Az ərbaycan respubli kasi t əHSİ L nazi rli Yİ G



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/5
tarix02.12.2016
ölçüsü2.8 Kb.
  1   2   3   4   5

 

AZ
ƏRBAYCAN    RESPUBLİ KASI  
T
ƏHSİ L     NAZİ RLİ Yİ  
 
G
ƏNCƏ    DÖVLƏ T  UNİ VERSİ TETİ  
 
 
 
SƏDNİK   PAŞA   PİRSULTANLI  
 
 
 
  
POEZİYAMIZDA     
SARI   
AŞIĞIN   
BAYATI  ZİRVƏSİ  
 
 
 
Gəncə  Dövlət Universitetinin Nəşriyyat  
şöbəsinin  25  iyul  2011-ci   il tarixli  
 
qərarı ilə çap olunur 
 
 
 
 
“AZ
ƏRNƏŞR” – BAKI -  2011 
 

 

BBK  47.26.22 
              P-46 
 
Elmi  redaktor:   
NİZAMİ  CƏFƏROV,  
Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 
müxbir üzvü, professor 
 
        
Prof. Dr. Sədnik Paşa Pirsultanlı   
                                                     
(Paşayev) 
 
“Poeziyamızda   Sarı Aşığın  
              
bayatı zirvəsi”    156   səh. 
 
 
Uzun illərdən bəri araşdırdığım və mətbuatda, dərs-
liklərdə  yaradıcılığını  tədqiq  etdiyim,  nəhayət,  “Azərba-
ycan  poeziyasında  Sarı  Aşığın  bayatı  zirvəsi”  adlı 
yazdığım monoqrafiya ali məktəb tələbələri, eləcə də Sarı 
Aşıq    sənətinin  pərəstişkarları  üçün    bir  mənəvi  hədiyyə 
olacaqdır.  
 
 
 
P       4702060202         
qrifli  nəşr  
     M-651 (07) – 2011    
                                           © P
irsultanlı S. 
 
 
EL 03             00026          
8
 
               026.25.07.2011 
 
 

 

Bayatı yaradıcısı Lələ və  Sarı  Aşıq  
 
(Sarı Aşığa  gedən yol) 
 
1975-
ci  ilin  yanvar  ayı  idi.  Gəncədən  Şəm-
kirə gedən avtobusla folklor axtarışına çıxmışdım. 
Könüllü kəndinə çatanda yolun kənarında  doqquz 
qoyun,  yanında  da  bir  pirani  kişi  gördüm.  Sürü-
cüyə dedim:  

Maşını saxlayın, mən düşüm.  
Kişi ilə görüşdüm və soruşdum:  
-
 
Siz kimsiniz, adınız nədir?  
Mən o zaman xeyli cavan idim. Dedi: - Bala, 
əslim  Şəmkirin  Dağincillisindəndir.  Otuzuncu 
illərdə  bu  kəndin  adamlarını  Könüllü  kəndinə 
köçürüblər. Adım Pənah Allahverdi  oğludur.  
Mən zarafat etdim:  

Əmi, heç başına qar-yağış yağıbmı?  
O gülə-gülə dedi:  

Hələ məni yay dolusu da döyübdür.  
Soruşdum:  

Dastan, nağıl nə bilirsən?  
O, mənə bildirdi ki,  

Lələnin nağılını bilirəm. 1918-ci ildə   Göy-
çədə bir bəyin qoyununu otarırdım. Çalmalı yay-
lağına bir dərviş gəlib çıxdı. Mən ona əvvəlcə də-
ləmə  pendir  verdim.  Sonra  onun  danışdığı  “Lələ 
nağılı”  çox xoşuma gəldiyindən  bir quzu kəsdim. 

 

Dərvişi 3 gün qoyun binəsində saxladım. Lələnin 
nağılını yaxşı öyrəndim.  Dərvişin Lələ haqqında 
söylədiyi    bayatıları  əzbərlədim.  Dərviş  mənə 
bildirdi ki, mən Bağdadda  olarkən Lələnin yazıya 
alınmış bayatılarını görmüşəm.  
Mən  sevincək  evə  qayıtdım,  Lələ  haqqında 
eşitdiklərimi  yazıya  alıb  İnstitutda  çıxan  “Yük-
səliş”  qəzetində  çap  etdirdim.  Fizika-riyaziyyat 
elmləri  namizədi  Cəbrayıl  Xələfov  məni  qu-
caqlayıb dedi:  

Sən  nə  yaxşı  adamsan,  sənin  qadan  alım. 
Bizim  Lələnin  bayatılarını  toplayıb,  qəzetdə  çap 
etdirmisən.  Bizim  Füzuli  rayonundakı  Qazaxlar 
kəndində,  Əhmədallar  kəndində  Lələnin  saysız-
hesabsız hekayətləri və bayatıları mövcuddur.  
Mən  həmin  günün  səhəri  Füzuli  rayonunun 
Əhmədallar və Qazaxlar kəndlərinə yola düşdüm. 
Oranın  sinədəftər nənələri, dünyagörmüş qocaları 
məni xoş əhval-ruhiyə ilə qarşıladılar. Əhmədallar 
kənd sakini 70 yaşlı Bayram Musa oğlu, Qazaxlar 
kənd  sakini  90  yaşlı  Şahlıq  Xınalı  qızı  ləl-
cəvahirat  xəzinəsinin  ağzını  açdılar.  Lələnin 
bayatı incilərini savaş kimi başımdan yağdırdılar. 
Hətta  Cocuq  Mərcanlı  yaxınlığında  “Lələ 
dağı”ndan,  “Lələ  yaylağı”ndan  söz  açdılar.  Məni 
Arqalı  qəbirstanlığına,  oradakı  Arqalı  künbəzinə 

 

apardılar. Bayatıya bənzər maraqlı bir şeir parçası 
da söylədilər.  
 
Arqalı haray, Babı haray, 
Lələ haray.  
Yoruldum yolda qaldım, 
Bir yorğa, yabı haray.
1
  
 
Arxeoloqlar  Babı  künbəzini  XIII  əsrə  aid 
edirlər.  
Arqalı  qəbirstanlığında  Lələnin  adına  bağlı 
naxışlı,  üstündə  qədim  yazılar  olan  daş-təknə 
məzara  rast  gəldim.  Tarix  İnstitutunun  arxeolo-
giya  şöbəsinə  xəbər  verdim,  Lələyə  məxsus  daş 
məzarın üst qapağı üzərində aparılan araşdırmalar 
sübut etdi ki, məzar Lələ Mahmud oğluna aiddir.  
“Azərbaycan dili və ədəbiyyatı tədrisi” (me-
todik  məqalələr  məcmuəsi)  “Azərbaycan  mək-
təbi” jurnalına əlavə redaksiyasından  mənə zəng 
etdilər ki,  Lələnin “Yaxşı-Yaman”  dastanı haq-
qında  oxucular  Sizdən  məlumat  istəyirlər.  Mən 
das
tanı jurnalda nəşr etdirdim. Arxasınca  “Azər-
baycan gəncləri” qəzetinin 15 yanvar  1976-cı  il 
                                                 
1
  S.Pa
şayev.  “Lələnin  məzarı  və  özü”.  “Azərbaycan  gəncləri” 
qəzeti,  15  yanvar  1976-cı  il.  S.P.Pirsultanlı.  “Ozan-aşıq  yara-
dıcılığına  dair  araşdırmalar”.  II  cilddə.  I  cild.  Gəncə,  “Pirsultan” 
nəşriyyatı, 2002. səh.  89 

 

tarixli nöm
rəsində   “Lələnin məzarı  və  özü”  adlı  
məqalə ilə çıxış etdim.
1
  
Elmi  rəhbərim  Azərbaycan    Elmlər  Akade-
miyası Nizami İnstitutunun Folklor şöbəsinin mü-
diri, profess
or,  filologiya  elmləri  doktoru  Məm-
məd Hüseyn Təhmasib məni yanına çağırıb dedi:  

Sizi ürəkdən təbrik edirəm. Nəhayət “Yax-
şı-Yaman” dastanını tapdınız.  
Lələnin  bayatıları,  əsatiri  hekayəti  açıqca 
gös
tərir  ki,  Lələ  Sarı  Aşıqdan  əvvəl  başlayıb  ya-
rat
mışdır. Onun yaradıcılıq yolunu davam etdirən 
Sarı Aşığın bayatıları xalqın hafizəsində bir-birinə 
qarışmışdır.  Əlbəttə,  tədqiqatlar  davam  etdikcə, 
dərin  qatlara  işlədikcə  hər  şey  faktlar  əsasında 
meydana çıxacaqdır.   
“Yaxşı-Yaman” dastanından “Lələnin məzarı 
və özü” məqaləsindən  sonra Laçın rayonunun bir 
neçə  sakini  mənim  haqqımda  “Ədəbiyyat  və 
İncəsənət”  qəzetinə  şikayət  məktubu  yazdılar. 
Mən  redaksiyadan  möhlət  istəyib    yazılı  mənbə-
lərdə Lələyə aid məlumat axtarmağa başladım.  
İlyas  Müşeqin  “Nəğmələr” kitabında  yazıl-
mışdır.   
Lələ  şah lələsidir, 
Əcəl can tələsidir, 
                                                 
1. S.Paşayev. Ozan-aşıq yaradıcılığına dair araşdırmalar. II cilddə.   
I cild. Gəncə, “Pirsultan” nəşriyyatı, 2002. səh. 88-92
 

 

Lələnin qəbri üstə, 
Gözəl  şah gələsidir.
1
  
 
Həmin  bayatı  Asya  Məmmədovanın  tərtib 
etdiyi  “B
ayatılar”  kitabında  bir  cüngdən  götü-
rülmüş, eyni məzmunda kitaba daxil edilmişdir.  
 
Lələ  şah lələsidir, 
Əcəl can tələsidir, 
Lələnin qəbri üstə, 
Gözəl  şah gələsidir.  
 
Doğrudan  da,  elə  bayatılar  vardır  ki,  eynən 
Lələyə məxsus “Yaxşı-Yaman” dastanında olduğu 
kimi,  Sarı  Aşığa  məxsus  “Aşiq  və  Yaxşı”  
dastanında təkrar olunur.  
 
Lələyəm yaxşı liqa, 
Xub liqa, yaxşı  liqa, 
Yaxşı elə yaxşıdı, 
Hamıdan  yaxşı liqa.  
 
                                                 
1
  S.Pa
şayev.  “Bir  daha  Lələ  haqqında”.  “Kirovabad kommunisti” 
qəzeti, 20 may 1978-ci il. S.P.Pirsultanlı. “Ozan-aşıq yaradıcılığına 
dair araşdırmalar”. II cilddə. I cild. Gəncə, “Pirsultan” nəşriyyatı, 
2002. səh. 94 

 

Lələnin  tarixi  şəxsiyyət  olmasını  yazılı 
mənbələr    əsasında  sübuta  yetirməkdə  filologiya 
elmləri doktoru İsrafil Abbaslı bizim köməyimizə 
çatdı.  O,  Madedaranda  erməni  əlifbası  ilə  yazıya 
alınmış bir sənəddə Lələnin 60-a yaxın Azərbay-
canca  bayatısını  tapdı.  Eyni  zamanda    İ.Abbaslı 
Lələ  haqqında  “Ədəbiyyat  və  İncəsənət”  qəze-
tində geniş məqalə ilə çıxış etdi.
1
  
“Arqalı”  qəbirstanlığındakı  Sənduqə  daşın 
üstün
də  tarix  institutunun  arxeoloqları  tərəfindən  
oxun
muş və məlum olmuşdur ki, qəbir daşı Mah-
mud adlı  şəxsə  məxsusdur. Bu ad daha bir tarixi 
faktın açılmasına kömək edir. Lələ təkcə “Yaxşı-
Yaman”  dastanının yaradıcısı deyil, “Əsli və Kə-
rəm”, “Abdullah və Cahan”  dastanları da müəy-
yən mənada  onun adı ilə bağlıdır. Uzun illərdən 
bəri ədəbi əlaqələrlə məşğul olan İ.Abbaslı yazır:  
"Китаби-Дядя  Горгуд"у  Дядя  Горгудсуз, 
"Короьлу"ну 
Ашыг 
Жцнунсуз, 
"Гул 
Мащмуд"у  Гаражаоьлансыз  дцшцнмяк  мцм-
кцн  олмадыьы    кими,  "Ясли  вя  Кярям"и  дя 
Лялясиз 
тясяввцр 
етмяк 
чятиндир. 
Мараглыдыр  ки,  Ляля  яксяр  тцркдилли 
халглар  ичярисиндя  эениш  йайылмыш  "Ясли 
                                                 
1
 
İ.Abbaslı. Bayatı ustası Lələ haqqında. “Ədəbiyyat və İncəsənət” 
qəzeti. 1 may. 1976 

 

вя  Кярям"  дастанларынын  анжаг  Азярбайжан 
вариантына мяхсус бир образдыр".
1
 
 
Ляля 
юзцнцн 
"Йахшы-Йаман" 
дастанында  ясасян  ясатир  вя  яфсанялярдян, 
Сары Ашыг ися "Ашыг вя Йахшы" дастанында 
халг  рявайятляриндян  истифадя  етмишдир. 
Щяр  икисиндя  щадисяляри  габагжадан 
дуймаг,  билмяк  габилиййяти  вардыр.  Бу 
щадисяляря мцнасибятдя вя ону поетик дилля 
сюйлямякдя, 
эцжлц 
шеiря-байатыйа 
чевирмякдя  Сары  Ашыг  бир  гядяр  фяалдыр. 
Лялянин йашлы, агил бир гожа, Сары Ашыьын 
щяля  жаван  олдуьуну,  Сары  Ашыьын  юз 
байатыларындан да билмяк олур. Мясялян: 
 
   
Мян ашыьам, Ляля мян, 
   
Гяфлятдяйям щяля мян. 
   
Дярддян, гямдян, щижрандан, 
   
Баьламышам шяля мян.
2
 
 
 
Сары  Ашыг  щаггында  щялялик  илк 
йазылы  мялумат  Гарадаьинин  "Тязкирейи-
Гарадаьи"  ясяриндяki  гейдидир.
3
 
XIX  ясрин 
                                                 
1
 
S.Paşayev. “Lələnin məzarı və özü”. “Elm və həyat” jurnalı.  № 4, 
1984-
cü il.  S.P.Pirsultanlı. Ozan-aşıq yaradıcılığına dair araşdırmalar. 
II cilddə. I cild. Gəncə, “Pirsultan” nəşriyyatı, 2002. səh. 100.  
2
  
Yenə orada.  səh. 104 
3
 
“Təzkireyi-Qaradağı”, c.7-10. Rəf. № 7602 

 
10 
сяняткары олан Гарадаьи тязкирясиндя "Ашыг 
Гурбаняли  вя  йа  Сары  Ашыг  вя  щагг  ашыьы 
дейилян  шяхсин  сейрц-сцлуки"  сярлювщяси 
алтында  йазыр:  "Защирян  бу  зати  пак 
шифтейи-рузиэардыр. 
Яслян 
Гарадаь 
мащалындандыр.  Чох  гядим  вахтларда  эялиб 
Гарабаьын  Зянэязур  мащалында  Щякяри 
чайынын  кянарында  ваге  Эцлябцрд  адлы 
гярйядя  сцкна  едиб".
1
 
Sarı  Aşığın  bayatılarında 
Güləbirdin  qədim  adı  da  aşağıdakı  şəkildə  dilə 
gətirilir:  
 
Mən aşıq, ağzındayam,  
Aləmin ağzındayam,  
Əslim Qaradağlıdır,  
Məzməzək ağzındayam.  
 
Məlumdur  ki,  qoyunun  örüş  yerində,  arxa-
c
ında məzməzək adlı ağ başlı, ağ qanadlı milçəyə 
bənzər  həşərat  olur.  Yay  aylarında,  qoyun  otlaq-
larında həmin həşərat insanın burnuna toxunduqda 
əhval-ruhiyyəsi dəyişir, səsi gərlənir. O zaman hə-
min yerdə qoyun saxlanılırmış və o yerə məzmə-
zəyin ağzı deyilirmiş. Aşıq öz keçmişini və məz-
məzəyin ağzında olduğu illəri belə xatırlayır.
  
                                                 
1
 
“Təzkireyi-Qaradağı”, c.7-10. Rəf. № 7602 

 
11 
Бу мялумат ичярисиндя ян дяйярли факт, 
онун  яслян  Гарадаь  мащалындан  олмасыдыр. 
О, 
щягигятян 
Азярбайжан 
халгынын 
варлыьындан доьмушдур.  
 
Йахшынын вя бажысы Эцняшин щягиги 
адлары  мцяййянляшдирилмядийи  кими,  Сары 
Ашыьын 
юзцнцн 
дя 
ады 
дягиг-
ляшдирилмямишдир.  
 
Гарадаьи 
"Тязкирейи-Гарадаьи" 
ясяриндя  онун  адынын  Гурбаняли,  Салман 
Мумтаз  Абдулла
1
,  Ямин  Абид  Гяриб,  Бəhlul 
Бəщжят  ися  Сарыжа  Няби  олдуьуну 
эюстярирляр.  Ашыг  Ялясэяря  эюря  онун  ады 
Йетимдир.  Ашыг  Ялясэяр  мяшщур  бир 
тяжнисиндя  
 
   
Фярщад Ширин севди, 
   
Йетим Йахшы йар
2
 

дейир. 
 
Лялянин  байатыларындан  мялум  олур 
ки, онун ады Будагдыр.  
 
   
Ляля дя лялялянди, 
                                                 
1
  
S.Mümtaz. “Aşıq Abdulla”, Bakı, “Azərnəşr” 1927.  
    S
.Mümtaz.  “Sarı Aşıq”,  Bakı,  “Azərnəşr” 1935 
2
 
Aşıq Ələsgər. (toplayanı İslam Ələsgərov). Bakı. “Elm” Nəşriy-
yatı. 1973. səh. 266 

 
12 
   
Эюз йашы сяпялянди. 
   
Ляля  шащ гапысындан, 
   
Будаьы шялялянди. 
 
 
Бу  адларын  щяр  биринин  юзцня  эюря 
мянасы  вардыр.  Ашыьа  Няби  адыны  щяр  бир 
щадисяни  габагжадан  билмясиня  эюря 
вермишляр.  Бизжя,  икинжи  ад  Абдулла  йох, 
Абдалдыр.  Ашыг  абдал  -  дярвиш  кими 
эязяндир, обаны-оймаьы долашандыр. 
 
Профессор  М.Щ.Тящмасибя  эюря  онун 
ады  еля  Сарыдыр.  Яэяр  онун  ады  Сары 
олсайды,  она  Ашыг  Сары  дейярдиляр,  Сары 
Ашыг демяздиляр.  
 
Сары  ады,  бизжя,  онун  йар  йолу  эюзля-
məkdən,  саралыб  солмасы,  цзцндя,  эюзцндя 
сары  галмасы  иля  ялагядардыр.  Ашыьын  юз 
байатыларына мцражият едяк: 
 
Мян ашыг, сары галды, 
Эцн эетди, сары галды. 
Йолларына эюз тикдим, 
Эюзцмдя сары галды. 
 
Sarı Aşıq əhval-ruhiyyəsini ifadə etmək üçün 
bəzən bir yox, bir neçə bayatıdan istifadə edir.  
 

 
13 
Dağlar başın qar aldı,  
Göy yarpaqlar saraldı. 
Yaxşı dərdi çəkməkdən,  
Bətbənizim saraldı. 
 
Elə bil Sarı  Aşıq  öz  nisgilini   bu ifadədə 
tapır.    O  nədənsə  sarı  sözünü  işlətməyi  məqbul 
sayır. Yəqin ki, bu səpkili bayatılar çoxdur.  Biz 
onu  tək-tək  tapırıq.    Həmin  bayatılardan  biri  də 
aşağıdakı nümunə gətirdiyimiz bədii parçadır: 
 
Mən aşiq, sarı  dağlar, 
Köynəyi sarı dağlar.  
Göy otun xəzəl olar, 
Qalarsan sarı dağlar.  
 
Ашыьын  алгышы  алгыш,  гарьышы  да 
гарьышдыр. Халг тякжя ону севмир, щятта она 
мющкям инаныр да.  
 
 
Мян ашыг, эюзяля йаз, 
 
Мещ ясяр, эюзял айаз. 
 
Ялиня гурбан ашыг, 
 
Эюзяли эюзяля йаз. 
 
Sarı Aşığa belə gəlir ki, hər nə mətləb diləsə 
hasil  olar.  O  da  bir  oğuz-türk  oğlu  kimi,  Dədə 

 
14 
Qorqud kimi elə zənn edir ki, onun hər bir alqışı 
alqış, hər bir qarğışı qarğış ola bilər.  
 
Mən aşığam yana üz, 
Ördək, göldə yana üz, 
Necəsən bir ah çəkim, 
Yaş tökülə, yana üz.  
 
Sarı  Aşıq  bayatını  bəzən  cüt-cüt,  qoşa-qoşa 
yaradır. Sarı Aşıq gözələ müraciət edir ki, zülfünə 
tapşırsın  yan  dursun,  aşıq  onu  aydınlığı  ilə  görə 
bilsin.  
 
Mən aşığam yan dursun, 
At oxunu yan dursun, 
Zülfünə deynən yarım, 
Ağ üzündən yan dursun. 
 
Aşığın  bütün  meyli  hər  an  sevgilisindədir. 
Onu  təsvir  və  tərənnüm  etmək  üçün  söz  inciləri 
içərisindən  daha  qiymətli  zər-zivər  seçir.  Onu 
sapa, ipə düzüb öz yaradıcılığına gətirir.  
 
Mən aşiq  yaza Niyaz, 
Al qələm yaz, a Niyaz, 
Bülbül gülün yarpağın, 
Saxlamış yaza niyaz.  
 

 
15 
Əlbəttə,  bülbül  üçün  güldən,  gül  üçün 
bülbüldən  əziz  heç  nə  yoxdur.  Odur  ki,  bülbül 
gülün yarpağını yaza niyaz saxlayır.  
Hətta    Sarı  Aşığın  bundan  daha  tünd  və 
kəskin şəbədə mahiyyətli bayatıları da vardır.  
 
 
Mən aşiqəm  don qara, 
Kofta yaşıl, don qara, 
Ay Allah sənə qurban, 
Yaxşını yaxşıya yaz, 
Donqarı da, donqara.  
 
Онун  ижтимаи  кядяри  yalnız  Йахşы  иля 
ялагядар дейилдир. Елинин, обасынын сцрэцн 
едилмяси  щяля  кюрпя  вахтларындан  гялбини 
йараламышдыр. 
 
 
Мян ашыьам, даьытды,  
 
Думан эялди, даь итди. 
 
Биздя бир оймаг идик,   
 
Фяляк вурду даьытды. 
 
Sarı  Aşığın  təsviri  məzmunda    təbiət  təsvir-
lərinə həsr olunmuş bayatıları da vardır.  
 
Mən aşiq, aranı dağlar, 
Peykam yaramı dağlar, 
Ürək istər əl çatmaz, 

 
16 
Kəsib aranı dağlar.  
 
Сяняткар  щям  дя  гяриб  елдя  тякдир,  щеч 
кяси йохдур: 
 
 
Мян ашыг, чяким дярди, 
 
 
Доьруйум, тюкцм дярди. 
 
 
Ня атам вар, ня анам,   
 
Киминян чяким дярди? 
 
 
Ашыьын  тясялли  цчцн  биржя  Йахшысы 
вар.  Она  ися  говуша  билмир.  Онун  Йашхысы 
еля Йахшыдыр ки, айла эцн онун жамалы иля 
бящся эирмяйя утаныр: 
 
 
Ашыг, бу эцн бутанды, 
 
Эцлдян дястя тутанды. 
 
Айла эцн бящся эирди, 
 
Жамалындан утанды.  
 
Йахшынын  цзцня  бахмагдан  доймайан 
ашыг дейир: 
 
 
Ашыг, сцзэцн эюзлярин, 
 
 
Гямдян цзэцн эюзлярин. 
 
Йахшыдан дойа билмяз, 
 
 
Бахса йцз эцн эюзлярин. 
 

 
17 
Lələnin    yaradıcılığı,  həyat  macəraları  Sarı 
Aşığın    varlığına    elə  hopmuşdur  ki,  onları    bir-
birindən belə ayırmaq mümkün olmur. Sarı Aşığın 
fitri  istedadı,  yaradıcılıq  qüdrəti  bu  mürəkkəb, 
dumanlı  yaradıcılıq  prosesindən    onu  ayıra  bilir. 
Onun  özünəməxsusluğunu  gözönünə  gətirir.  Sarı 
Aşıq  poeziyası  ilə,  dastan  yaradıcılığı  ilə  çarpaz-
laşmış,  Lələnin  “Yaxşı-Yaman”  dastanının  qısa 
məzmunu  və  təhlilini  vermədən  Sarı  Aşıq  yara-
dıcılığına  tam    girişmək  olmaz.  Lələnin  “Yaxşı 
Yam
an”  dastanının  qısa məzmunu belədir:  
“Bir karva
n  başçısı  Zamanın  darvazasını 
döyür, bizi qəbul edin deyir.  Zaman, onun həyat 
yoldaşı Yaxşı qonaqları o qədər səmimi qarşılayır 
ki, onlar ayrılarkən deyirlər:  

Ay  Zaman,  ay  Yaxşı    bacı,  biz  Kərbəlaya  
ge
dirik, qayıdana  kimi Allah  sizə bir övlad bəxş 
etsin.  
Vaxt keçir, il tamam olur. Kərbəladan gələn 
karvanın qabağı açılır. Yaxşı deyir:  

Ay  kişi,  qonaqlar  gəlib  görəcəklər  ki, 
övladımız  olmayıb,  məyus  olacaqlar.  Odur  ki, 
çaylaqdan    Yaxşı  sığallı  göy  daş  seçib  beşiyə 
bələyir.  Böyük  hədiyyələrlə    gələn  karvanbaşı, 
beşiyə  tərəf  üz  tutur.  Beşikdə  uşaq  ağlayır. 
Yaxşının  döşlərinə  süd  gəlir.    Uşaq  tək    olduğu 
üçün onun adını Lələ qoyurlar. Lələ aybaay deyil, 

 
18 
günbəgün  böyüyür.    O,  Yaxşını  bir  an  belə  tək 
buraxmır.  Yaxşının  özündən  başqa    Günəş  və 
Liqa  adlı  bacıları  da  vardır.  Bəzən  bacılar  söz 
aşiqi Lələdən soruşurlar. Biz bacılardan hansımız 
daha gözəlik. Lələ deyir:  
 
 
Евляри эцн ашанда, 
Халлары эцн нишанда. 
А Йахшы, сян дя йахшы, 
Сян щанда, Эцняш щанда? 
 
Ляля  эюрцр  ки,  Йахшы  бу  сюздян  бир  аз 
позулду. Икинжи байатыны дейир:  
 
Ялямин, чалма йери, 
Чал йери, чалма йери, 
Эцняшин юзц эюзял, 
Йахшынын чалма йери. 
 
Лап  кичикляри  Лига  имиш.  Лиганын 
цзцндя халлары вармыш. Одур ки, дейир: 
 
Ялямин, йахшы Лига, 
Халлары йахшы Лига. 
А Йахшы, сян дя йахшы, 
Щамыдан йахшы, Лига. 
 

 
19 
Lələ  böyüdükcə  Zaman  Yaxşını  ona    qıs-
qanır.  Lələ  nə  baş  verəcəyini  qabaqcadan    du-
yurdu. Lələ görür ki, Zaman əlində nacaq (əl bal-
tası) Lələni vurmaq istəyir. Lələ bir bayatı  ilə bu 
vəziyyəti  Yaxşıya  bildirir.  
 
Ялямин, далда нажаьы, 
Лялянин далданажаьы. 
Бах, а Йахшы, Йаман эялир, 
Тутубдур далда нажаьы. 
 
Ляля  сычрайыб  йахынлыгдакы  аьажа 
чыхыр,  палтарыны  сойунуб  бир  будаьын 
цстцндя  отурур.  Йаман  бахыб  эюрцр  кi, 
Лялянин  бядяни  эюмэюй  дашды,  дашын 
цстцндя  дя  бир  дястя  эцл  битиб.  Она  тамаша 
едян Йамана Ляля дейир: 
 
 
Ялямин, дашдан мян, 
 
Кирпикдян мян, гашдан мян. 
 
Ня атам вар,  ня анам, 
 
Йаранмышам dашдан мян. 
 
Ляля аьаждан дцшцр вя дейир:  
-
Сиз  саь,  мян  саламат,  даща  мян  эетдим. 
Йахшы чох йалварыр ки, Ляля эетмя.  

 
20 
Ляля  эюрцр  ки,  Йахшы  ял  чякмяйяжяк, 
дейир: 
 
 
Ялямин, yаман мяни, 
 
Щей инжидир, Йаман мяни. 
 
Баш эютцрцб эетмясям, 
 
Юлдцряжяк Йаман мяни. 
 
Ляля  щалаллашыб  эедир.  Йахшы  аьлайа-
аьлайа бир байаты чякир: 
 
 
Дилимдя лайла галды,  
 
Чалмадым лайла галды. 
 
Гялбимин эизли дярди, 
 
Жанымда yайла галды.  
Демяли,  Йахшы  щяр  шейдян  яввял 
Лялянин 
мяняви 
анасынын 
адыдыр. 
Башгалары  юз  севэилисини  Зцлейхайа, 
Лейлийя,  Шириня,  Яслийя  бянзятдийи  кими 
Сары  Ашыг  да  юз  севэилисини  Лялянин 
мяняви  анасы  Йахшыйа,  онун  ешгиня  гаршы 
чыхан  гызын  гардашыны  Йамана  охшатмыш, 
юзцнц  Ляля  кими  щагг  ашыьы  адландырараг 
адлары  гошалашдырмыш  вя  бунунла  бир  чох 
тядгигатчылары  чаш-баш  салмышдыр.  Буна 
эюря  дя,  ясл  щягигят  тцля  бцрцнмцш,  олдуьу 

 
21 
кими  эюрцнмямишдир.  Сары  Ашыьын  чяк-
дийи адлар мяжазi, йяни икинжи адлардыр.  
 
Беляликля, 
Сары 
Ашыг 
Ляляни 
эянжлийиндя,  илк  заманлар  садяжя  олараг 
йамсыламышдыр.  "Ляля  йайлаьы"  олдуьу 
кими  "Ашыг  йайлаьы"    да  вардыр:  "Ляля 
чардаьы"  кими  "Ашыг  чардаьы"  да  мяшщур-
дур. Ляля кими о да щагг ашыьыдыр.  
 
Эюрцнцр 
ки, 
Лялянин 
щяйат 
мажяралары  Сары  Ашыгда  силинмяз  изляр 
бурахмыш  вя  юмрцнцн  сонуна  гядяр  о,  бу 
тясирдян йаха гуртара билмямишдир.  
Илйас  Мушегiн  ермяни  ялифбасы  иля 
йазыya  alıb,  1721-жи  илдя  битирдийи 
ялйазмасында  башга  шаир  вя  ашыглар 
сырасында Лялянин дə адыны чякир. Гожаман 
ел  сяняткары  Ашыг  Шямшир  дя  бир 
тяжнисиндя  Лялянин  тарихи  шяхсиййят 
олдуьуна  вя  онларын  арасындакы  мяняви 
истяйя, цлви мящяббятя ишаря едир: 
 
 
Гышда даьлар щясрят чякир а йаза, 
 
Нярэизи гошады, лаля тяк ачды. 
 
Салды ешг ялиндян сярин айаза, 
 
Йахшыйа дярдини Ляля тяк ачды.
1
 
                                                 
1
 
Aşıq Şəmşir. “O Kürün, Arazın Tərtəriyəm mən”. Bakı, 2004. səh. 
413 

 
22 
 
“Yaxşı-Yaman”    dastanı  bədii  bir  əsər  olsa 
da,  onda  gərəkli  tarixi  faktlar  gizlin  şəkildə  olsa 
da yaşayır.  
Lələnin əkdiyi bostanın yarpaqlarını bir qara 
qoyun otlayır, ondan bir quzu əmələ gəlir. Həmin 
quzu
nun ətini yedikdən sonra Gözəl Şahın arvadı 
ha
milə olur və ondan oğlu olur.  Lələ gəlib şaha 
deyir:  

Uşaq  mənimdir.  Sənin  arvadın  mənim 
quzumun  ətindən hamilə olmuşdur. Sən uşağa bir 
ad qoy çağır, mən də bir ad qoyum çağırım.  
Gözəl  şah    Məhəmməd  deyib  uşağı  çağırır. 
Uşaq  dinmir.  Lələ  Budaq  deyib  uşağı  çağırır. 
Uşaq cavab verir: 

Ya Rəbbim, Lələ! 
Ляля  эюзцнцн  алтындан  баханда  эюрцр 
ки,  шащ  она  пис  нязярля  бахыр.  Ляля  юз-
юзцня дейир: эял бу Gюзял шащы баша сал ки, 
о,  щагг  ашигидыр,  вахт  эяляжяк  сян  эюзял 
шащ  да  онун  гябри  цстцня  зийарятя 
эяляжяксян: 
   
Ляля щагг лялясиди, 
 
Ляля жан тялясиди. 
 
Лялянин гябри цстя, 
 
Эюзял шащ эялясиди. 
 

 
23 
Шащ дейир: 
-
Ляляйя  бах,  гябриня  бах,  мян  бунун 
гябриня зийарятя дя эедясийям щяля. 
Rəvayətə  görə  bir  gün  Şah  ova  çıxır.  Onun 
tərlan quşu bir qəbir daşının üstünə qonur. Gözəl 
şaha  bildirirlər ki, bu Lələnin qəbridir. Gözəl şah 
onun qəbri üstündə bir künbəz yapdırır.  
Yaşadığı  Güləbird  kəndini  bayatılarında 
yaşatdığı kimi sahilində yaşadığı Həkəri çayını da 
eyni səmimiyyətlə  təsvir və tərənnüm edir:  
 
Mən aşığam ha kərim
Dada yetiş, ha kərim, 
Sizə sizin gen dünya, 
Mana mənim Həkərim.  
 
 
Sarı  Aşıq  yaşadığı  coğrafi  məkan  haqqında 
yazıb yaratmaqdan doymur. O, Həkəri çayına bir 
yox, bir n
eçə bayatı yazmışdır, lakin indiyə qədər 
əllərinə  bir  bayatı  düşmüşdür.  Yazıya  alınmış 
yuxarıdakı  bayatıdan  sonra,  axtarışlardan  sonra 
Həkəri çayına Yaxşının həsrəti ilə yaranmış daha 
bir bayatı nümunəsi əldə edilmişdir:  
 
Həkəriyə baxsana,  
Sularında axsana,  
Yaxşı yarı görməyə,  

 
24 
Qəlbi dağa baxsana.  
 
Sarı Aşıq qəlbi dağa baxmaqla özünə təsəlli 
axtar
ır, lakin Həkəriyə baxıb kövrəlir. Varlığı ilə 
ona bağlı olduğunu yeni bir şəkildə ifadə edir.  
 
Həkərinin başıyam mən,  
Dibinin daşıyam mən,  
Axar suyu sellənər,  
Coşan göz yaşıyam mən. 
 
 
Uzu
n  müddət  Sarı  Aşıqdan  bəhs  edənlər, 
onun Laçının Güləbird qəbirstanlığında yanaşı bir 
yox, iki qəbri olduğunu qeyd edirlər. Mən Lələnin  
“Yaxşı-Yaman”  dastanını  əldə  etdikdən  sonra 
Laçının  Güləbird  qəbirstanlığına  getdim.  Orada 
qədim  bir  qəbir-künbəzə  və  onun  yanında    üzə-
rində saz şəkli olan qəbir-sənduqəyə rast gəldim. 
Üzərində  saz  şəkli  olan  qəbir-sənduqə  1927-ci 
ildə  arxeoloqlar  tərəfindən    araşdırılmış  və  XVII 
əsrə  aid  olduğunu  qeyd  etmişlər.  Sənduqənin 
yanındakı  kümbəz,  qəbirstalıq  isə  Gözəl  şah  tə-
rəfindən  Lələnin  üstündə  tikilmiş  memarlıq 
abidəsidir.  Gözəl  şahın  kümbəz  tikdirməsi  epi-
zodu  “Yaxşı-Yaman”  dastanında  öz  əksini  tap-

 
25 
mışdır. “Yaxşı-Yaman” dastanı bütövlükdə “Xal-
qın söz mirvariləri”
1
 
kitabında nəşr edilmişdir.  
Lələnin  “Yaxşı-Yaman” dastanı  tək-tək  böl-
gələrdə  yayılmış  və  özünün  təkamülünü  dayan-
dırmışdır. Lələ həyatdan əlini üzmüş  ümidsiz bir 
qəhrəmandır. Özü bunları bayatılarında dönə-dönə 
etiraf edir.  
 
Ляляйям щяйяним йох, 
Ал йашыл эейяним йох. 
Йцз ил бир йана эетсям, 
Эялмяди дейяним йох. 
 
Və yaxud:  
 
 
Ляля бир кцмя тикди
 
Аьзыны эцня тикди. 
 
Ичинин сащиби йох, 
 
Ким билсин  кимя тикди. 
 
 
Onun  həyatda  yeganə  arxalandığı  mənəvi 
anası  Yaxşıdır.  Sərgəndər  gəzən  Lələ  bir  dəfə 
gəlib Yaxşının qəbri üstə çıxır və görür ki, onun 
qəbrinə qar yağıb. Təəsüfünü belə bildirir:  
 
 
                                                 
1
  
Xalqın söz mirvariləri, (toplayanı və tərtib edəni 
S.Paşayev).  Азəрнəшр, Bakı. 1999
 

 
26 
Ялямин, йа гар-гар, 
Ютяр бцлбцл, йа гар-гар. 
Йахшынын эцл цзцня, 
Утанмазмы, йаьар гар. 
 
Lələnin  bayatılarından  bəziləri  Bağdadda 
Kərkük  bayatılarına  qarışmışdır.  Lələnin  adı 
əlyazmalarında,  ayrı-ayrı  cünglərdə  və  tək-tək 
ba
yatı  xəzinəmizdə  onun  adı  eşidilir.  Lakin  Sarı 
Aşığın  “Aşiq  və  Yaxşı”  dastanı  öz  təkamülünü 
coşqun  bir  şəkildə  yaşadır.  Geniş  xalq  kütləsi 
arasında  onun  cinaslı  bayatıları,  bayatı-bağlama-
ları  dillər  əzbəridir.  Onun  bayatıları  ona  görə  bu 
qədər  sevilir  ki,  onlar  böyük  sənətkarlıqla 
yaradılmaqla  yanaşı,  insanları  sevib-sevilməyə, 
insani 
gözəlliyi,  sevib-sevilməyi  isti  nəfəslə 
qəlbləri  oxşayır.  Onun  bayatıları    o  qədər  bədii 
cəhətdən  qüdrətli  cilalanmış  bir  şəkildə 
yaradılmışdır ki,  bayatı yaratmaq eşqinə düşənlər 
deyirlər,  kaş  mən  də  Sarı  Aşıq  kimi yaddaqalan 
bayatılar düzüb qoşa biləydim.  
 
Mən aşiqəm baxtı yarım, 
Baxtımın taxtı yarım, 
Üzündə gül göz izi,  
Sənə kim baxdı yarım.  
 

 
27 
Onun  hər  bir  bayatısı  ölməz  bir  sənət 
abidəsidir.  Mahir  zərgər  əlindən  çıxmış  ölməz 
incilərdir.  Sarı  Aşığın  yaradıcılığı  hələ  bizə  tam 
üzünü  göstərməmişdir.  Biz  onun  yaradıcılıq 
xəzinəsini  istənilən  qədər  əldə  edə  bilməmişik. 
Son  illərdə  tək-tək  əldə  etdiyimiz  bayatı 
nümunələri  göstərir  ki,  biz  Sarı  Aşıqdan  az  şey 
bilirik. Sarı Aşıq Azərbaycan poeziyasında bayatı 
zirvəsinin  fatehidir.  O,  bu  ucalığı    getdikcə  daha 
möhtəşəm  bir  şəkildə  nümayiş  etdirir.  İnsanlar 
onun  yetkin,  bitkin,  məzmunlu,  rəngarəng,  dərin 
mənalı  və  dərin  mündəricəli  bayatılarından 
doymayırlar.  Onun  bayatı  çeşməsi  zaman-zaman 
axdığı  kimi  bundan  sonra  da  könüllərə  axmaqda 
davam  edəcəkdir.  Sarı  Aşığın  bayatıları  gələcək 
bayatı yaradıcıları üçün bir örnək, bir mənbə, bir 
qaynaq rolunu oynayacaqdır. Neçə ki, Azərbaycan 
türkləri  var  Sarı  Aşıq  zaman-zaman  onların 
qəlbində yaşayacaqdır.  
 
 
 
    
I   FƏSİL   
SARI  AŞIĞIN  HƏYATI   VƏ  
 YARADICILIQ  YOLU  
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə