Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Farg’ona filiali



Yüklə 177,65 Kb.
səhifə1/5
tarix07.01.2024
ölçüsü177,65 Kb.
#204818
  1   2   3   4   5
Mavzu Mehnatni va unga haq to’lashni hisobga olish. Reja Kiris2222


Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Farg’ona filiali
Dasturiy injenering va raqamli iqtisodiyot
Fakulteti 660-21 guruh talabasi
Inomov Komronbekning
Buxgalteriya hisobi va tahlili fanidan bajargan mustaqil ishi.


Mavzu: Mehnatni va unga haq to’lashni hisobga olish.
Reja:

  1. Kirish. ….…………2-7

  2. Asosiy qism.

    1. Ish haqi fondi, mehnatga haq to’lash shakllar va turlari. ..…. 8-11

    2. Ish haqi hamda undan ushlab qolinadigan va chegiriladigan summalarni hisoblash va ularni hisobga olish tartibi. .……… 12-16

    3. Ishchi va xizmatchilar bilan ish haqi bo’yicha hisob-kitoblarning hisobi. ………………. 17-20

    4. Ijtimoiy sug’urta ajratmalari va ularning hisobidan qilinadigan xarajatlarni hisobga olish. .…21-38

  3. Xulosa. ………..

  4. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. …………..



  1. Kirish

Respublikamizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning tub negizida aholini
ijtimoiy himoya qilish, qilingan mehnatiga yarasha taqdirlash hamda turmush farovonligini
oshirish masalasi yotadi.
Ushbu masalalarni hal etish borasida bugalteriya sohasida ham ijobiy ishlar amalga
oshirilmoqda, xususan inson mehnat qilar ekan uning hisobini to’g’ri tashkil etish va
yuritish, to’lovlarni hamda ajratmalarni o’z vaqtida olib borishni taqozo etadi.
Fuqarolarni mehnat qilishi uchun har qanday sharoitlar yaratilib ularning mehnatga
bo’lgan munosabatini, mulkiy xissiyotini uyg’otishga oid qator tadbirlar qilinmoqda.
Xususan Prezidentimiz o’zining bir qator qaror va qonunlarida bu kabi yuqoridagi
masalalarga ijobiy yondashmoqda. Ma’lumki, mashhur besh tamoyillaridan biri»bo’lmish
ijtimoiy himoya qilish dasturi buning yaqqol asosidir. Chunonchi, O’zbekiston Vazirlar
Mahkamasining 1997 yil 24 dekabrdagi 562-sonli qaroriga muvofiq 1998 yilda ham mehnat
sharoitlari o’ta zararli, o’ta og’ir bo’lgan ishchilarning daromadlaridan chegirmalar darajasi
25% dan oshmasligi hamda noqulay iqlim sharoitida ishlayotganlar daromadiga eng kam soliq stavkasi
bo’yicha 15% miqdorida undirish tartibi ko’rsatib o’tilgan.
Ijtimoiy ishlab chiqarishning iqtisodiy jihatdan o’sishini ta’minlovchi eng muhim omillaridan biri mehnat
unumdorligini o’stirishdir. Hozirgi paytda xalqimiz oldida turgan mamlakat iktisodiy va ijtimoiy-siyosiy
turmushini barqarorlashtirish tadbirlari, yaqin vaqt ichida iste’mol bozoridagi taqchillikni
bartaraf qilish borasidagi vazifalarini bajarish uchun, birinchi navbatda, mehnat
unumdorligini o’stirish talab etiladi.
Keyingi paytda tarif tizimi va mehnatni muvofiqlashtirish, xo’jalik yurituvchi sub’ekt
jamoasiga beriladigan mukofotlari ularning mehnat hissalariga qarab belgilash borasida
muhim tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Xodimlarning mehnatiga haq to’lash shakllari, tartibi va miqdori hamda
daromadlarining boshqa turlari xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan mustaqil ravishda
belgilanadi. Bunda xo’jalik yurituvchi sub’ektlar tomonidan bajarilayotgan ishlarning
murakkabligi va sharoitga qarab tabaqalash uchun davlat tarif stavkalari bo’yicha ish haqi,
maoshlaridan mo’ljal uchun foydalanishlari mumkin.
1991 yildan boshlab xo’jalik yurituvchi sub’ekt va tashkilotlarga ish haqi fondi va
moddiy rag’batlantirish fondining miqdorini belgilaydigan nomativlar yuqoridan
tasdiqlanmaydigan bo’ldi. Mehnatga haq to’lash xarajatlarining me’yorlashtiriladigan miqdori xo’jalik yurituvchi sub’ektning o’zi tomonidan faqat soliq solinmaydigan foydani
hisoblab chiqish uchun aniqlanadi.
Xo’jalik yurituvchi sub’ekt xodimlarining shaxsiy daromadi, ya’ni mehnatga haq
to’lash mablag’lari mahsulot tannarxiga kiritiladigan to’lovlar hamda xo’jalik yurituvchi
sub’ekt ixtiyorida qoldiriladigan foyda hisobidan beriladigan to’lovlardan iborat. Mahsulot
tannarxiga kiritiladigan to’lovlar tarkibiga ishbay ish haqi (rastsenkasi), tarif stavkasi,
lavozimlik maoshlari (okladlari), rag’batlantirish va tovon (kompensatsiya) to’lovlari, ishchi
va xizmatchilarni ularning ishlab chiqarish faoliyatidagi aniq ko’rsatkichlari uchun
belgilangan mukofotlash tartiblariga qarab hisoblangan ish haqi hamda amaldagi
qonunlarda ko’zda to’tilgan to’lovlar kiradi.
Iste’molga yo’naltiradigan mablag’larni tartibga solish maqsadida soliq belgalangan.
Bunda iste’mol uchun yo’naltiriladigan mablag’lar deb, xo’jalik yurituvchi sub’ektdagi
barcha xodimlarning mehnat haqi xarajatlari summasi, pul to’lovlari, shu jumladan, bir
yildagi yil yakunlari bo’yicha mukofotlar, moddiy yordam, mehnat va ijtimoiy imtiyozlarni
belgilashga atalgan summalar va yakka tartibdagi xususiyatlarga ega bo’lgan boshqa
to’lovlar hamda ixtirolar, ratsionalizatorlik takliflar uchun to’lovlardan tashqari mehnat jamoasining a’zolari qo’shgan mablag’lari bo’yicha to’lanadigan daromadlar (dividendlar,
foizlar)ga aytiladi.
Soliq solish ob’ekti sifatida iste’mol uchun yo’naltirilgan mablag’larning soliq
solinmaydigan miqdoridan ortiqcha summasi qabul qilingan. Iste’mol uchun yo’naltirilgan
mablag’larning soliq solinmaydigan miqdori hisobot yilining joriy davridagi xo’jalik hisobi
daromadini shu mablag’larning o’tgan "yilning tegishli davridagi xo’jalik hisobi
daromadidagi salmog’iga ko’paytirish yo’li bilan topiladi. Shunday yo’l bilan topilgan
miqdor 0,98 koeffitsienti bilan tuzatilib, xo’jalik hisobi daromadining o’sishini iste’mol
uchun yo’naltirilgan mablag’larning o’sishiga qaraganda tezlashtirishni ta’minlaydi.
Iste’mol uchun yo’naltiriladigan mablag’larni tartibga solish uchun qabul qilinadigan
xo’jalik yurituvchi sub’ekt xo’jalik hisobidagi daromadi sotilgan maxsulot (ishlar,
xizmatlar) tannarxi tarkibidagi mehnatga haq to’lash xarajatlari bilan xo’jalik yurituvchi
sub’ekt ixtiyorida qoladigan foyda summalari sifatida hisoblab chiqiladi. Bunda xo’jalik
yurituvchi sub’ektning xo’jalik hisobidagi daromadi taqqoslash mumkin bo’lgan narxlar va
sharoitlarda hisoblab chiqilishi lozim bo’ladi.
Hozirgi paytda ish haqini tashkil qilishni qayta qurishning muhim xususiyatlari
quyidagilardan iborat:
1. xodimlarning juda keng bo’lgan doirasiga tegishliligi;
2. birinchi marta ish haqini tashkil qilishning barcha qismlarini, ya’ni ta’rif tartibi, haq
to’lash shakllari va mukofotlash tartibi, mehnatni muvofiqlashtirish, qo’shimcha haq to’lash mexanizmi, mehnatga haq to’lash fondlarini hosil qilish va foydalanish kabi
elementlar kompleksini o’z ichiga oladi;
3. mehnat jamoasining roli ayniqsa oshiriladi, mehnatning umumiy natijasiga har bir
xizmatchi hissasini baholash hamda unga haq to’lash va mukofotlash miqdorlarini
aniqlash bilan bogliq bo’lgan masalalarni echishdagi ko’pchilik to’siqlar bartaraf
qilinadi;
Mehnat va ish haqiga tegishli reja topshiriqlarini hisobga olish va nazorat qilishda
buxgalteriya hisobi muhim rol o’ynaydi. Chunki uning yordamida xo’jalik yurituvchi
sub’ektning barcha bo’limlarida mehnat ko’rsatkichlarining bajarilishi va uning o’zgarishi
haqida iqtisodiy asoslangan axborotlar yaratiladi.
Mehnatkashlarning mehnat unumdorligini oshirish va xo’jalik yurituvchi sub’ekt ishini
yaxshilashga bo’lgan moddiy qiziqishlarini yanada oshirish maqsadida ularga to’lanadigan
ish haqida xo’jalik yurituvchi sub’ekt ishining umumiy yakunini yaxshilash uchun
to’lanadigan qismini oshirishga keng yo’l ochib berilmoqda. Shuning uchun sanoat xo’jalik
yurituvchi sub’ektlaridagi buxgalteriya hisobining eng muhim vazifalaridan biri mehnat
o’lchovi va unga haq to’lash ustidan nazorat qilib turishdir.
Buxgalteriya hisobi ishlab chiqarilayotgan mahsulotga xarajatlangan mehnat miqdorini
va ish haqini to’g’ri aniqlab berish lozim.
Har bir sanoat xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyati to’g’ri va normal olib borilishi
uchun unda ma’lum kasb va malakaga ega bo’lgan kadrlar ishlashi kerak. Xo’jalik
yurituvchi sub’ektda ma’lum davr ichida ishlayotgan barcha xodimlar xo’jalik yurituvchi
sub’ektning shaxsiy tarkibi deb yuritiladi. U ikkiga bo’linadi:
1. ro’yxatdagi shaxsiy tarkib;
2. ro’yxatdan tashqari shaxsiy tarkib.
Xo’jalik yurituvchi sub’ekt shaxsiy tarkibining asosiy qismini ro’yxatdagi shaxsiy
tarkib tashkil qilib, unga doimiy va vaqtinchalik ishga besh yildan kam bo’lmagan davrga
qabul qilingan va mehnat daftarchalari ochiladigan xodimlar hamda xo’jalik yurituvchi
sub’ekt asosiy faoliyati bo’yicha bir yildan kam bo’lmagan muddatga vaqtinchalik ishga
qabul qilingan va mehnat daftarchalari ochilmaydigan xodimlar kiradi.
Ro’yxatdan tashqari shaxsiy tarkib xodimlari xo’jalik yurituvchi sub’ektga, odatda,
uning asosiy faoliyati bilan bog’lik bo’lmagan vaqtinchalik, mavsumli ishlarni va
topshiriqlarni bajarish uchun taklif qilingan bo’lib, ular ushbu xo’jalik yurituvchi sub’ekt
shtatiga kirmaydi va ularga kadrlar bo’limida mehnat daftarchasi yuritilmaydi. Ba’zi
paytlarda ro’yhatdan tashqari shaxsiy tarkibga tegishli ish haqi fondlari hisobidan
ro’yhatdagi shaxsiy tarkibga qarashli ishchi va xizmatchilar tomonidan bajarilgan ishlarga haq to’lash mumkin. Lekin bunday ishlar ularning o’z ish vazifalari bilan bog’liq
bo’lmasligi kerak.
Sanoat ishlab chiqarishida ishlaydigan xodimlarga sanoat mahsulotini ishlab
chiqarishda bevosita yoki bilvosita qatnashuvchi xodimlar kiradi. Bu xodimlar quyidagi
guruhlardan iborat:
1. asosiy ishlab chiqarishda band bo’lgan xodimlar;
2. xizmat qiluvchi va yordamchi ishlab chiqarishda band bo’lgan xodimlar hamda asosiy
ishlab chiqarish tsexlaridagi asbob-uskunalarni sozlash va tuzatish ishlarini bajaruvchi
ishchilar;
3. ko’makchi tsexlarda ishlaydigan ishchilar;
4. xo’jalik yurituvchi sub’ektga qarashli tajribahonalar, ilmiy tekshirish muasasalarida
ishlaydigan xodimlar;
5. zavod boshqarmasining xodimlari hamda xo’jalik yurituvchi sub’ekt ishlab chiqarish
faoliyatiga xizmat qiladigan konstruktorlik byurosi va shu kabilarning xodimlari;
6. xo’jalik yurituvchi sub’ektdagi barcha qorovulchilik xodimlari.
Sanoatga taalluqsiz xodimlarga uy-joy va kommunal xo’jalik xodimlari, ko’makchi
qishloq xo’jalik xo’jalik yurituvchi sub’ektlari, bolalar bogchasi, o’quv yurtlari va kurslari,
tibbiy va madaniy-maishiy muassasalarning xodimlari hamda imorat va inshootni kapital
tuzatish ishlari bilan band bo’lgan xodimlar kiradi.
Sanoat ishlab chiqarishida band bo’lgan xodimlar xo’jalikda qanday vazifalarni
bajarayotganliklariga qarab olti guruhga bo’linadi:
a) ishchilar; b) muhandis-texnik xodimlar; v) xizmatchilar; g) kichik xizmatchi
xodimlar; d) o’quvchilar; e) qorovul va o’t o’chiruvchi xodimlar.
1. Ishchilarga mahsulot ishlab chiqarishda bevosita qatnashuvchi va ishlab chiqarishni
normal olib borishni tashkil qiluvchi shaxslar kiradi. Ishchilar mahsulot ishlab
chiqarishda qatnashishlariga qarab asosiy ishlab chiqaruvchi va yordamchi ishlab
chiqaruvchi ishchilarga bo’linadi. Asosiy ishlab chiqaruvchi ishchilar deb ushbu xo’jalik
yurituvchi sub’ektda ishlab chiqarilayotgan mahsulotni yaratishda bevosita qatnashuvchi
ishchilarga aytiladi. Yordamchi ishlab chiqaruvchi ishchilarga ish joylari uchun ishlab
chiqarish xizmatlarini bajaruvchi ishchilar, ya’ni mehnat vositalari va ishlab chiqarish
binolarini joriy tartibda tuzatib, tozalab turish, mahsulotni ortish, tushirish bilan band
bo’lgan ishchilar kiradi.
2. Muhandis-texnik xodimlarga xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyati ustidan texnikaviy
ishlab chiqarish va iqtisodiy jihatdan rahbarlik qiluvchi xodimlar kiradi. 3. Xizmatchilarga xo’jalik yurituvchi sub’ektlardagi idora ishlarini va ayrim ma’muriyxo’jalik ishlarini bajaruvchi xodimlar kiradi.
4. Kichik xizmatchi xodimlarga ishlab chiqarishga taallukli bo’lmagan binolarni, hovlilarni
tozalovchi shaxslar, xat tashuvchilar kiradi.
5. O’quvchilar xo’jalik yurituvchi sub’ekt ishlab chiqarish jarayonini yakka-yakka yoki
brigada usuli bilan o’rganayotgan shaxslar dir.
6. Qorovul va o’t o’chiruvchi xodimlarga xarbiylashtirilgan, qurollangan, vaxtyorlik va o’t
o’chirishda xizmat qiladigan ishchilar kiradi.
Sanoat ishlab chiqarishida ishlaydigan xodimlar kasblari, malakalari va ish stajlari
bo’yicha ham guruxlanadi.
Kasblari bo’yicha xodimlar tokarlar, frezerchvlar, slesarlar, montyorlar, muxandislar,
texnologlar, buxgalterlar va hokazolarga- bo’linadi.
Malaka deb ishlab chiqarishning ayrim uchastkalaridagi har xil ishlarni bajarish borasidagi bo’limlar va qobiliyatlar yig’indisiga aytiladi. Ishchilarning malakasi ularga
berilgan razryadlarga qarab belgilanadi. Ularning malakasi oshgan sari razryadlari ham
oshib boradi. Boshqa xodimlarning malakasi ularning ish stajlariga, ma’lumotlariga qarab
belgilanadi. Ishchi va xizmatchilarga to’lanadigan ish haqi, ular tomonidan xarajatlangan
mehnatlarining miqdori va sifatiga qarab, moddiy va maishiy ehtiyojlarni qondirish uchun
pul shaklida to’lanadigan ijtimoiy mahsulotlarning bir qismidir.



Yüklə 177,65 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin