələri və s.), kimyəvi xassələri var. Xassələrə təsir edən xarici amillərə termiki, kimyəvi, mexaniki, fiziki amillər aid edilir. Materialşünaslıqda xarici amillərin təsiri çox zaman həlledici rol oynayır. Əslində xarici amillərin təsiri ilə materialın xassələrini lazım olan istiqamətdə dəyişmək, başqa sözlə onun xassələrini idarə etmək mümkündür. Bunu ən geniş tətbiq edilən konstruksiya materialı olan poladın nümunəsində nümayiş etdirmək mümkündür. Müəyyən temperaturadək qızdırılmış polad kiçik sürətlə soyudulduqda onun bərkliyi, möhkəmliyi azalır, plastikliyi artır, böyük sürətlə soyudulduqda isə, əksinə, bərklik, möhkəmlik artır, plastiklik isə azalır. Materialşünasliq fənni həm müasir konstruksiya materiallarının əsasını təşkil edən metallar, həm də qeyri-metal materiallar – plastik kütlələr, rezin, keramika materialları və s. öyrədir. Metallar müasir texnikada ən çox işlədilən materiallardan biridir. Metalların ərintiləri daha geniş tətbiq edilməkdədir. Ona görə ki, ərintilər çox yüksək mexaniki, texnoloji, fiziki, kimyəvi və s. xassələrə malikdir.

Metalşunaslıq tətbiqi elm olub, kimya, fizika, kristalloqrafiya və s. elmlərə istinad edərək metallar və ərintilərin quruluşunu, xassələrini və onların qarşılıqlı əlaqələrini öyrənir. Metalşunaslıq elmi metal və ərintilərin daxili quruluşlarını, xassələrini aydınlaşdırmaqla kifayətlənməyib, həmin quruluşu və xassələrin sənayenin tələbinə uyğun istiqamətdə dəyişdirilməsi üsullarını da şərh edir. Metal və ərintilərin daxili quruluşları və xassələrinin öyrənilməsində fiziki tətqiqat üsullarının (rentgenstruktur, maqnit, elektron mikroskopik üsullarının) tətbiqi metalşunasılı q elmində bir sira yeni nəzəriyyələrin yaranmasına səbəb oldu. Bu, metal və ərintilərin mövcud istehsalat texnologiyasını və emal proseslərini təkmilləşdirməklə, maşınqayırma sənayesinin inkişafını daha da sürətləndirdi.

Metalşunasılıq bir müstəqil elm olaraq XIX əsrdə Rusiyada “metalloqrafiya” adı ilə ortaya çıxmışdır. M.V.Lomonosov 1763- cü ildə “Yerin təbəqələri haqqında” əsərində almaz kristalları üçün bucaqların sabitliyi qanununu müəyyən etmişdir. O metalın tərifini vermişdir: “Metallar elə parlaq cisimlərdir ki, onları döymə ilə emal etmək olar”. Metalşunaslığın inkişafı metalların strukturunu tətqiq etmək üçün dünyada ilk dəfə olaraq mikroskopdan istifadə etmiş P.P.Anosovdur.

Metallar müasir texnikada ən çox işlədilən materiallardan biridir. Metalların ərintiləri daha geniş tətbiq edilməkdədir. Ona görə ki, ərintilər çox yüksək mexaniki, texnoloji, fiziki, kimyəvi və s. xassələrə malikdir. Metallar iki qrupa: qara və əlvan metallara ayrılır.

Qara metallar dəmir və onun ərintilərindən olan polad və çuqundan ibarətdir.

Əlvan metallar: ağır (Pb, Cu, Sn, Ni, Zn), yüngül (Al, Ca, Ba, Na, K, Mn), nəcib (Au, Aq, Pt) və nadir (W, V, Mo, Ti, Ta ) metal olmaqla dörd qrupa ayrılır.

Qara metallar çox qiymətli mexaniki, texnoloji və s. xassələrə malikdir. Əlvan metallar və onların ərintiləri isə əlavə olaraq bir sıra xüsusi xassələrə malikdir. Məsələn, elektrik və istilik keçiriciliyinə, korroziyaya, sürtünməyə və mexaniki yeyilməyə qarşı davamlılığa malik olmaları ilə fərqlənir.

Mövzu 2. Metalların təsnifatı və atom-kristal quruluşu.


Metalların təsnifatı. Qara və əlvan metallar haqqında məlumat. Atomun quruluşu barədə müasir anlayış. Kristal və amorf maddələr barədə anlayış. Metalların kristallik quruluşu. Kristal qəfəslərin növləri. Real kristalların kristallik quruluşunun xüsusiyyətləri. Kristalların anizotropluğu, metalların quruluşu və xassələri arasında əlaqə. Kristallaşma prosesinin mahiyyəti. Kristallaşma nəzəriyyəsinin əsasları. Soyuma əyrilərinin qurulması. Kristallaşma mərkəzlərinin əmələ gəlməsi və kristalların böyüməsi. Metalların allotropiyası. Metalların quruluşunun müəyyən edilmə metodları.
Bütün maddələr bərk halda kristal və ya amorf quruluşludurlar. Amorf maddə - ( şüşədə, kanifolda ) atomlar tamamilə sistemsiz olaraq nizamsız sürətdə yerləşmişlər. Kristal maddədə atomlar həndəsi düzgün sxem üzrə və bir – birindən müəyyən məsafədə yerləşmişdir. Metal və xəlitələrin hamısının quruluşu kristaldır.

Kristal dənəciklərin forması qeyri- müəyyəndir və zahirən onlar tipik kristallar olan çoxüzlü cisimlərə oxşamır, buna görə də onlara kristallitlər, dənəciklər və ya dənəvər cisimlər deyilir. Lakin kristallitlərin daxili quruluşu kristallaın daxili quruluşundan qətiyyən fərqlənmir. Metallar bərkidikdə onların atomları kristal qəfəsi adlanan həndəsi düzgün sistemlər əmələ gətirir.Qəfəsdə atomların düzülüş qaydası müxtəlif ola bilər. Atom – kristal struktur yalnız dövri təkrar olunan həcmlər sırasının təsviri kimi deyil, təkcə bir elementar özəklə də xarakterizə edilə bilər. Elementar özək – bütün üç ölçüdə təkrar ola bilən özəyə deyilir. metallar əksər hallarda kristal qəfəslərin aşağıdakı tiplərinə malik olur: həcmi mərkəzi kub (natrium, kalium, xrom, molibden, volfram, vanadium, manqan və s.), üzi mərkəzli kub (alüminium, mis, nikel, qurğuşun və s.) və altıüzlü prizma formasında olan heqsoqonal sıx doldurulmuş xana əmələ gətirir (maqnezium, sink, titan, kobalt və s.).

Elementar xana üç ölçüdə - təkrarlanaraq kristal qəfəsi əmələ gətirən, buna görə də elementar xanada atomların vəziyyəti bütün kristalın strukturunu müəyyən edir.

Mərkəzləşdirilmiş kubun elementar xanası doqquz atomdan ibarətdir. Onlardan səkkizi kubun tillərində, doqquzuncusu isə mərkəzində yerləşmişdir. Kristal qəfəsin ( kristalın atom strukturunu ) xarakterizə etmək üçün fəza qəfəsi işlədilir. O, kristal qəfəsin həndəsi sxemidir və fəzada qanunauyğun surətdə yerləşmiş nöqtələrdən ibarətdir.

Üzləri mərkəzləşmiş kubun elementar xanası 14 atomdan ibarətdir, onlardan səkkizi kubun tillərində və altısı – üzlərin mərkəzində yerləşmişdir.

Krisatalların anizotropluğu və ayrılması.

Ayrı-ayrı kristalların xassələri müxtəlif istiqamətlərdə eyni olmur. Əgər böyük bir kristallardan eyni ölçüdə, lakin müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş bir neçə nümunə kəsib, onları sınaqdan keçirsək, ayrı-ayrı nümunələrin xassələri arasında bəzən böyük fərq olduğunu görərik. Məsələn, mis kristalından kəsilmiş nümunələri sınaqdan keçirdikdə müxtəlif nümunələrdə uzanma göstəricisinin 10% -ilə 55% arasında, möhkəmlik həddi göstəricisinin isə 14 kq/mm2 ilə 35 kq/mm2 arasında dəyişdiyini görərik. Kristalların bu xassəsinə anizotropluq deyilir. Kristalların anizotropluğu fəza qəfəsində atomların müəyyən düzülüşü ilə izah edilir. Kristalların anizotropluğunun nəticəsi ayrılma qabiliyyətləridir. Bu qabiliyyət dağılma zamanı üzə çıxır. Kristalların sınama yerlərində düzgün müstəvilər müşahidə etmək olar. Bu müstəvilər göstərir ki, xarici qüvvələrin təsiri altında hissəciklər öz yerlərini intizamsız surətdə deyil, kristalda hissəciklərin düzülüşünə müvafiq olaraq müəyyən istiqamətdə düzgün sıralarla dəyişdirir. Həmin müstəvilərə ayrılma müstəviləri deyilir. Adi şəraitdə donmuş metallar bir kristaldan deyil, çoxlu miqdarda olan və bir-birinə nisbətən müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş ayrı-ayrı kristallardan ibarətdir, buna görə də tökmə metalın xassələri bütün istiqamətlərdə təxminən eyni olacaqdır; bu hadisəni kvaziizotropluq ( yəni zahiri izotropluq ) adlandırırlar.Metalın allotropiyası (və ya polimorfizmi) müxtəlif temperaturlarda onların müxtəlif quruluşa malik olması xassəsinə deyilir. Temperatur dəyişdikdə valentliyini dəyişən bütün elementlər, məsələn, dəmir, manqan, nikel, qalay və sairə allotropluq göstərir. Hər allotropluq çevrilmə müəyən temperaturda baş verir. Məsələn, dəmirin çevrilmələrindən biri 9100 temperaturda gedir. Bundan aşağı temperaturda atomlar mərkəzləşmiş kub qəfəsi , yuxarıda isə üzləri mərkəzləşmiş kub qəfəsi əmələ gətirir. Bəzi metallar müxtəlif temperaturlarda müxtəlif kristal qəfəslərinə malik ola bilər. Bu və ya digər struktura allotropik forma və ya modifikasiya deyilir. Müxtəlif modifikasiyaları yunan hərfləri olan α, β, γ və ya i. a. ilə indeks şəklində işarə edirlər. Qeyd edilməlidir ki, α hərfi birinci allotropik çevrilmədən aşağı temperaturlarda olan modifikasiyalara aiddir. Allotropik çevrilmələr istilik ayrılması və ya udulması ilə gedir.

Metalların kristallaşması maye halından bərk hala keçərkən metallarda ( və ərintilərdə ) kristallar əmələ gəlməsinə deyilir ( ilk kristallaşma ). Bərkimiş metalın soyuma prosesində modifikasiyadan digərinə təkrar kristallaşmasına ikinci kristallaşma deyilir. Metalın kristallaşması prosesi zaman sayğacı və termoelektrik pirometri vasitəsi ilə izləmək daha asandır. Metal soyuduqda maye haldan bərk hala keçməsi prosesində kristal qəfəsi əmələ gəlir, yəni kristallaşma gedir. Kristallaşmanın başlanması üçün maye metalı ərimə temperaturundan aşağı temperaturadək ifrat soyutmaq lazımdır. Bərkimə və allotropik çevrilmə proseslərində metalda əvvəlcə kristallaşma mərkəzləri əmələ gəlir, sonra onların ətrafında atomlar qruplaşaraq müvafiq kristal qəfəsini əmələ gətirir. Beləliklə, kristallaşma prosesi iki mərhələyə bölünür: kristallaşma mərkəzinin əmələ gəlməsi və kristalların böyüməsi.

Mövzu3. Metalların xassələri.
Metalların fiziki, kimyəvi, mexaniki və texnoloji xassələri. Həmin xassələrin öyrənilməsi ilə metal və ərintilərin tətbiq sahələrinin düzgün təyin edilməsi və onlardan səmərəli istifadə.
Metallar müasir texnikada ən çox işlədilən materiallardan biridir. Metallar iki qrupa: qara və əlvan metallara ayrılır. Qara metallar dəmir və onun ərintilərindən olan polad və çuqundan ibarətdir. Əlvan metallar: ağır (Pb, Cu, Sn, Ni, Zn), yüngül (Al, Ca, Ba, Na, K, Mn), nəcib (Au, Aq, Pt) və nadir (W, V, Mo, Ti, Ta ) metal olmaqla dörd qrupa ayrılır.Qara metallar çox qiymətli mexaniki, texnoloji və s. xassələrə malikdir. Əlvan metallar və onların ərintiləri isə əlavə olaraq bir sıra xüsusi xassələrə malikdir. Metal və xəlitələrin hamısının quruluşu kristaldır.

Metalların və ərintilərin xassələri dörd növə bölünür: fiziki, kimyəvi, mexaniki və texnoloji xassələr.

Fiziki xassələrə-metalın rəngi, xüsusi çəkisi, ərimə qabiliyyəti, elektrikkeçirmə qabiliyyəti,maqnit xassələri, istilikkeçirmə qabiliyyəti, istilik tutumu, qızdırıldıqda genişlənmə qabiliyyəti aiddir.

Kimyəvi xassələrə-oksidləşmə qabiliyyəti, həllolma qabilliyyəti və korroziyaya davamlı aiddir.

Mexaniki xassələrə-möhkəmliyi, bərkliyi, elastikliyi özlülüyü və plastikliyi aiddir.

Texnoloji xassələrə-közərmə qabiliyyəti, duru axarlılığı, döyülə bilməsi, qaynaq olunması və kəsməklə emal olunma qabiliyyəti aiddir.

Aviasiya, avtomobil və vaqonqayırma sənayesində detalın çəkisi çox vaxt onun ən mühüm xarakteristikasıdır, buna görə də həmin sənaye üçün alüminium və maqnezium xəlitələri xüsusilə faydalıdır.Bəzi xəlitələrin, məsələn, alüminium xəlitələrinin, xüsusi möhkəmliyi (başqa sözlə, möhkəmlik həddinin xüsusi çəkiyə nisbəti) yumşaq poladınkından artıqdır.

Ərimə qabiliyyətindən ərinmiş metalı qəliblərə tökmək yolu ilə müxtəlif tökmələr hazirlamaq üçün istifadə edilir. Asanəriyən metallar (məsələn, qurğuşun), polad üçün tavlama mühiti olaraq işlədilir. Bəzi mürəkkəb xəlitələrin ərimə temperaturu o qədər aşağıdır ki, onlar isti suda əriyir. Belə xəlitələr mətbəə matrisaları tökmək üçün, habelə yanğından mühafizəyə xidmət cihazlarında və sairədə işlədilir.

Elektrikkeçirmə qabiliyyəti yüksək olan metallardan elektrik maşınqayırma sənayesində, elektrik veriliş xətləri çəkmək üçün, elektrik müqaviməti yüksək olan xəlitələrdən isə elektriklə qızdırıcı cihazlarda və közərtmə lampaları hazırlamaq üçün istifadə edilir.

Metalların maqnit xassələri elektrik maşınqayırma sənayesində (dinamomaşınlar, elektrik mühərriklər, transformatorlar hazirladıqda), elektrik cihazqayırma sənayesində (telefon və teleqraf aparatların hazırlanmasında) və sairədə birinci dərəcəli rol oynayır.

Metalların istilikkeçirmə qabiliyyəti təzyiq altında emal və termiki emal üçün onları bir qərarda qızdırmağa imkan verir: istilikkeçirmə qabiliyyəti metalları lehimləməyə, qaynaq etməyə və sairəyədə imkan verir.

Bəzi metal xəlitələrin uzununa genişlənmə əmsalı sıfra yaxındır; belə xəlitələr dəqiq cihazlar, radio lampaları və s. hazırlamaq üçün işlədilir. Uzun qurğular tikdikdə, məsələn körpü saldıqda metalların genişlənmə qabiliyyəti hökmən nəzərə alınmalıdır. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, genişlənmə əmsalı müxtəlif olan metallardan hazırlanıb bir – birinə bərkidilmiş iki hissə qızdırıldıqda əyilə bilər, hətta dağıla da bilər.

Metalların sınaqdan keçirilməsinin müasir üsulları mexaniki sınamalar, kimyəvi analiz, spektral analiz, metalloqrafik və rentgenoqrafik analizlər, texnoloji sınaqlar (nümunələr) götürülməsi və defektoskopiyadır. Bu sınamalar metalların təbiəti, quruluşu, tərkibi və xassələri haqqında müəyyən təsəvvür əldə etməyə, həmçinin hazır məmulatın keyfiyyətini təyin etməyə imkan verir.Mexaniki sınamaların sənayedə böyük əhəmiyyəti vardır.Maşın, mexanizm və qurğuların detalları yük altında işləyir.Detallara düşən yüklər müxtəlif növlü olur: bəzi detallar daim eyni istiqamətdə təsir edən qüvvə ilə yüklənir, digərləri zərbələrə məruz qalır, bəzilərinə də təsir edən qüvvələr öz qiyməti və istiqamətini az və ya çox tez-tez dəyişir. Maşınların bəzi detalları nisbətən yüksək temperaturda korroziya şəraitində və s. hallarda yüklənir. Belə detallar mürəkkəb şəraitdə işləyir.Bununla əlaqədar olaraq müxtəlif sınama üsulları tətbiq edilir ki, bu üsulların köməyi ilə metalların mexaniki xassələri müəyyən olunur.Ən çox yayılmış sınama üsulları statikdartma, dinamiksınamalarbərkliyəsınamadır.Statik sınamalar elə sınamalara deyilir ki, sınaqdan keçirilən metala sabit və ya çox yavaş artan qüvvə ilə təsir edilir.Dinamik sınamalarda sınaqdan keçirilən metala zərbə iləvə ya çox sürətlə artan qüvvə ilə təsir göstərilir.Bundan əlavə bir sıra hallarda metalın yorğunluğu, sürüşmə qabiliyyəti və yeyilməyə davamlılığı sınanılır. Bunlar metalların xassələri haqqında daha tam təsəvvür yaradır.

Mövzu 4. Metalların sınaqdan keçirilməsinin üsulları.

Metalların sınaqdan keçirilməsinin müxtəlif üsulları: mexaniki sınamalar, kimyəvi analiz, spektral analiz, metalloqrafik və rentgenoqrafik analizlər, texnoloji sınaqlar (nümunələr) götürülməsi və defektoskopiya. Bu sınamalar metalların təbiəti, quruluşu, tərkibi və xassələri haqqında müəyyən təsəvvür əldə etməyə, həmçinin hazır məmulatın keyfiyyətini təyin etməyə imkan verir.

Metalların sınaqdan keçirilməsinin müasir üsulları: mexaniki sınamalar, kimyəvi analiz, spektral analiz, metalloqrafik və rentgenoqrafik analizlər, texnoloji sınaqlar (nümunələr) götürülməsi və defektoskopiyadır. Bu sınamalar metalların təbiəti, quruluşu, tərkibi və xassələri haqqında müəyyən təsəvvür əldə etməyə, həmçinin hazır məmulatın keyfiyyətini təyin etməyə imkan verir.

Mexaniki sınamaların sənayedə böyük əhəmiyyəti vardır. Maşın, mexanizm və qurğuların detalları yük altında işləyir. Detallara düşən yüklər müxtəlif növlü olur: bəzi detallar daim eyni istiqamətdə təsir edən qüvvə ilə yüklənir, digərləri zərbələrə məruz qalır, bəzilərinə də təsir edən qüvvələr öz qiyməti və istiqamətini az və ya çox tez-tez dəyişir. Maşınların bəzi detalları nisbətən yüksək temperaturda korroziya şəraitində və s. hallarda yüklənir. Belə detallar mürəkkəb şəraitdə işləyir.

Bununla əlaqədar olaraq müxtəlif sınama üsulları tətbiq edilir ki, bu üsulların köməyi ilə metalların mexaniki xassələri müəyyən olunur.

Ən çox yayılmış sınama üsulları statikdartma, dinamiksınamalarbərkliyəsınamadır.


Yüklə 101,22 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə