Ularni tashkil etish metodikasi



Yüklə 62,25 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/2
tarix21.12.2023
ölçüsü62,25 Kb.
#188681
  1   2
1298-Текст статьи-3193-1-10-20210420 (1)



MAKTABGACHA TA’LIMDA QO‘LLANILADIGAN O‘YINLAR VA 
ULARNI TASHKIL ETISH METODIKASI 
Atabekov Fozil O’razali o’g’li 
Toshkent viloyati Chirchiq davlat pedagogika instituti 
Maktabgacha ta’lim kafedrasi dotsent vazifasi bajaruvchisi,Tulaganova 
Munisaxon G’ofurjon qizi 
Mirsultonova Qutbixon Maxmudjon qizi 
Maktabgacha va boshlang’ich ta’limda jismoniy tarbiya va sport
Rezyume: 
Maqolada maktabgacha ta’lim tizimiga yangicha yondashuv 
asosida noan’anaviy darslarni tashkil etishning mazmun-mohiyati, bog‘cha 
yoshidagi 
bolalarga ingliz tilini o‘rgatishda yangi texnologiyalardan 
foydalanishning o‘rni va ahamiyati bayon qilingan. Dars jarayonida didaktik 
o‘yinlardan foydalanish, uning bolalar tomonidan mavzularni samarali 
o‘zlashtirilishiga ta’siri asoslangan.
 
Tayanch so‘zlar: 
bolalar, didaktik o‘yinlar, noan’anaviy, interfaol o‘yinlar, 
mantiqiy fikrlash, rivojlantirish, faollik.
 
Maktabgacha ta’lim muassasasi uzluksiz ta’limning birinchi qadami 
bo‘libgina qolmay, balki faol, ijodkor va ma’naviy jihatdan boy shaxsni 
shakllantiruvchi ilk pog‘ona hamdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 
2017 yil 30 sentyabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan 
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni hamda “O‘zbekiston 
Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 
Qarori bunga dalildir. Maktabgacha ta’lim muassasa (MTM)larida ta’lim-tarbiya 
jarayonini yuqori saviyada tashkil etish tarbiyalanuvchilarga ta’limning keyingi 
bosqichlarida qiynalmasdan davom ettirishga imkoniyatlar yaratadi. 
Bugunga kelib xorijiy mamlakatlarda, maktabgacha ta’lim muassasasi 
tarbiyachilarini ingliz tiliga o‘rgatish borasida ko‘plab ta’lim dasturlari ishlab 
chiqarilmoqda. Masalan, Rossiya mutaxassislari M.N. Yevseyeva, T.V. 


Zemchenkova, L.L. Likova, I.A. Shishkova va boshqalar tomonidan maktabgacha 
ta’lim muassasasi bolalariga ingliz tilidan saboq beruvchi dastur ishlanmalari 
taklif etildi. Ushbu dasturlar o‘zida bolalarga mo‘ljalangan ingliz tilidagi so‘z va 
iboralarni, she’rlar, qo‘shiqlar va turli xil interfaol o‘yinlarni mujassamlashtirgan. 
Kitobdagi mavzular ko‘proq fonetika va leksikaga qaratilgan. 
 
Dastur ishlanmasi “Firststeps” (“Birinchi qadam”) deb nomlangan va u 
2007–2010 yillari tahrirlangan “Step by step” nomli o‘quv dasturini amalga 
oshirishga asoslangan. “Step by step” o‘quv dasturi 5–7 yoshli maktabgacha ta’lim 
muassasasirirg tarbiyachilariga mo‘ljalangan. Rossiyaning «Pchelka» nomli 
bog‘chasida amalda sinovdan o‘tgan ushbu o‘quv dasturi bolalarga ingliz tilini 
o‘rgatishda yuqori ko‘rsatkichlarga erishish mumkinligini isbotladi.
“Firststeps” (“Birinchi qadam”) dasturining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri 
– unga asoslangan ta’lim jarayoni ingliz ertak qahramonlari (Winnie the Pooh, 
Tiger, Piglet, Donkey) bilan sirli o‘rmoniga sayohat tarzida tashkil etilgan. Har bir 
mavzu qiziqarli hikoyalarga boy bo‘lib, avvalgi darsni mantiqan davom ettiradi. 
Bolalarda ingliz tiliga kuchli qiziqish uyg‘otish maqsadida, turli ko‘ngilochar 
o‘yinlar, qiziqarli topishmoqlar, she’rlar, qo‘shiqlar, dialogli suhbatlar ishlatilgan. 
Bolalar sonining 5-8 tadan 10-12 tagacha bo‘lishi talab etiladi. Muallifning dasturi 
doirasida 4-5 daqiqa davomida tanaffus e’lon qilinib, qo‘shiq kuylash, raqsga 
tushish majburiy hisoblanadi. 
Undan tashqari xorijiy tajribadan kelib chiqib quyidagi tartibni keltirish 
mumkin. O‘yin qoidasini bolalar o‘zlari o‘yin jarayonida belgilashadi. Qoidali 
o‘yinlarning mazmuni va qoidasi kattalar tomonidan belgilanadi.
Qoidali o‘yinlarga quyidagilar kiradi: didaktik o‘yinlar, harakatli o‘yinlar,
musiqaviy o‘yinlar, ermak o‘yinlar.
Bolalarga ta’lim-tarbiya berish maqsadida kattalarning o‘yinni tanlay bilishi, 
unga to‘g‘ri rahbarlik qilish "Bolajon"da belgilangan vazifalarni muvaffaqiyatli 
amalga oshirishni ta’minlaydi.
O‘yin bolalarni rivojlantirish va tarbiyalash vositasidir. Psixologlar o‘yinni 
maktabgacha yosh davrida etakchi faoliyat deb hisoblaydilar. O‘yin tufayli 


bolaning yuqori rivojlanish bosqichiga o‘tishini ta’minlovchi sifatlar shakllanadi, 
uni ruhiyatida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi.
O‘yinda bola shaxsi ning hamma tomoni bir-biriga o‘zaro ta’sir etgan holda 
shakllanadi. O‘ynayotgan bolani kuzatayotib uning qiziqishlarini, tevarakatrof 
to‘g‘risidagi tasavvurini, kattalarga va o‘rtoqlariga bo‘lgan munosabati ni bilib 
olish mumkin.
Shaxsdagi biron sifatni tarbiyalash uchun uning boshqa tomonlarini ham 
rivojlantirish kerak. Masalan, bolaning o‘yiniga qiziqishini, tashqilotchilik 
qobiliyatini rivojlantirish uchun mazmun jihatidan boy o‘yinlar yaratilishi kerak. 
Bolalarning ijodiy o‘yinlarini rivojlantirish uchun esa o‘z navbatida yaxshi tashkil 
etilgan bolalar jamoasi zarur bo‘ladi.
O‘yin bolalarni jismoniy tomondan tarbiyalash sistemasida, MTMning 
ta’lim­tarbiya ishida, axloqiy, mehnat va estetik tomonlama tarbiyalashda katta 
o‘rin tutadi.
O‘yinda bola organizmiga xos bo‘lgan talab va ehtiyojlar qoniqtiriladi, 
hayotiy faollik ortadi, bardamlik, tetiklik, guvnoqlik tarbiyalanadi. Shuning uchun 
ham bolalarni jismoniy tarbiyalash sistemasida o‘yin munosib o‘rin egallaydi.
O‘yin ta’lim va mashg‘ulotlar bilan, kundalik hayotdagi kuzatishlar bilan 
uzviy bog‘liq bo‘lib juda katta ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega. Ijodiy o‘yinlarda 
muhim bilim egallash jarayoni yuzaga keladi. bu bolaning aqliy kuchini ishga 
soladi, tafakkurini, hayolini, diqqatini, xotirani faollashtirishni talab qiladi, bola 
masalalarni mustaqil hal qilishga o‘rganadi, o‘ylagan narsasini amalga oshirish
uchun yaxshiroq va osonroq usul o‘ylab topadi, o‘z bilimlaridan foydalanish va 
uni so‘z bilan ifodalashga o‘rganadi.
O‘yinda aks ettirlayotgan narsani bili bolishga qiziqish uyg‘onadi. 
Ko‘pincha o‘yin bolalarga yangi bilim berish va ularning fikrini. bilim doirasini 
kengaytirish uchun hizmat qiladi. Ijodiy o‘yi nni tor didaktik maqsadlarga 
bo‘ysindirib bo‘lmaydi, bu o‘yin yordamida juda katta vazifalar hal qilinadi.
Qoidali o‘yin bolaning sensor rivojlanishini, taffakkur va nutqini, ixtiyorsiz 
diqqatini va xotirasini, har xii harakatlarini muntazam ravishda mashq qildirib 


borish imkonini beradi. Har bir qoidali o‘yin ma’lum didaktik maqsadga ega 
bo‘lib, bolani umumiy rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Ta‘limning o‘yin 
shaklida bo‘lishi muhim ahamiyaiga ega bo‘lib bolaning umumiy rivojlantirishga 
qaratilgan bo‘ladi. Ta’limning o‘yin shaklida bo‘lishi muhim ahamiyatga ega 
bo‘lib, bolaning yosh xususiyatlariga mos keladi. Qiziqarli o‘yin bolaning aqliy 
faolligini oshiradi, o‘yinda bola mashg‘ulotdagiga nisbatan murakkabroq 
masalani hal qilishi mumkin. Bu ta’lim butunlay o‘yin shaklida bo‘lishi kerak 
degan gap emas. Ta’lim turli usullar va metodlarni qo‘llashni talab etadi. O‘yin 
ta’limning shakllaridan biri bo‘lib, boshqa bir metod bilan qo‘shib olib 
borilgandagina yaxshi natija beradi, bular kuzatish, suhbat, so‘zlab berish va 
hakozolar.
Bola o‘ynayotib o‘z bilimidan foydalanishni, uni har xil sharoitda ishlata 
bilishni o‘rganadi. Ijodiy o‘yinlarda bolalarning fantaziyasi, buyum yasashi,
tajriba qilishiga keng yo‘l ochiladi.
O‘yinda aqliy rivojlanish bilan birga axloqiy sifatlar ham shakllanadi. O‘yin 
jarayonida yuz bergan kechilmalar bola ongida chuqur iz qoldiradi, shuning uchun 
o‘yin bolada yaxshi hislarni, ulug‘vor orzular va intilishlarni, qiziqishlarni 
tarbiyalashga yordam beradi.
O‘yin mustaqil faoliyat bo‘lib, bu jarayonda bolalar o‘z tengdoshlari bilan 
aloqa qilishga kirishadilar. Ularni umumiy maqsad, unga erishishdagi umumiy 
kechilmalar birlashtiradi. Shuning uchun o‘yin do‘stona munosabatlarni
tarbiyalashda, 
jamoa 
hayoti 
malakalarini, 
tashkilotchilik 
qobiliyatlarini 
shakllantirishda muhimdir. Birgalikdagi o‘yin bilan birlashgau kichik bolalar 
jamoasida murakkab munosabatlar vujudga keladi. Tarbiyachining vazifasi har bir 
bolani faol o‘yinga jalb qilish, bolalar o‘rtasida do‘stlikka, haqqoniylikka, 
o‘rtoqlarini javobgarligini sezishga asoslangan munosabatlar o‘rnatishdan iborat. 
O‘yin mehnat tarbiyasi vazifasini bajarishga ham yordam beradi. Bolalar o‘z 
o‘yinlarida har xil kasbdagi qishilarni aks ettiradilar. Bu bilan ular kattalarning 
harakatlariga taqlid qilib qolmay, shu bilan bir qatorda ularning ishiga mehnatiga 
bo‘lgan munosabatlarini ham aks ettiradilar. O‘yin bolada ko‘pincha mehnat qilish 


xoxishini uyg‘otadi, o‘yin uchun keraqli narsalarni tayyorlash va yasashga majbur 
qiladi. Bolalar har xil mashinalar yasaydilar va texnik o‘yinchoqlar bilan
o‘ynaydilar.
O‘yin estetik tarbiyaning muhim vositasidir. O‘yinda ijodiy hayol, fikrlash 
qobiliyati yuzaga keladi va rivojlanadi. To’g’ri tanlangan o‘yinchoq badiiy didni 
tarbiyalashga yordam beradi. Harakatli o‘yinlarda harakatning go‘zalligi va 
maromi bolalarni o‘ziga maftun qiladi.
O‘yinning katta tarbiyalovchi ahamiyati o‘z-o‘zidan amalga oshmaydi. 
O‘yin befoyda, hatto zarali bo‘lishi, ba’zan yomon hislarni qo‘zg‘atishi mumkin. 
Tarbiyachi o‘yin yordamida bolalarni har tomonlama rivojlantirish vazifasini 
amalga oshirish uchun unga muntazam ravishda ta’sir etib borishi zarur.
Bu vazifani hal etishda o‘yin bolalar bog‘chasidagi ta’lim-tarbiyaviy 
ishning hamma tomonlari bilan bog‘langan bo‘lishi kerak. O‘yinda bolalarning 
mashg‘ulotlarda olgan bilim va malakalari aks etadi va rivojlantiriladi, ular orqali 
esa bola hayotga o‘rgatiladi. Ikkinchi tomondan, o‘yinda tarbiyalangan sifatlar 
faoliyatning boshqa turlariga ko‘chi riladi.
Bolalarning narsalar, ularni sifati to‘g‘risida bilimlarni mustaxkamlash 
uchun har xii o‘yinchoqlar, suratlar, uy-ro‘zg‘or buyumlaridan foydalaniladi.
O‘yinchoqlar bilan o‘ynaladigan o‘yinlar. "Xaltachada nima bor?" 
o‘yinning maqsadi o‘yinchoqlaring nomlari bilan tanishtirish va bu o‘yinchoqlar 
to‘g‘risida bilimlarni mustaxkamlash, tovushlar talaffuzini mashq qildirishdir. "Bu 
nima?" o‘yinida bolalar qo‘ g‘irchoqqa har xii narsalar va ularni ishlatilishi to‘ 
g‘risida gapirib beradilar. Bunday o‘yin guruhda, bog‘cha maydonchasida, uxlash 
xonasida o‘tkazilishi mumkin.
Didaktik o‘yinlarda tarbiyachi bolalarni faqat narsalarning nomi va ular 
nimaga keraqligi bilan tanishtiribgina qomay, balki shu narsalarning shakli, rangi, 
katta kichikligi, fazoda tutgan o‘rni xaqida ham tanishtiradi.
Har bir buyum va o‘yinchoq o‘zining aniq tashqi ko‘rinishiga ega bo‘lishi 
kerak, o‘yinda esa qo‘yilgan maqsad narsaning asosiy begisini ajrata bilishga 
imkon tug‘dirishi lozim.


Bunday talabga xalq o‘yinlari o‘z shakliningi aniqligi, rangining tiniqligi 
bilan ko‘proq javob bera oladi.
Bolalarni aqliy vazifalanii bajarishga undaydigan o‘yinlar ham katta 
ahamiyatga ega.
Bolalarning rang xaqidagi tushunchalarini mustaxkamlash va aniqlash 
uchun quyidagi o‘yinlar o‘tkaziladi: sharlarni rangiga qarab to‘plash,
"Dumaloqni dumalatish", xalqachalarni ipga o‘tkazish, "Shu rangdagi dumalaoqni 
dumalatish", "Kimda mana bu rangdagi xalqacha bor", "Kim mana bu rangdagi 
xaltachani topa oladi" va x.k ..
Qo‘g‘irchoq bolalarning eng sevimli o‘yinchoqlaridan biri. Har bir
bolalar bog‘chasida didaktik jixozlangan o‘yinchoq bo‘lishi kerak. Qo‘g‘irchoq 
jixozlariga kiyim, ichki kiyim, poyafzal, idish-tovoq, mebel o‘yinchoqlar kiradi.
Qo‘g‘irchoq bilan quyidagi o‘yinlarni o‘tkazish mumkin:"Qo‘g‘irchoqni 
kiyintirarniz", "Qo‘g‘irchoqni sayrga otlantiramiz", "Qo‘g‘irchoqni
mexmon qi lamiz". "Qo‘g‘irchoqlar bayrami", Qo‘g‘irchoqning tug‘ilgan kuni", 
"Qo‘g‘irchoqni uxlatamiz".
O‘yinlar topishmoqlar bilan qo‘shib olib borilganda qiziqarli bo‘ladi. 
Masalan, "Qo‘g‘irchokni uxlatamiz" o‘yinida qo‘g‘irchoqqa karovat
tayyorlayotganda tarbiyachi "Uzun , yumshoq, yo‘l-yo‘l... .." (matras), "Oq, toza, 
to‘rt burchak ..." (yastiq), "Paxtali issiq ..." yoki "junli issiq"(adyol) va boshqa 
topishmoqlarni aytishi mumkin. Qo‘g‘ichoqning karovati tayyor bo‘lgandan keyin 
qo‘g‘irchoqni yotqizib, "alla aytadi.
Mebellarning nimaga ishlatilishi, o‘yinchoqlarning nomini mustaxkamlash 
uchun "Qo‘g‘irchoqqa xona yasatamiz", "Qo‘g‘irchoqqa o‘yinchoq sovg‘a 
qilamiz" kabi o‘yinlarni o‘tkazish mumkin.
Tarbiyachi bolalarni narsalar, ularning nomlari, belgi sifatlari, nimaga 
ishlatilishi bilan tanishtiribgina qolmay, muyyan predmetlar orqali ularni oddiy 
turlarga ajratishni o‘rgatib boradi; ayiq, qo‘g‘irchoq , quyon-o‘yinchoqlar; 
kastryulka, tarelka, choynak-idish-tovoq.


O‘yinlarni narsa va buyumlarni tasvirlovsi rasmlar orqali ham o‘tkazish 
murnkin. Bo‘ larga "Bu narsa o‘zi to‘g‘risida nirna deydi?", "Kim birinchi bo‘lib 
aytib beradi?" (bolalarni diqqatini rivojlantirishga qaratilgan qo‘ g‘ irchoq, narsa 
va ularning shakli, rangi to‘g‘risida), "Kim bo‘ladi?" "Qaysinisi bir xil ?" kabi 
o‘yinlarni ko‘rsata bo‘ladi.
Bolalarning tabiat to‘ g‘risidagi bilirnlarini mustaxkarnlash uchun "Hidiga 
qarab top", "Mazasiga qarab top, "Ushlab ko‘rib top "!Kim nimani eshityapti"
kabi o‘yinlarni o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.Kichik yoshdagi bolalar bilan 
so‘zli o‘yinlar o‘tkazilmaydi
Katta va tayorlov guruhlarida didaktik o‘yinlar o‘zining mazmun va g‘oyasi 
jixatidan ancha murakkabdir. Bu yoshdagi bolalar bilan buyum va rasmlar 
bilangina didaktik o‘yinlar o‘tkaza qolmay, so‘zli didaktik o‘yinlar ham
o‘tkaziladi. Buyumlar va rasmlar bilan o‘tkaziladigan didaktik o‘yi nlarda 
bolalarning narsalar sifati, xususiyati, nimadan yasalgani, qayerda qilingani, nima 
uchun keraqligi va xakozolar to‘g‘risidagi bilimi aniqlanadi hamda
mustaxkamlanadi. Bunday o‘yinlaga quydagilarni misol qilib keltirish 
mumkin:"Nima nimadan yasalgan?", "Guruh xonasiga sayoxat", "Ovoziga qarab 
top" va boshqalar.
Umumlashtirishga o‘rgatish bo‘yicha turlarga ajratishni o‘rgatuvchi o‘yinlar 
katta o‘rin egallaydi. "qaysi fabrikada nima ishlar bajariladi?", "Fabrikada nima ish 
qilinadi, dalada nima etishtiriladi?", "Kimga nima kerak" "Kim nima bilan 
ishlaydi?", "Qayerda o‘sadi?’’, "Sayoxat"(shahar bo‘lab, dalaga maktabga va 
hokazo), "Pochta" va boshqalar. O‘yinni tashkil etishda muhim masalalardan biri – 
o‘ynovchilarni guruhlarga biriktirishdir. Guruhlarni tuzishda quyidagi talablarga 
rioya qilinadi: 
1) 
guruhlardagi bolalar soni – besh kishidan oshmasligi;
2) 
har bir guruhdagi bolalarning bir-birini yaxshi tanishi, o‘zaro 
munosabatlarining yaxshi bo‘lishini hisobga olish;
3) 
o‘ynovchilarga vazifalarni taqsimlashda ularning qiziqish va 
qobiliyatini hisobga olish.


Xulosa chiqaruvchi yoki hakamlik qilayotgan tarbiyachi o‘yin tugagandan 
so‘ng natijalarni umumlashtiradi, yakunlaydi va xulosalarini bayon qiladi. 
Xullas, maktabgacha ta’lim muassasalarida ta’lim berishda didaktik 
loyihalashtirish keng qamrovli yaxlit muammo va uni o‘rganish, amaliyotga tatbiq 
qilish lozim. Chunki, yoshlar uchun mo‘ljallangan mashg‘ulotlar bolalarda 
jarayonga qiziqish uyg‘otishi hamda sog’lom shakillanishi uchun zamin bo’lishi 
lozim. 

Yüklə 62,25 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin