AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ



Yüklə 2.97 Mb.
səhifə23/30
tarix29.11.2016
ölçüsü2.97 Mb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   30

Şəkil 1. “Xosrov və Şirin” poemasından götürülmüş miniatür

Çövkən oyununun Şərqdə təşəkkül tapmış başqa idman növ­ləri ki­mi, dünyanın daha uzaq regionlarına yayılmasında və in­kişaf etdirilməsində ingilislərin rolu böyük olmuşdur. III Dara, Make­doniyalı İskəndər, Çingiz xan kimi sərkərdələr çövkən oyununu çox sevmiş və bu oyunu daim himayə etmişlər. Təsadüfi deyil ki, Makedoniyalı İskəndər Əhəməni imperiyasını süquta uğradanda III Dara ona çövkən topu və çubuğunu hədiyyə etmiş, gənc İs­kəndər isə bundan çox məm­nun qalmışdır. Bu oyunun adı Tibet türkləri tərəfindən “Pulu” adlandırılmışdır. XV əsrdə sultan Qüt­bəddin Aybək bu oyunu Hindistan ərazisində ən məşhur bir idman oyununa çevirmişdir. Daha sonra XIX əsrdə Hindistandan İngil­tərəyə gətirilən bu oyun getdikcə inkişaf etdirilmiş, yeni qay­dalar əsasında Amerika və Avropa ölkələrində yayılmağa baş­la­mış­dır. 1872-ci ildə İrlandiyada, 1875-ci ildə Argentinada, 1876-cı ildə isə ABŞ və Avstraliyada polo komandaları yaradıldı. İlk rəsmi matç isə 3 sentyabr 1875-ci ildə Argentinada keçiril­mişdir. Məhz in­gilislərin təşəbbüsü ilə bu oyun "polo" adı altında ilk dəfə 1900-cü ildə Parisdə keçirilən II Olimpiya Oyunlarının proqra­mına da­xil edilmiş, beləliklə, Qərb sivilizasiyasında bu ad təsbit edil­mişdir. Parisdə üç ölkənin 5 polo komandası iştirak etmişdir. Hal-hazırda dünyanın 84 ölkəsində bu oyun oynanılır və 1936-cı ildən Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi tərəfindən olimpiya idman növü kimi tanınmışdır.

Ölkəmizdə isə çövkən oyununu inkişaf etdirmək üçün 1996-cı ilin oktyabr ayının 26-da Azərbaycan Respublikası Atçılıq İd­manı Federasiyası (ARAİF) yaradılmışdır. Az vaxt ərzində fede­ra­siyanın yeni nizamnaməsi təsdiq olundu. Federasiyanın adı dəyiş­­dirilərək Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyası (ARAF) qoyuldu. Nizamnamənin və adın dəyişdirilməsi ölkə­mizdə atçılığın inkişafının yeni istiqamət­lə­rini müəyyənləşdirdi. ARAF atçılığın yalnız idman sahələ­rini deyil, qeyri-idman və qeyri-olimpiya növlərinin inkişafını da öz öhdəsinə götürdü. UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Höku­mətlərarası Komitəsinin 2013-cü il dekabrın 2-dən 8-dək Ba­kıda keçirilən 8-ci sessiyasında Qara­bağ atları üzərində Azər­baycanın çövkən oyunu UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehti­yacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına salınıb. Bu mühüm qərar Vətənimiz Azərbaycanın qədim zamanlardan milli mədəniyyət və idman ənənələrinə malik ölkə olduğunu bir daha sübut edir http://xezer.libmks.az/home/251-govqan-vy-ya-ggvkyn-v-azyrbaycanda-milli-atgstg-oyun-ngvlyrindyn-biridir.html.

Azərbaycan idmanının tarixi ilə bağlı fikirləri ümumi­ləş­dirib belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, ölkədə idman çox qədim bir tarixə malik olmuşdur. Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış mad­di mədəniyyət və qədim yazılı abidələrə, təsviri sənət əsərlərinə, ədəbi-tarixi mənbələrə, folklor, eləcə də orta əsr bədii yaradıcılıq nümunələrinə istinadla demək olar ki, qədim Azərbaycanda gü­ləş, oxatma, qılıncoynatma, nizə at­ma, atçapma, Çövkən, Sür­pa­paq, Baharbənd, daşqaldırma, miloynat­ma, şahmat və sair idman oyunları geniş yayılmışdır. Ölkədə tarixən mövcud olan bu idman ənənəsi müxtəlif növ­lərdə qorunub saxlanmış, müasir dövrədək gəlib çat­mışdır.


Qaynaqlar

  1. Azərbaycan etnoqrafiyası. III cilddə, III cild. Bakı 2007, 480 s.

  2. آذرنوش آ. چوگان به سبگ ایرانی. نامهءفرهنگستان١/ ٢. تهران. ١٣٨٥.ص. ٢٣-٣١

  3. دبیرسیاقی سید محمد. چوگان. نامهفرهنگستا.١/٣. تهران. ١٣٨٥. ص. ١٢٦-١٢٩

  4. Evliya Çelebi. Seyahatname. Cilt 4. (R. Dankoff ve S. A. Kahraman, Çev.). Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi bilinmiyor). İstanbul, 2012. 956 s.

  5. Əbülqasim Firdovsi. Şahnamə. Bakı, 2007. 468 s.

  6. فرید الدین عطار نیشابوری. دیوان قصاید و غزلیات. مهرماد .١٣٨٧. ص. ٥١٨

  7. حافظ شیرازی. دیوان. آذر ٨٢. ص. ٦٩٥

  8. Gökyay O.Ş. Kabusname. İstanbul, 2007, 250 s.

  9. Xəqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 2004. 660 s.

  10. İmadəddin Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. II cilddə. I cild, Bakı, 2004, 384 s.

  11. İmadəddin Nəsimi. Seçilmiş əsərləri. II cilddə. II cild, Bakı, 2004, 377 s.

  12. Karabey T. Evliyâ Çelebî seyâhatnâmesinde gûy u çevgân oyunu. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/1,Turkey, p.81-86.

  13. Kahraman S.A. Osmanlı Devleti‟nde spor. Ankara, Yeni Türkiye Yayınları. 1999, s.643-657.

  14. Kitabi-Dədə Qorqud. (tərtib edəni: S.Əlizadə), Bakı, 2004, 376 s.

  15. Qətran Təbrizi. Divan. (fars dilindən çevirəni: Qu­lamhü­seyn Beqdeli), Bakı, 1967, 439 s.

  16. Nizami Gəncəvi. Xosrov və Şirin. Bakı, 2004, 510 s.

  17. Nizami Gəncəvi. İskəndərnamə. Şərəfnamə. Bakı, 2004, 432 s.

  18. Şah İsmayıl Xətayi. Əsərləri. (tərtib edənlər: Ə. Səfərli və Y. Xəlilli). Bakı, 2005, 384 s.

  19. شمس تبریزی. دیوان غزلیات،رباعیاتوترجیعات. ص. ١٨١٠ . www.irandll.net

  20. Wiesehöfer J. Antik Pers tarihi. (almancadan çevirəni: Mehmet Ali İnci), İstanbul, 2002, 464 s.

  21. Zorba Hatice Akın. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ne Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Spor. International Journal of Science Culture and Sport. Special Issue 1, July 2014, s. 721-732.

  22. http://xezer.libmks.az/home/251-govqan-vy-ya-ggvkyn-v-azyrbaycanda-milli-atgstg-oyun-ngvlyrindyn-biridir.html



NOVRUZ MƏRASİMLƏRİ İLƏ BAĞLI XALQ TAMAŞALARININ RİTUAL-MİFOLOJİ KÖKLƏRİ
Ramin Novruzəli oğlu Allahverdiyev

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

AMEA Folklor İnstitutu

allahverdiyev1983@mail.ru

Özət

Novruz bayramı ilə bağlı mərasimlərin dərin ritual-mifoloji kökləri vardır. Müasir dövrümüzdə xalq oyunları və ya xalq ta­maşaları şəklində yaşamaqda olan bir çox ayin-mərasimlər alt qatda əski ritual-mifoloji görüşlərin daşıyıcısı kimi özünü gös­tərir. Bu araşdırma da məhz belə məqamlara aydınlıq gətirmək məqsədi daşıyır.


Резюме

Обряды, которые проводятся в связи с праздником Нов­руз, имеют глубокие ритуально–мифологические корни. На современном этапе такие обряды как народные танцы или народные представления проявляется носителей ритуально-ми­фологических мировоззрении. Данное исследование прес­ледует цель внести ясность в такие вопросы.


Summary

Ceremony with connected Novruz holiday have deep ritual-mythological roots. In the modern period national acts and national performance demonstrate themselves as transportation of ritual-mythological meeting. This research clarifies such points.


Təqvim mərasimləri məlum olduğu kimi, mövsümlə bağlı olub fəsillərin, ayların, günlərin dəyişməsinin xalqın folklor məf­kurəsində metaforik şəkildə əksi ilə müşahidə olunur. “Günəşi dəvət”, “Qodu-Qodu”, “Xıdır Nəbi”, “Yel Baba” və bu kimi digər mövsümlə bağlı mərasimlər təqvimi silsilə təşkil edir. Bu təqvimi mərasimlərin ən geniş şəkildə özünü göstərəni qışdan yaza ke­çidlə bağlı olan və dərin mifoloji köklərə malik Novruz mərasim­ləridir.

Novruz bayramı başdan-başa əsatiri məfkurəni özündə ehtiva edən çoxlu sayda ritual mərasimlərdən qurulmuş bir sistemə bən­zəyir. Həmin ritual mərasimlərin, demək olar ki, əksər hissəsi ta­rixi transformasiyaya uğramış, xalq oyun, yaxud tamaşaları for­ma­sına düşərək bu gün də yaşamaqdadır.

Novruzla bağlı belə mərasim-tamaşalardan biri “Xanbə­zə­mə” dir ki, bu mərasimdə hər kəs iştirakçıya çevrilir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, böyük mütəfəkkir M.F.Axundovun “Aldanmış kə­va­­kib” povestinin süjet strukturu məhz “Xanbə­zəmə” adlı hə­min Novruz mə­ra­simini xatırladır. Bəzi epizod­ları müqayisəli şə­kildə nəzərdən keçirsək bunun şahidi ola bilərik.

“Xan bəzəmə” mərasimi zamanı “...ağsaq­qallardan biri ortaya çıxıb, meydana çıxıb yığılanlara deyir:

- Camaat, bu gün bir xan seçməliyik. Xan gərək qaş-qa­baqlı, sözü ötkəm adam olsun. Ona bir vəzir, bir vəkil, üç fərraş, bir də bir cəllad seçib verin...” (1, 21).

Lazımi adamlar seçildikdən sonra “Xanı təmtəraqla mey­da­nın yuxarı başında qurulmuş taxtda oturdurlar. Vəzir-vəkil də gə­lib taxtın sağ-solunda əyləşir. Yaraqlı-yasaqlı fər­raşlar xanın hü­zurunda əmrə müntəzir dayanırlar. Cəllad qırmızı libas geyib, əlində balta meydanın aşağı başında gözləyir. Xan gözlənilməz əmrlər verir, adamları da onun buyruqlarını can-başla yerinə yeti­rirlər. Kosayla təlxək də tez-tez xanı gül­dürməyə çalışır. Min bir hoqqadan sonra xanı güldürüb taxtdan yendirir, aparıb suya basırlar” (1, 21). Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, belə bir mərasimin Şuşa şəhərində keçirildiyini C.Bağ­dadbəyov bu şəkildə qələmə alır: “Xonça­nın başında yenə də xan əmr etməkdə idi. Lakin bu əmrlər toylardakı kimi olmayıb, cəzaları yüngül idi. Çillə axşam­ları axşam yeməyindən sonra iştirak edənlər hazır olub məclis başlanırdı. Rəqs etməkdə məş­hur olan “fərraşlar” əvvəlcə məclisi öz rəqsləri ilə açırdılar.

Xanın verdiyi əmrlər yüngül idi. Məsələn, gec qalmış gənc iki dəfə oynamalıdır...” (3, 21) və s.

Ə.Şamil “Xanbəzəmə” mərasimi haqqında başqa maraq­lı bir informasiya verir. Onun yazdığına görə, “Ordubadda “Xan­bəzə­mə”yə şəbədə deyilir. Novruz bayramına iki gün qal­mış “Xan” bəzədilir. Xalat geymiş, başına tac qoymuş “Xan” ata mindirilir. “Xan”ı “vəzir”, “vəkil”, “əyanlar” və musiqiçilər izlə­yirlər. “Xan” at üstündə küçələrdən keçərək gəzintiyə gedir. Yol­da onu oy­­­nayanlar, alqışlayanlar izləyir­lər. Yol boyu “Var ol­sun Xa­nı­mız!”, “Xanımız, ədalətli Xanı­mız!”, “Xanımız, xal­qın dər­dinə yanan xandır!”, “Xanımız mərhəmətli xandır!” və s. alqışlar səslənir” (6, 123-124). Müəllifin yazdığına görə, bu “Xan” xalqın bütün şikayətlərini eşidir, adil qərarlar verir (6, 124).

Göründüyü kimi, “Xanbəzəmə” mərasimində xalq özünün ədalətli şah obrazını təqdim edir.

Bütün bu deyilənlərə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, M.F.Axundzadə məhz bu mərasimin strukturuna əsaslanıb belə bir bədii əsəri yazır. Povestin əvvəlində deyilir: Baharın əvvəli idi: Novruzdan üç gün keçmişdi. İstirahətdə olan Şah Abbasın yanına gələn münəccimbaşı şaha ərz edir ki, Novruzdan on beş gün keçmiş Mərrixin Əqrəb ilə iqtiranı vaqe olacaq və bundan İranda sahibisəltənətdə ziyan yetişə bilər. Mövlanə Cəmaləddin isə şaha bildirir ki, Novruzdan on beş gün keçənədək səltənətdən müvəqqəti əl çəkə və taxt-tacı bir başqasına tapşıra ki, ziyan ona ötsün (2, 189-190).

Psixoanalitik təhlil metodunun məşhur banilərindən olan al­man psixoloqu Karl Yunq bədii yaradıcılıqda simvol­lardan, bədii yaradıcılığa təhtəlşüuru təsirdən bəhs edən yazısında qeyd edir: “Biz öz təcrübəmizdən bilirik ki, çoxdan tanıdığın şairi bəzən birdən özün üçün yenidən kəşf edirsən. Bu o vaxt baş verir ki, bizim şüurumuz öz inkişafında yeni pilləyə qalxır və bu səviy­yədən biz şairin sözlərində gözlənilmədən nəsə yeni bir şey eşitməyə başlayırıq. Hər şey lap əvvəldən onun əsərində var idi, lakin gizli simvollar olaraq qalırdı və bunu oxumağa bizə yalnız dövrün yeniləşmiş ruhu imkan verir. Başqa təzə gözlər lazım gəlir, çünki köhnələr yalnız o şeyləri görə bilir ki, onları gör­məyə artıq adət etmişdir” (7, 208-209).

Məhz bu nöqteyi-nəzərdən əslində xalqın həmişə arzula­dığı və Novruz bayramı zamanı “Xanbəzəmə” mərasimində “reallaş­dır­dığı” ədalətli şah obrazı və ölkənin ədalətli idarəsi motivinin M.F.Axundovun sözügedən povestində əksini tapması təh­təl­şüurdan (və yaxud şüuraltı folklor yaddaşından) gələn inikas kimi izah oluna bilir.

Novruz mərasimlərində keçirilən mərasim-tamaşalar dərin ritual-mifoloji köklərə dayanır və mifik təfəkkürün mahiyyətinə uyğun olaraq Xaos-Kosmos oppozisiyası fonun­da özünü büruzə ve­rir. Bu anlamda Novruzqabağı cəmilə­lərdə, yəni çərşənbələrdə keçirilən ayin-tamaşalar əslində qeyd olunan əski oppozitiv in­va­riantın sonrakı müxtəlif variasiyaları, şəkilləri kimi səciyyələnir.

Buna görə də çərşənbə ritualları əsas nüvəsini təşkil edən Xaos – Kosmos oppozitiv struktur invariantının olub olmamasına görə müəyyənləşən lokal mərasimləri iki yerə bölmək müm­kün­dür:

1. Arxaik oppozitiv struktur invariantının müxtəlif variasi­yaları kimi özünü göstərən lokal mərasimlər.

2. Arxaik qatda bir-birinə qarşı qoyulmayan mərasimlər.

Birinciyə Novruz bayramında geniş rast gəlinən lokal mə­ra­simlər aiddir ki, bu zaman iki bir-birinə qarşı qoyulmuş obraz və yaxud qruplar mübarizə aparır, döyüşür. Linquman, M.Eliade ki­mi alimlər bir-birinə qarşı qoyulmuş qruplar ara­sında ritual mü­ba­rizəni, döyüşü köhnə ilin sonu və yeni ilin baş­lanğıcının əks olun­duğu mifik-ritual sistemdə iki başlıca mə­qamdan biri kimi sə­ciy­yələndirirlər (8, 79). Doğrudan da, kos­moqoniya aktı, xü­su­silə, Xaos – Kosmos oppozitiv invariantı mövsüm rituallarında əsas motiv kimi meydana çıxır.

Çərşənbə rituallarında da Xaos – Kosmos oppozitiv inva­ri­an­tı­nın transformativ variantları kimi qarşı-qarşıya qoyu­lan qruplar və onların mübarizəsi, döyüşü, davası əksini tapır. Bu oppozi­si­ya­nı qarşı-qarşıya duran tərəflərin, yaxud qrupların təmsil olunma obyektlərinə görə dörd qrupa bölə bilərik:

1. Zoomorfik səviyyədə ritual qarşıdurma;

2. Antropomorfik səviyyədə ritual qarşıdurma;

3. Əşyəvi səviyyədə ritual qarşıdurma;

4. Qarışıq səviyyədə ritual qarşıdurma.

Birinciyə adından da göründüyü kimi, heyvanların qarşı­durması; xoruz döyüşdürmək, it boğuşdurmaq, dəvə döyüş­dür­mək, qoç döyüşdürmək, öküz, buğa döyüşdürmək və s. aiddir.

İkinciyə zorxana adlı rituallarda pəhləvanların güləşməsi aiddir.

Üçüncüyə əşyəvi səviyyədə ritual oppozisiyaya yumurta döyüşdürmək daxildir.

Dördüncüdə isə insan obrazlı tərəflə heyvan obrazlı tərəf qar­şı-qarşıya qoyulur. Kosa-Keçi qarşıdurması buna gözəl nü­munədir.

Bu sadaladığımız ayrı-ayrı mərasim adətlərinin ritual-mifoloji semantikası eynidir. İstənilən halda bu qarşıdurmalar (transfor­ma­tiv variantlar) arxaik qatdakı Xaos-Kosmos oppozi­tiv inva­ri­an­tı­nın struktur modelini təkrarlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, belə qar­şıdurma halları dünyanın digər xalqlarının ritual-mifoloji gö­rüş­lərində də əksini tapır.

Arxaik qatda bir-birinə qarşı qoyulmayan mərasimlərə isə fallar daxildir. Y.V.Çəmənzəminli çərşənbələrdə keçirilən falları (sudan istifadə etməklə icra olunanları) hidromantiya adı ilə qəbul edir. O yazır: “Xalqımızın arasında Novruz bayramına bir ay qal­mış­dan başlayaraq çərşənbə axşamı vəsfi-hal kimi bir adət vardı. Qadın və qızlar toplanaraq bir badya su qoyar və hərədən bir nişan alıb suya salardılar. Badya başında oturan qadın təsa­düfən əlinə keçən nişanı sudan çıxarıb bir vəsfi-hal söyləyər, bu qayda ilə fala baxardılar. Deməli, nişan verənin ürəyində bir niyyəti olar və niyyətinin baş verəcəyini söylənən vəsfi-haldan duyardı” (4, 302). Bu adətlər indinin özündə (xüsusilə, region­larımızda) də çərşənbə axşamları keçirilməkdədir. “Güzgü falı”, “Qovurğa fa­lı”, “Qovut falı”, “Qulaq falı (qapıpusma, qulaq­pusma)” və s. fal­lar da qarşı-qarşıya qoyulmayan lokal məra­simlərdir. Çər­şən­bə­lər hər şeydən öncə qeyd etdiyimiz kimi şər qüv­vələri, alt qatda isə xaosun aradan qaldırılması və kosmik düzənə keçid aktının hə­yata keçirilməsini özündə cəmləşdirən və bununla bağlı mi­fo­lo­ji motivləri özündə canlandıran ritual­lar­dır, yaxud arxaik ri­tu­al­ların qalığıdır. Bunu müəyyən­ləş­dir­mək üçün bu məqamla bağlı mi­foloji mətnlərə, mifoloji inanc­lara nəzər yetirmək lazımdır. Be­lə ki, K.Hüseynoğlunun tə­bi­rincə desək “...mərasim (ritual – R.A.) mif­də nəql edilən oyunun gerçəklikdə icrasıdır. Mif isə mə­ra­si­min mənşəyini izah edən və ona müəyyən məna verən ha­di­sə­dir...” (5, 15). Ritualla mifin münasibəti forma-məzmun müna­si­bəti ilə ana­loji yaxınlığa malikdir. Burada ritual forma ilə, mif isə məz­munla üst-üstə düşür. Yəni mifoloji mətnlər çərşənbə ritu­al­larının mətn şəklini təşkil edir.



Qaynaqlar

  1. Azərbaycan folkloru antologiyası. Naxçıvan folkloru. Bakı: Sabah, 1994, 388 s.

  2. Axundzadə M.F. Əsərləri. Üç cilddə. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 296 s.

  3. Bağdadbəyov C. Xatirələr və etnoqrafik qeydlər. Bakı: “Qapp-poliqraf” korporasiyası, 2002, 128 s.

  4. Çəmənzəminli Y.V. Əsərləri. 3 cilddə. III cild. Bakı: Avrasiya Press, 2005, 440 s.

  5. Hüseynoğlu K. Mifin mənşəyi, mahiyyəti və tipolo­giyası. Bakı: Elm və təhsil, 2010, 180 s.

  6. Şamil Ə. Novruz bayramında “Xanbəzəmə” və orada­kı arxaik ünsürlər. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair təd­qiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 1117-128.

  7. Yunq K.Q. Analitik psixologiyanın poetik-bədii yara­dıcılığa münasibəti (tərcümə). Qocayev M.Q. Bədii ədəbiy­yatda insan fəlsəfəsi. Bakı: Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, 2001, 220 s. s.190-218.

  8. Элиаде М. Космос и история. Москва: Прогрес, 1987, 311 с.


ZƏNGİLAN BÖLGƏSİNDƏ XALQ OYUNLARI

VƏ MEYDAN TAMAŞALARI

Səadət Mustafayeva

AMEA Folklor İnstitutu

mustafayeva1972@list.ru

Özət

Azərbaycan xalq oyunları və tamaşaları müxtəlif bölgələrdə, müxtəlif çalarlara malikdir. Oyunlar mənasız boş bir məfhumu ifadə etmir. Hər bir xalq oyunu, xalq tamaşası mütləq rituala da­ha çox bağlanır.

Məqalədə Azərbaycanın Zəngilan bölgəsində Novruz bay­ra­mı zamanı icra olunan meydan tamaşaları (“Cıdır”, “Zorxana”, “Qılıncoynatma”, Qoçdöyüşdürmə”, “Kosa-ko­sa”) və xalq oyun­larından (“Qodu-qodu”, “Bənövşə”, “Dirə­döy­mə”, “Laldinməz”) bəhs olunur. Həmin oyunların spesifik xüsusiyyətləri gös­tə­ril­məklə yanaşı, bu bölgəyə məxsus özəlliklər qeyd olunacaq, bir çox oyunların və meydan tamaşalarının təsviri veriləcəkdir.

Açar sözlər: Zəngilan, Novruz, meydan tamaşaları, oyunlar.
Мустафаева Сеадет

Народные игры и зрелища в Зангеланском регионе

Резюме

В докладе сообщается о площадных зрелищах, таких как «Джыдыр», «Зорхана», «Гылынджойнатма», «Гочдеюшдюр­ме», «Коса-коса», а также об играх («Году-году», «Беневше», «Диредейме», «Лалдинмез»), которые про­водятся в праздник весны – Новруз. Вместе со специфическими осо­бен­нос­тя­ми этих игр, будут представлены еще и характерные особенности дан­ного региона, а также наглядно представятся игры и зрелища.

Азербайджанские народные игры имеют разные оттенки в разных ре­ги­онах. Каждая народная игра, народное зрелище обязательно связывается с ри­ту­алом.

Mustafayeva Seadet

Folk plays and performances of Zengilan region

Summary

Azerbaijan folk plays and performances have different shades in different regions. The plays don’t express the idle idea. Each folk game or folk performance connects with the ritual.

In the report it is said about square performances (“Jidir”, “Zorkhana”, “Gilinjoynatma”, “Gochdoyushdurme”, “Kosa-kosa”) and folk plays (“Godu-godu”, “Banovsha”, “Diredoyme”, “Laldinmez”) acted during Novruz holiday in Zengilan region of Azerbaijan. The specific characters of these plays, especially the peculiarities belonging to this region, the description of some plays and performances are also given in the report.

Key words: Zengilan, Novruz, square performances, plays
Azərbaycan xalq oyunları və tamaşaları müxtəlif bölgələrdə müxtəlif çalarlara malikdir. Oyunlar mənasız boş bir məfhumu ifadə etmir. Hər bir xalq oyunu, xalq tamaşası mütləq rituala daha çox bağlanır.

Kiçiklərin, eləcə də böyüklərin əyləncə kimi qəbul etdikləri oyunların məğzində sosial, fəlsəfi bir anlayış durur.

Novruz bayramı xalqımızın ta qədimdən bu günə kimi elliklə qeyd etdiyi ən əziz bayramlardan biridir. İndi ulularımızdan bizə yadigar qalan Novruz nidalı hikmətlər, adət-ənənələr, milli oyun və rəqslər ərməğanı, bir sözlə, el sənəti elin özünə qayıtdı. Nov­ruz mərasimlərindəki oyunların içərisində ən maraqlısı və ən doğması, uşaqdan-böyüyə hamının sevdiyi oyunlardan biri də “Kos-kosa” oyunudur. Novruz deyəndə ilk yaddaşımıza gələn Ko­sa ilə Keçəlin məzhəkəli oyunlarıdır. Keçəl və Kosa obrazı gözümüzdə canlananda hər birimizin üzünə təbəssüm qonur, çünki onların geyim tərzləri, göstərdikləri oyunlar buna əsasdır.

Bayram günlərində Kosa ilə Keçəlin qapı-qapı gəzərək hər bir evdə şadlıq və şənlik əhvali-ruhiyyəsi yaratması onla­rın hər kəs tərəfindən, xüsusilə də balaca uşaqlar tərəfindən sevilməsilə nəticələnir. Onlar üzlərinə açılan hər bir qapıda xeyir-duaları ilə, şirin və məzəli zarafatları ilə uzun müddət yaddaşlarda qalır.

Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr kitabında qeyd olunur ki, “ “Kos-kosa” oyununda “Bayram günlərində cavan­la­rın və uşaqların ən sevdiyi və çox yayılmış oyunlardan biri də “Kos-kosa”dır. Cavanlar bir yerə toplaşırlar. Bir nəfər zirək və hazırcavab oğlana tərsinə kürk geyindirirlər, üzünü möhkəm –möhkəm unlayır, başına bir uzun motal papaq qoyur, ayaqlarının altına ayaq formasında ağac sarıyırlar. Boynuna zınqırov salır, paltarının altından qarnına yastıq bağlayır, bir çömçəni qırmızı bəzəyib əlinə verir və qapı-qapı gəzdirib, oynadaraq pay topla­yır­lar. Kosanı gəzdirənlər bu mahnını oxuyurlar:

Ay kos-kosa, gəlsənə,

Gəlib salam versənə.

Çömçəni dolursana,

Kosanı yola salsana.

Mahnı qurtaran kimi kosa “kosa öldü”,- deyib yerə yıxılır. Bu zaman ona aşağıdakı kimi suallar verib cavab alırlar:



  • Kosa, haradan gəlirsən?

  • Dərbənddən.

  • Nə gətirmisən?

  • Alma.

  • Almanı neylədin?

  • Satdım.

  • Pulunu neylədin?

  • Öküz aldım.

  • Öküzü neylədin?

  • Vurdum, öldü” (1. s. 209-210)

Əvvəllər bu cür oyun növlərinə xalq arasında təlxəklik, məs­xə­rəbazlıq kimi adlar da verilirdi. Kosanın və keçəlin əyinlərinə gey­diyi gülünc paltarla, üzünə taxdıqları maskası, əlində gəz­dir­diyi iri, yekə çömçəsi ilə yolboyu hoppanıb-düşür, evbəev gə­zə­rək pay verib, pay alması obraz etibarilə deyilənləri təsdiq edir.

Müəllifin qeyd etdiyi kimi “Kosa-Kosa” törəniş etiba­rilə ən qədim zamanlarla bağlı olub, XX əsrin ortalarına kimi, yazqabağı şənliklər ərəfəsində uşaq və subay gənclər tərə­findən icra olunan bir mərasim tamaşasının adıdır. Əsasən ələ salmaq, təhqir edib, alçaltmaq məqsədilə icra olunan bu lal oyunu növü, ilk çağlar, ölümə məhkum edilmiş bir cani, orta əsrlərdə-ulağa mindirilmiş, eybəcər görkəmli, əsir alınmış düşmən başçısı, sonralar isə xalq arasında tanınmış, bu və ya digər şəxsin müqəvvası, yaxud onun zahiri görkəmini təbdil edən bir lağbaz oyunçu ətrafında, küçə bazarında nümayiş şəklində və ya məclislərdə keçirilmiş, cani, əsir təkələmələr söylənmiş nəhayət, onun açıq meydanda tamam­lanmışdır. Əsrimizin astanasında bu oyun Novruz şənliklə­rindəki saya gəzisi və bu kimi mərasim tamaşalarına qovuşub, onlarla ey­ni­ləşmişdir. Burada baş surət və əsas tənqid hədəfi artıq qışı təm­sil edən Kosa olmuşdur. Onun iştirakçıları onun­la birlikdə dəf ça­la-çala, evbəev, qapı-qapı gəzib əylənmiş, ətrafdakıları yazın gə­li­şi münasibətilə təbrik etmişlər. Həmin el oyunu 1917-ci ildə Ba­kı­da ilk dəfə teatr səhnəsində oynanılmışdır. Onun digər adları “Kos­kosa”, “Kosamürd” (yəni, Kosa öldü) və “Kosagəzdirmə”dir. Vaxti­lə Bakıda icra olunan “Qodu-qodu” oyunu da bu adı daşı­mış­dır” (1. s. 259).

Bütün bölgələrdə olduğu kimi Zəngilanda da bir çox zəki xalq oyunları mövcuddur. Bunlardan “Gizlənpaç” və “Topal­dı­qaçı” gös­tərmək olar.

“Gizlənpaç” oyununda əsas məqsəd beyni işlədib, fikirləşib ona qarşı olan təhlükəni, hədəfi tapmaqdır.

“Topaldıqaç” oyununda isə dəstələrə bölünən uşaqlar bir-birləri ilə yarışda qalib gəlməkdən ötrü mübarizə aparırlar. İki qütbə bölünən uşaqlar at belində topu ağacla vurmaqla oyunlarını başa çatdırır.

Yenə də Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr kitabında başqa bir oyun “Zorxanaçılıq” haqqında qeyd olunur ki “ Uşaqlar iki dəstəyə ayrılırlar. Hər dəstənin bir başçısı olur. Ortaya təx­mi­nən 3-4 kiloqram ağırlığında ağac və ya toppuz qoyulur. Püşk düşən dəstənin uşaqları, bir-bir ortaya çıxmalı, bu toppuzların hə­rə­sini bir əlinə götürüb, yavaş-yavaş yüzü sayınca əllərində fırlatmalıdırlar. Yüzü sayıb qurtarınca, həmin toppuzu fırlada bilməyənlər sıradan çıxarılıb töhmətlənmək üçün hazırlanmış yerdə saxlanırlar. Hər iki dəstənin uşaqları bir-bir sınaqdan keçirilir. Hansı dəstədən çox uşaq toppuzları yüz sayınca hərləyə bilməyibsə, o dəstə məğlub hesab edilir.” (1. s. 201)

Zəngilanda Novruz günlərində icra edilən mərasimlər­dən biri də meydan tamaşaları və xalq oyunlarıdır. Bu haqda xeyli məqa­lə və nəşrlər vardır.

A.Həsənovun “Diləklərimizin aynası Novruz” adlı mə­qa­lə­sin­də yazdığına görə “Novruza həsr olunmuş el nəğmə­ləri” (qo­yu­na, Bənək adlı itə, çobana, torpağa, əkinçiyə, yelə, atəşə, suya, buğdaya, sünbülə, nehrəyə, cəhrəyə, dəyirmana, çatmaya, yağışa, sə­həngə, peyinə, dənə, una və s.) tamaşalar (cıdır, zorxana, qı­lınc­oy­­natma, kəməndatma, daşqaldırma, gözbağlıca, kəndirbaz oyun­lar, məsxərə, buğa, dəvə, qoçdö­yüş­dürmə, kosa-kosa), oyunlar (cırtı-cırtı, mərə, molla, haray, yoldaş səni kim apardı?, qəzmədaş, mozu-mozu, bənövşə, artırma, dirədöymə, mərəköçdü, laldinməz, topalığac, ağac-ağac, qoz-qoz, motal-motal və s). acıtmalar (Hadı, Ta­ğı, keçəl, qarı və s.) etiqad və mərasimlər (su falı, qapıpusma, bəxt xətti, niyyət tutmaq və s.) onun şən-şux, əyləncəli, yüksək əh­vali-ruhiyyəli keçməsinə, şadyanalıq məclisinə çevrilməsinə səbəb olur” (2. s. 2).

Xalqımızın yaratdığı və bir-birindən oynaq, şux, lətafətli nəğ­mələri, ayinlər, etiqadlar, adət-ənənələr, məra­sim­lər, tamaşalar nə­­sil­lərin yaddaşında yaşayır. Əsrlər, qərinələr aşmış bu adət­lə­ri­miz gunümüzə qədər gəlib çatmışdır. Novruz sərhəd bilməyən geniş regionlarda da yayılmışdır. Bizim müqəddəs və təntənəli bayramlarımızdan olan Novruz öz gəlişiylə insanı zəhmətə, əməksevərliyə hünərə səsləyir.

Zəngilanda çıxan “Kənd həyatı” qəzetinin əməkdaşı Şəfi­qə Məmmədova bu el şənliyinin mahiyyətini geniş izah edərək “Novruz nağılı” məqaləsində yazır: “Sərilmiş xalıların üzərinə bolluq rəmzi olan səmənilər düzülmüşdü, sanki yaşıl paltarlı, qırmızı kəmərli “Bahar” adlı bir qız öz rəfiqələri ilə bu məclisə qonaq gəlmişdi. Elə bu vaxt yaz yağışı yağdı. Sanki səmada bu sevincə qoşulmuşdu, nur ələyirdi. Baxma­dılar yağışa, tonqal qaladılar, cavan qızlar-oğlanlar “hər dərdi­miz, bəlamız buğum-buğum tökülsün, ağırlığım, uğurlu­ğum tökülsün” deyib tonqalın üstündən hoppandılar, pəhlə­vanlar daş qaldırdılar, qurşaq tutdular, atlılar cıdıra çıxdılar” (3. s 3).

Müəllifin yazısından məlum olur ki, Novruzda ocaq çatılardı, nənələrin plov qazanı ocaq üstə qoyulardı. Aşıq telli sazı sinəsinə basıb şirin-şirin dastan söylərdi. Xurcunlu kosa qız-gəlindən pay gözlərdi, holavar söylərdi, məclisə şənlik, şuxluq gələrdi. Milli geyimli qızlar “fincan-fincan” xalq oyunu oynardılar, fincan altda gizlədilmiş almanı tapmayan­lar rəqs edərdilər, cərimələnərdilər.

Bu adət-ənənələrə yeni bir adət-ənənə - toy mərasimi əlavə edildi. At üstündə bəylə yanaşı duvaqlı gəlin gətirər­dilər. Son­ra­da gəlinin başına şirinlik atılardı, “üzəliksən, havasan” deyib üzər­likdən xonçalar tutulardı, qız-gəlin əlində güzgü durna kimi sü­zərdi. Qara zurnada ənzəli çalınardı, qayınana oynardı. An­sanblın müşayiəti ilə xor “əylən gəlin” mahnısı oxuyardı.

Ay gəlin, evlər ayrıdır,

Əylən gəlin, əylən gəlin.

Bizim elin adətini

Öyrən gəlin, öyrən gəlin.

Sonra Qarabağ şikəstəsi dalğa-dalğa qulaqlara süzülərək, ürəklərə həzin bir kövrəklik gətirərdi. Belə açıq havada çiskinli yaz yağışının altında keçirilən meydan tamaşaları, yallılar, coşğun rəqslər, rəngarəng oyunlar, xalq mahnıları bayram məc­li­si­nin yaraşığı olardı, ona xoş əhvali-ruhiyyəyə şirin bir həzinlik gə­tirərdi.

Ş.Məmmədova bir tədqiqatçı kimi ardıcıl olaraq Zəngi­landa xalq oyunlarını tədqiq etmişdir. Bu, bizim yuxarıda onun fikir­lə­rinə istinadən gətirdiyimiz nümunədən də aydın görünür. Zən­gi­landa da Azərbaycan folklorunun bu bölgəyə məxsus bu və ya di­gər janrları haqqında müxtəlif vaxtlarda müxtəlif tədqiqatçılar araşdırmalar aparmışlar.

Müəllif Zəngilanın “Kənd həyatı” qəzetində “Novruz təntə­nə­lə­ri” adlı məqaləsində yazır: “Üç telli sazını döşünə basmış Də­də Qorqud yadigarı aşıq da gərdiş edərək meydanı dolaşır, özünün illərin yaxasından süzülüb gələn misralarını oxuyur:

Budur, gəldi bahar fəsli,

Açılıbdır lalə, nərgiz.

Ağız süddür, dodaq qaymaq,

Dilin batıb bala nərgiz.

Meydanın bir küncündə bir dəstə uşaq xoruz döyüş­dürür. O biri kuncündə isə “kişi qırıqları” yumurta döyüş­dürür, qatar düzürdülər, hardansa peyda olan kosa əlində yumurta oğlanların içərisinə cumur, öz Novruz nəğməsini oxuya-oxuya:

A kosa-kosa gəlsənə,

Gəlib salam versənə,

Torbamı doldursana,

Kosanı yola salsana...” (4. 4s)

Novruz mərasimlərindəki oyunların içərisində ən ma­raq­lısı və ən doğması uşaqdan-böyüyə hamının sevdiyi oyunlardan biri də “Kos- kosa” oyunudu. Novruz deyəndə ilk yaddaşımıza gələn Kosa ilə Keçəlin məzhəkəli oyunlarıdır. Keçəl ilə Kosa obrazı gözümüzdə canlananda hər biri­mizin üzünə təbəssüm qonur, çünki onların geyim tərzləri, göstərdikləri oyunlar buna əsasdır.

Bayram günlərində Kosa ilə Keçəlin qapı-qapı gəzərək hər bir evdə şadlıq və şənlik əhvali-ruhiyyəsi yaratması on­ların hər kəs tərəfindən, xüsusilə də balaca uşaqlar tərəfindən sevilməsilə nəticələnir. Onlar üzlərinə açılan hər bir qapıda xeyir-duaları ilə, şirin və məzəli zarafatları ilə uzun müddət yaddaşlarda qalır.

Əvvəllər bu cür oyun növlərinə xalq arasında təlxəklik, məs­xə­rəbazlıq kimi adlar da verilirdi. Kosanın və keçəlin əyinlərinə gey­­diyi gülünc paltarla, üzünə taxdıqları maskası, əlində gəz­dir­di­yi iri, yekə çömçəsi ilə yolboyu hoppanıb-düşür, evbəev gə­zə­rək pay verib, pay alması obraz etibarilə deyilənləri təsdiq edir.

Tədqiqatçılar xalq oyunlarının, bugünkü baxışla daha kamil sayılacaq ilkin örnəklərini ayrı-ayrı mövsüm məra­simlərilə bağlayırlar. Öz köklərinə görə daha arxaik oyun çeşidli ayin və mərasimlərdir.

Özünün zənginliyi və əlvanlığı etibarilə seçilən xalq oyun­la­rı­mız və tamaşalarımız bu günə qədər öz zənginliyini qoru­maq­dadır. Mövsüm mərasimiylə bağlı oyunların bir ka­mil nümunəsi olan “Kosa oyunu” Novruz bayramı günlərində baharın gəlişi mü­nasibətilə oynanılan oyunların bariz nümunə­sidir.

Beləliklə, gəldiyimiz qənaət bundan ibarətdir ki, Zəngilanın xalq oyun və tamaşalarının Azərbaycan folkloru xəritəsində özü­nə­məxsus yeri və mövqeyi vardır.



Qaynaqlar

  1. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, 2005

  2. Həsənova A. “ Diləklərimizin aynası Novruz”, Zəngilan “Kənd Həyatı” qəzeti, 1990. 16 mart

  3. Şəfiqə Məmmədova “Novruz nağılı”, Zəngilan “Kənd Həyatı” qəzeti, 1989. 21 mart

  4. “Novruz təntənələri”, Zəngilan “Kənd Həyatı” qəzeti, 1990. 24 mart



GƏDƏBƏYDƏN TOPLANMIŞ XALQ OYUNLARI

(DİGƏR BÖLGƏLƏRİMİZDƏN TOPLANMIŞ OYUNLARLA MÜQAYİSƏDƏ)
Səbinə İsayeva

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

AMEA Folklor İnstitutu

isayeva00@rambler.ru
Özət

Gədəbəydən toplanmış oyunlar öz rəngarəngliyi ilə diqqəti cəlb edir. Bunların böyük əksəriyyəti digər bölgələrimizdən top­lanmış oyunların Gədəbəy variantları olsa da, bir qismi də öz ori­ji­nallığı ilə seçilir. «Ev köçdü», «Qaravəlli», «Hərrəmbaba» kimi oyun­lar öz orijinallığı ilə seçilir. Azərbaycanın bütün bölgə­lərində mövcud olan «Aşıq-aşıq» oyununun Gədəbəydə «Qala aşıq oyunu», «Uçma aşıq oyunu», «Qırtma aşıq oyunu», «Sourma aşıq oyunu» adları ilə yayılmış variantları olduqca məşhurdur. Eləcə də bölgədə məşhur olan «Üç ayaq» oyununun həm də «Kənd üç ayağı» adı ilə tanınan forması da geniş yayılmışdır.



Açar sözlər: Gədəbəy, oyun, xalq, uşaq, «Aşıq-aşıq», «Tək ovçu», «Ənzəl dəyməz», «Beşdaş», «Moza-moza», «Dirədöymə»
Собранные с Кедабекского региона народные игры

(в сравнении собранными с других регионов

народными играми)

Резюме

Собранные в Кедабекском регионе игры привлекают вни­мание своим разно­об­ра­зи­ем. Не смотря на то, что эти игры, которые собраны в других регионах имеют Ке­­­да­бекс­кий вариант, тем не менее некоторая часть из них отличаются своей ори­ги­наль­ностью. Та­кие игры как «Эв кочду», «Гаравелли», «Херрембаба» отличаются своей ори­ги­наль­ностью. Об­щеизвестная во всех регионах Азербайджана игра «Ашыг-ашыг» имеет такие расп­­рост­ра­ненные и известные варианты игры как «Гала ашыг», «Учма ашыг», «Гыртма ашыг», «Соурма ашыг». А также здесь известна игра «Уч аяг» также широко расп­ространен в дан­ной области.



Ключевые слова: Кедабек, игра, народ, подросток, «Ашыг-ашыг», «Тек офчу», «Ензел деймез», «Бешдаш», «Моза-моза», «Диредейме»
Folk games gathered from Gadabay

(in comprasion with folk games gathered from other regions)

Summary

Folk games which gathered from Gadabay is quite different and rich. Though majority of them are Gadabay are variants of the games which gathered from other regions, some of them are quite original. Games such as: “Ev kochdu”, “Garavalli”, “Harrambaba” distinquished by their originality. The variants of the game “Ashug-ashug” which is famous in all regions of Azerbaijan are famous such as “Qala ashug”, Uchma ashug”, “Girtma ashug”, “Sourma ashug” in Gadabay. However, the variant of famous game “Uch ayag” is known as “Kand uch ayagi”.



Key words: Gadabay, game, folk, child, “Ashug-ashug”, “Tak ovchu”, “Anzal daymaz”, “Beshdash”, “Moza-moza”, “Diredoyme”
Oyunlar xal­qı­mı­zın ta­rixi keçmişini, adət-ənənələrini, məişə­tini, etnoqrafiyasını özündə aydın şəkildə əks et­dirir. «Ta­rixin bütün mərhələlərində Azərbaycan xalq oyunları müəy­yən qanu­na­uy­ğun­luqlar əsasında in­kişaf etmiş, həm də cəmiy­yətin iqtisadi inkişafı ilə bağlı ol­muş­dur» [9, 49]. Oyun­lar həm də uşaq­ların fi­ziki və mənəvi baxımdan kamilləş­mə­sin­də mühüm va­si­­tə­dir. «Müasir dövrdə inkişaf edən tex­no­lo­giya və qloballaşma ilə bağlı yaranan yeni maraq dai­­rələri, ye­ni əyləncələr, kom­pyu­­ter və tele­fon oyunları, animasiyalı cizgi filmləri əvvəllər çox rə­vacda olan uşaq oyun­la­rı­mı­zın unudulmasına, uşaqlar tərəfindən oynanıl­ma­sına gə­ti­rib çı­xar­mış­dır» [7, 12]. Folk­lorşünas alim L.Sü­ley­ma­no­va region folklo­runda oyunların daha çox maraq do­ğurduğunu nə­zərə ala­raq ya­zır: «On­la­rın bir qismi ancaq əyləncə xarakteri da­­şıyır, bir qismi əs­ki türk hərbi həyatı haq­qın­da mə­lu­matları özün­də qoruyub saxlayır, bir qis­mi isə vaxtilə mü­əy­yən mərasimlərin tərkib his­sə­­si ol­muş, ancaq sonralar hə­min mə­ra­sim­lərdən ayrı­la­raq tədricən uşaq oyununa çevrilmişlər» (10, 153). Bu ba­xım­dan di­gər böl­gə­lər kimi Gədəbəydən də başqa janr­larla ya­naşı xalq oyun­larının da top­lan­masına ciddi əhəmiyyət verilməlidir.

Gədəbəy Azər­bay­ca­nın qərb bölgəsinin ən zən­gin folk­lor mü­hit­lə­rindən bi­ri­dir. Bu­rada folklorumuzun bir çox janr­ları – mifo­lo­ji mətn­lər, lətifə, aşıq sə­nəti, me­morat janrları və s. üstünlük təş­kil etsə də, top­la­­ma zamanı xalq oyun­­la­rın­dan da xey­li nü­mu­nə­lərə rast gəldik. Həm tərəfimizdən top­lan­mış, həm də di­gər eza­miyyələr za­manı top­lan­mış nümunələr bunu söyləməyə əsas ve­rir.

Bölgədə rast gəldiyimiz oyunlardan ən məş­­huru bütün böl­gələrdə geniş yayılmış «Aşıq-aşıq» oyunudur. Gədəbəydə də bu oyunun bir neçə forması vardır: «Qala aşıq oyu­nu», «Uçma aşıq oyunu», «Qırtma aşıq oyunu», «Tək ovçu aşıq oyunu», «Sourma aşıq oyunu». Həmçinin böl­­gədə yayılan «Üç ayaq aşıq oyu­nu»nun həm də «Kənd üç ayağı aşıq oyunu» adı ilə tanınan for­­ma­sı da məlumdur. Bütün bölgə­lərdəki oyunlara nəzər saldıqda görürük ki, demək olar ki, ma­hiyyətində elə bir fərq yoxdur. «Əski ayin, ritual mis­te­ri­ya­ları ilə bağlı oyunların təkamül mər­hələsi keçərək günümüzə uşaq oyunları və hətta əy­lən­cə­ləri şək­lində gəlib çıxmasını proses halında izləyə bilmək baxımından «Aşıq-aşıq» oyunu zən­gin ma­te­ri­al verir» [6, 164].

Gədəbəyin Şınıx mahalına məxsus oyunlardan biri «Ev köçdü» oyu­nu­dur. Şınıx ma­ha­lı­nın Düzrəsullu kəndinin sakini söy­lə­yi­ci Heydər İsayevin «Öyköşdü» adlandırdığı bu oyunda beş-altı uşaq torpaqdan yer qazırlar, beş ədəd xırda daş qoyur və oynayırdılar. Oyunu maraqlı et­mək üçün pul da əlavə edirdilər. Oyun 3 dəfə təkrar olunurdu. Qalib gə­lən məbləği udurdu [8].

Şınıx mahalından topladığımız maraqlı oyunlardan biri də «Qa­ravəlli» oyunudur. Şı­nıx ma­ha­lının Düzrəsullu kəndi­nin sa­ki­ni, söy­ləyici Heydər İsayevin söylədiyinə görə, bu oyu­nun Şı­nıxda oyna­nıldığını görsə də, lakin onu Göyçə mahalından gələn qonaqlardan öy­rən­diklərini qeyd etdi. «Talıf kişi varıydı burda. Onun qızı Qaratel Göyçədə olurdu ərdə. Ordan görördün kü, o vaxdı, hələ savetdən qavax beş-altı dənə göyçəlilər gəler Ta­lıf kişinin öyünə. Axşam olanda in­di bular oynamax isdeer. Otu­rammellar dana gejə. On­da radyo yox, televizor yox. Deer, ə, yat­max olmor, gejə uzundu, gəlin biraz oynuyax. Uzun da çəhmələr var, xrom çəhmələr – burdan. Dörd-beş göyçəli indi belə hərrənə-hərrənə Hər­rənbava oyunu oynoollar, dayrəvi. Hərrənellər e belə. Birinin əlində qamçı hər­rənerdi. Biri əya­ğnı aparammıyanda şartadan əldən qoordu. Əya­ğnı düz aparammersan, yaxşı oy­na­mer­san. Yəni o dayrədən qırağa çıxmax olmaz. Gə­rəh elə oy­nu­ya­san ki, hərrəmə. Buna deellər Qa­ravəlli oyunu. Oy­nu­yul­lar bir üş sahat, dörd sahat. Yorulanda otu­rollar. Həmən olar gə­lerdi, bax onda deməh, 36-cı il, 37-ci il, hələ onnan qavağıydı. Hə, gör­mü­şəm gözümnən» [8]. Söy­ləyicinin söylədiyinə görə, sözügedən oyun Zərdab rayonunun Qa­ra­vəl­li kəndində də eyni adla, yəni Qaravəlli adıyla oynanılmışdır. Lakin Gədə­bəy­dən fərqli olaraq bu­rada oyu­nu ancaq qadınlar oyna­yarmışlar (söyləyicinin oğlu uzun müddət Zərdab rayonunda iş­­ləmiş, buradakı oyun haqqında məlumatı da o vermişdir).

Şınıx mahalında vaxtilə oynanılan maraqlı oyunlardan biri də «Corabaltı, yaxud pul-pul» oyu­­­nudur. Bu oyunu da əsasən Göyçə­dən gələn qonaqlar oynayarmışlar. Oyunun qay­dasına görə, dörd-beş ədəd corabı qatlayıb altına pul qoyurlar və corabları oyunçuların ət­rafında gəz­di­rir­lər ki, pulu tap­sınlar. Eyni anda dörd-beş nəfərin əli corabın altına ge­dir­di. Tapan pulu udurdu [8]. Bu oyun «Corabaltı» adıyla Şəki-Zaqatala regionunda da oy­na­nıl­mışdır. Gədəbəydən fərqli ola­raq ora­da keçirilən oyunda corabın altına üzük qo­yu­lur­du [1, 150]. Söyləyicinin göyçəlilərə aid etdiyi bu oyunlar Gədə­bəyin Şınıx mahalında da əsasən böyüklər tə­rə­findən oy­na­nıl­mış­­dır.

Şınıx mahalından topladığımız digər bir oyun növü də vardır ki, «Hərrəmbaba» adlanır. Söy­ləyici Heydər İsayev qeyd etdi ki, bu oyun növü həm qızlar, həm də oğlanlar tərəfindən ma­raq­­la oy­nanılırmış. Oyunun qaydasını söyləyi­cinin nitqinə toxunmadan veririk: «Hərrəmbaba oy­no­ollar. Kim yoruldu, o məğlub olur. Kim də axıra qədər oynuyursa, o qələbə çaler. Onun adına de­ellər Hərrəmbava oyunu. Hər­rə­nellər, hərrənellər. Belə dəyirmi cız çəkellər. Bu cızın da ətrafında beləjə dəyirmi oynoollar. Elə­si olur, başı hərrəner, çıxer. O məğlub oldu. O biri deer, ə, mənim də başım hər­rən­di. Əmbə biri axıra qaler. Hərrəmbava oyunudu» [8]. Digər söyləyici Müzəffər İsayev isə əlavə etdi ki, oyun zamanı

Hərrəmbava, kor bava,

Hərrəmbava, kor bava –

deyə-deyə oynayırdılar, yıxılanacan bu sözləri təkrar edirdilər [8].

Gədəbəydə ən məşhur oyunlardan biri də demək olar ki, əksər bölgələrdə geniş ya­yıl­mış «Dirədöymə» xalq oyunudur. Digər bölgələrimizdən toplanmış nümunələrə nəzər sal­dıq­da görürük ki, bütün bölgələrdəki oyunların mahiyyətində elə bir ciddi fərq yoxdur. Şınıx maha­lın­dan topladığımız «Dirə­döy­mə» oyununun oynanılma qaydasında isə fərq bundan iba­rət­dir ki, bu­ra­da oyunçu dairəvi cızıqlara cüt ayaqla tullan­ma­lıdır. Əvvəlcə birinci, sonra ikinci, üçüncü və nə­hayət, sonun­cu cızığa tullananda qələbə qazanırdı. Oyun, demək olar ki, əsasən oğlanlar arasında oynanılırdı. Təbii ki, bu oyunu oyna­maq cəsarət, hünər tələb etdiyindən hər adam bu oyunu oyna­ya bilməzdi. Ancaq bu cür oyunlar oğlan uşaqlarının qoçaq, cəsa­rətli, döyüş ruhunda tərbiyə olunmasında mühüm əhə­miyyət daşıyırdı.

Gədəbəydə oynanılan oyunlardan biri də «Ənzəl dəy­məz», yaxud «Ənzəli» adıyla ta­nı­­nan oyundur. Bəzi söylə­yici­lər bu oyunu «Eşşəkbeli» də adlandırdılar. Bu oyuna da Qa­ra­bağ və baş­qa bölgələrdə rast gə­linmiş­dir. Bor­­çalı mahalında isə bu adlardan əlavə oyuna həm də «Artırma» da deyilir [2, 429]. Bu oyu­­­nun da ayrı-ayrı regionlarda keçirilmə qay­da­sın­da elə bir ciddi fərq yoxdur. Dəyişiklik an­caq oyun boyu təkrarlanan sözlərdədir.

“Beşdaş” oyunu uşaqlar arasında həvəslə oynanılan oyun­lardan biridir. Bu oyuna da bir çox bölgələrimizdə rast gəlirik. Gədəbəydən də bu oyunla bağlı bir neçə mətn toplanmışdır. Şınıx mahalında bu oyun ancaq qızlar arasında oynanılırdı. «Daş oyun­la­rın­dan Azərbaycanda «Beşdaş» oyu­nu müxtəlif bölgələrimizdə fərqli adlarla eyni qayda ilə oy­na­nılır. Naxçıvanda «Qəzmədaş», «Qəçəmədaş», «İtit», «Beş­daş», Şəkidə «Dənləmədaş» və Azər­baycanın bir çox bölgə­sin­də «Qəzmədaş» və ya «Beşdaş» kimi bilinir. Oyunun Azər­­bay­­canda müxtəlif adlarla adlandırılması isə oyunun oynanış şəklindən irəli gəlir» [7, 21].

Şınıx mahalında icra olunan oyunlardan «Tut qolundan, dart» oyunu Qa­ra­bağ­­da da eyni formada icra olunmuşdur [5]. Qeyd edək ki, bu oyun hazırda bölgədə ancaq ki­­çik yaşlı qızlar arasında oynanılır.

Gədəbəydən toplanılan oyunlardan biri də «Moza-moza» oyunudur [4]. Bu oyunun başqa bir variantına, bir qədər sadə şəkildə Naxçıvanda rast gəlmək olar [3, 297].

Bölgədən oyunlarla bağlı mətnləri toplayarkən maraqlı fakt­larla da qarşılaşdıq. Belə ki, bəzən söyləyici oyu­­nun adını xa­tırlayır, özünü isə unutmuş olurdu. Bəzən isə oyunu təsvir edir, lakin adını xa­­tırlamırdı. Məsələn, söyləyici Müzəffər İsayev oyunun adını xatırlamasa da, onu ətraflı təsvir et­di və oyunun ancaq oğlan uşaqları arasında oynanıldığını qeyd etdi. Oynanılma qaydası be­lə­­dir: «O vaxt kəntdə uşaxlar dayrəvi düzülördülər, belə. Bir nəfər də qavaxda oturordu, əli­nə də bir tokqa alerdı – qayış. Tokqanın bir ujunu vererdi uşaxlardan birinin əlinə, lap baş tə­­rəfdə dəyanana. Həə. Tapmaca çəkerdi. Kim o tapmacanı tapırdısa, deerdi, Çələndər, Çə­ləndər. Məsələn, deerdi ki,

Bir quşum var bu qəddə,

Qanatdarı var şu qəddə,

Əti də sənin, gönü də sənin, tükü də, hamsı sənin,

Tap göröm nədi?

O qayış da əlində olan deerdi ki, qartal. Ayə, Çələndər, Çə­lən­dər, yəni vur uşaxları. Əlin­nən qayışı buraxerdı, o biri tutordu əlində. Yəni o əyax üsdə, əlində diyanan tutordu, dü­şürdü uşax­ların dalınnan qaçırdı. Ədə, bular kışkırırdılar, qaçırdılar. Bi­raz­dan o yerdə otu­ran çağırerdı, Qə­ləndər, Qələndər. Deyəndə hamı qaçerdı, gəlirdi onun yanına. O qayış əlin­də olan da əler, ve­rer­di qayışı təzədən onun əlinə – o tapmaca deyənin. Bir uju da öz əlin­də. İndi təzədən bir tap­ma­ca da deerdi həmin uşağa. İndi həmən uşax onu ta­pam­mı­yan­da deerdi ki, ver yanındakına. Bir uju öz əlində olordu qayışın, bir ujunu verdirerdi ya­nın­da­kına. İndi bir başqa tapmaca deerdi. Mə­sələn, deerdi,

Bir quşum var bu qəddə,

Qanatdarı var şu qəddə.

Əti mənim, tükü sənin, nəvlem

Başı da sənin, əyağı da sənin

Əti mənim.

Bu əyax üsdə duran da onu taperdı. Deerdi ki, məsələn, ördək. Ördək deyəndə yəni mu­nu ta­­pırdı. O deerdi, əti də mənim, yəni ördək yeməlidi də, ördəyin əti yiilir axı. Əti mə­nim, tükünü fi­­lanı nineyjəh. Deer, tükü zadda sənin. Həə. Deerdi, Çələndər, Çələndər. De­yəndə yenə bu qa­çer­dı, uşax­lar qaçerdı. Bu da qayış, tokqa əlində uşaxları qoaleerdı. Oana, buana, hərə bir yana qa­­çerdı. Axırda birdən o yənə çağırer­dı. Qələndər, Qələndər, de­yəndə ha­mı qaçışer, gəlirdi onun ya­­nına. Yəni bax bu proses, bu iş davam eleerdi ta uşaxla­rın sayı qu­tarana qədər. Uşaxların sayı qu­­taranda cərgə­dən başqa bir nəfər gəlif onun yerində oturordu və həmin oyunu davam etdirirdi. Be­­ləlihlə, o cərgədə durannarın hamsı həmin oyuna bir dəfə başçılıx eliyirdi. Oğlannar oy­nu­yur­du. Mən özüm də oynamışam. Yadım­da­dı. Oyunun adı, bəl­kə də, Qələndər, Çələndəriydi, bil­mi­rəm» [8]. Söyləyici oyunun adını də­qiq xatır­la­ma­sa da, məzmununa nəzər saldıqda ma­raq­lı və qə­­dim oyun olduğunu müşahidə etdik. Tədqiqatçı Ə.Qasımovun «Azərbaycan xalq oyunları» əsə­­­­rində bu oyun­la bağlı məlumata rast gəldik: «Uşaq oyunları içərisində öz ti­pinə görə se­çi­lən bir oyun da var: «Qələndər, ay Qələndər». Həmin oyunun bir başqa şəkli «Löv gələ ha, löv gələ» (və ya yengələ, yengələ) adıyla bilinir» [6, 163]. Ə.Qasımov digər təd­qi­qatçı O.Həsənova istina­dən yazır ki, bu xalq oyu­nu­na bəzi araş­dırmalarda məz­mu­nun­dan dolayı «oyun-tapmaca» deyilir və Azərbaycan şi­fa­hi xalq te­at­­rının və dramatur­giyasının tarixən ən ilk nümunələrindən biri sa­yı­lır [6, 163].

Xalq oyunları arasında elələri də vardır ki, ancaq bayram zamanlarında oynanılır. Bun­lar­dan biri də Novruz bayramında icra olunan «Yumurta dığırlaması və topaqurma» adlanır. Bun­dan başqa, Gədəbəydə «Çilingağac», »«Yeddi üşşə», «Zal», «Gizlən­qaç, yaxud «Giz­dirinpaç», «Din­gima­ğac», «Dana-dana» kimi oyun­lar da vaxtilə çox oynanıl­mış­dır. Gə­­dəbəydən toplanmış xalq oyunlarına nəzər saldıqda görürük ki, bu oyunlarda xalqımızın mə­işəti, günlük həyatı, əy­lən­­cəsi aydın şəkildə öz əksini tapmışdır.


Qaynaqlar

  1. Azərbaycan folkloru antologiyası. Şəki-Zaqatala folkloru. XIII cild. (Tərtibçilər: İ.Abbaslı, O.Əliyev, M.Abdullayeva). Bakı, Səda, 2005

  2. Azərbaycan folkloru antologiyası. Borçalı-Qarapapaq folk­lo­ru. XXII kitab. (Tərtib edəni: V.Hacılar). Bakı, Nurlan, 2011

  3. Azərbaycan folkloru antologiyası. Naxçıvan örnəkləri. XXIII kitab, 2-ci cild. (Toplayanı: A.Cəfərova, tərtib edəni: Ə.Ələkbərli, A.Cəfərova). Bakı, Elm və təhsil, 2012

  4. Folklor İnstitutunun arxivi.

  5. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. VI kitab. (Toplayıb tərtib edəni: L.Vaqifqızı (Süleymanova)). Bakı, Zərdabi LTD MMC, 2013

  6. Qasımov Ə. Azərbaycan xalq oyunları. Dərs vəsaiti. Bakı, Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 2006

  7. Məmmədova M. Azərbaycan və Anadolu folklorunda oyun və tamaşalar. Bakı, Elm və təhsil, 2014

  8. Mənbəyi göstərilməyən nümunələr müəllifin şəxsi arxi­vin­dədir.

  9. Orucov T. Qarabağda xalq oyunları. Qarabağ folkloru: problemlər, perspektivlər mövzusunda Respublika Elmi Konfransının materialları. Bakı, Elm və təhsil, 2012, s. 35-54

  10. Vaqifqızı L. Şəki folklor mühiti. Bakı, Elm və təhsil, 2012


TƏBRİZ VƏ QARABAĞ FOLKLORUNDA UŞAQ OYUNLARININ TƏSNİFATINA DAİR
Səkinə Qaybalıyeva

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

AMEA Folklor İnstitutu

sakina051@rambler.ru
Özət

Xalq oyunları hər bir millətin mədəniyyətini və mentalitetini əks etdirir. Xalq uşaq oyunları hər hansı bir milli cəmiyyətdə konkret tarixi dövrdə geniş yayılaraq həmin cəmiyyətin spesifik xüsusiyyətlərini göstərir. Azərbaycan uşaq oyunları şifahi xalq yaradıcılığının çox zəngin bir qolu olub əsrlər boyu müxtəlif nəsillər tərəfindən qorunub saxlanaraq xalqın təcrübəsini mənim­səmişdir.

Müasir dövrümüzdə uşaq oyunlarının tipologiyası folklor­şü­nas­lığın çox böyük aktuallıq və əhəmiyyət kəsb edən problem­lə­rin­dəndir. Məqalədə uşaq repertuarına daxil olan, Təbrizdə və Qa­rabağda geniş yayılmış bəzi xalq oyunlarının (uşaq oyunları) tipoloji aspektləri nəzərdən keçirilir. Həmçinin uşaq oyunlarının təsnifat problemlərinə toxunulur, həmin bölgələrdən toplanmış bəzi nümunələr təhlilə cəlb edilir.

Açar sözlər: Uşaq folkloru, xalq oyunları, uşaq oyunları, Təbriz, Qarabağ, tipoloji aspektlər.
Сакина Кайбалиева

К вопросу классификации детских игр в Тебризском и Карабахском фольклоре

Резюме

Народные игры отражают культуру и менталитет нации. Народная детская игра – это игра, широко распространенная в национальном сообществе в конкрет­ный исторический период, отражающая особенности этого сообщества. Азер­байджанские народные детские игры – самодостаточные произведения народного творчества, созданные и отточенные десятками поколений наших предков, и вобравшие в себя опыт народа. В этой статье рассмат­риваются типологические аспекты народных игр, входящие в репертуар детей (детские игры) и широко распространенные в Тебризе и Карабахе. В современный период типология детских игр является одной из наиболее актуальных и важных проблем в фолькло­ристике. В статье также затрагиваются проблемы классификации детских игр, анализируются некоторые примеры, собранные из этих регионов.



Ключевые слова: детский фольклор, народные игры, детские игры, Тебриз, Карабах, типологические аспекты
Sakina Gaybaliyeva

To the matter of the classification of children's games in Tabriz and Karabakh folklore

Summary

Traditional games reflect the culture and mentality of the nation. Popular children's game - a game that is prevalent in the national community in a particular historical period, reflecting the features of this community. Azerbaijan national children's games - self-contained works of folk art created and honed dozens of generations of our ancestors and incorporates the experiences of the people. This article discusses the typological aspects of popular games included in the repertoire of children (children's games) and widespread in Tabriz and Karabakh. In the modern period typology of children's games is one of the most urgent and important problems in the study of folklore. The problems of classification of children's games are also considered in this article and some examples from these regionsare given.



Key words: children's folklore, folk games, children's games, Tabriz, Karabakh, typological aspects
Tarix boyu insanların həyatında oyunlar ayrıca yer tutmuş­dur. Oyun oynamaq cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini və nüma­yəndələrini (uşaq-yeniyetmə-yaşlı, qadın-kişi, müdir-işçi, kasıb-varlı, kəndli-şəhərli və b.) əhatə edərək sosial-ictimai xarak­ter­li istirahət vasitəsi kimi insanların əksər vaxtlarda yorğun iş hə­ya­tından sonra zövq almaq məqsədilə həyata keçirilir.

Oyun uşağı şüurlu həyata hazırlayan çox mühüm vasitə kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu termin müxtəlif tədqiqatçılar tərə­fin­dən müxtəlif şəkillərdə təsrif­lən­di­ril­miş­dir. Ümumiy­yətlə, termin ilə bağlı əldə olunan ən vacib nəti­cələri aşağı­dakı kimi qrup­laş­dıra bilərik:

Oyun uşaqların məşğul olduğu ən maraqlı, ciddi və mühüm bir işdir. Məhz oyun uşaqların bir araya gələrək ortaq anlaşmaya nail olduğu bir vasitə, onların mənəvi-psixoloji, zehni, fiziki inki­şa­fına təkan verən, əşyalarla rabitə qurmasını, sərbəstliyə və tək­ba­­şına fəaliyyətə başlamasını təmin edən, bununla da onların ictimai həyatla tanışlığına ilk körpü olan çox mühüm məş­ğu­liy­yətdir (3, 27). Oyun uşaqların müstəqil həyatının aynasıdır. Uşaq­ların bütün bacarıqları, qabiliyyət və istedadları məhz onların ilk yaş dövrlərində oynadıqları oyunlar zamanı özünü göstərir. Qay­dalı və qaydasız oynanıl­ma­sından, eyni zamanda məqsədli və məq­səd­­siz olmasından asılı olmayaraq oyunlar uşaqların sosial həyatını, hisslərini, zövqlərini formalaşdıran, fiziki, dil və s. qüsurların aradan qaldırılmasına kömək edən, onların xoşuna gələrək çox istədikləri, onları həyata bağlayan çox zəruri və təsirli təlim mərhələsidir (4, 19).

Uşaqların intellektual inkişafı ilə bağlı aparılan araşdır­malar zamanı onların yaş və inkişaf səviyyəsinə görə müxtəlif oyun davranışları nümayiş etdirdikləri məlum olur: “Oyunlar uşaqların içində olan sosio-mədəni fiziki şərtlər, onların yaş və cin­siy­yə­ti­nin təsiri ilə fərq yaradır və çeşidlənir” (3, 41-42).

Çox qədim zamanlardan uşaq oyunları Azərbaycanda geniş ya­yılmışdır. Zəngin folklor qaynaqlarımızdan olan Təbriz və Qa­ra­bağdan uşaq oyun folkloru ilə bağlı toplanmış çeşidli ör­nək­lərə əsas­lanaraq deyə bilərik ki, folklorun bəzi janrları kimi uşaq oyun­­larının da hərtərəfli tədqiqata cəlb edilməsi zəruridir. Ço­xəsrlik tariximiz boyu uşaqların gündəlik həyatlarında geniş yer verdiyi “Bənövşə”, “Tolama”, “Gözdə-qulaq”, “Gözbağ­la­yı­cı”, “Göydə nə var?”, “Təkdi, cütdü?”, “Qələ-qələ”, “Cola tutma”, “Sacayağı”, “Uşdu-uşdu”, “İnə-inə” və s. kimi oyunlar vasi­tə­silə onlar sosial təc­rü­bə­ni, əmək vərdişlərini, etnik ruhi-mənəvi də­­yərləri mə­nimsəmişlər. Mədəniyyətin etnik formalarının mə­nimsə­nilməsi erkən yaşlarda xüsusilə vacibdir. Uşaqlar böyükləri dinləyərək onların ötürdüyü informasiyanı qəbul edib öz yaşla­rı­na uyğunlaşdırırlar. Məsələn, xeyir-dua, nağıl, mahnı, atalar sözü, mə­səl, tapmaca, oyun mahnıları, toy mahnıları, laylalar, əmək nəğ­mələri, təqvim nəğmələri, düzgülər, sanamalar, çaşırtmalar və s.

Oyunlar bütün dövrlərdə böyük ictimai əhəmiyyət kəsb et­mişdir. Çox qədim zamanlarda meydana gəlmiş və öz inkişafı boyu xalqın mədəniyyəti və təsərrüfatı ilə sıx bağlı olmuş oyunlar həmişə ictimai funksiyaları yerinə yetirmişdir: tərbiyəvi, hərbi, idman, dini mərasimlərlə bağlı, bədii-tamaşa, kommunikativ və s.

Xalqımızın zəngin və çoxəsrlik folklorunda uşaq oyunları öz tarixiliyi, əhatəliliyi və mövzu rəngarəngliyi ilə diqqəti cəlb edir. Ümumiyyətlə, oyun anlayışı dilimizdə çox geniş mənaları əhatə edir. İnsan həyatının ilkin mərhələsini təşkil edən uşaqlıq çağında oynanan oyunlar isə istər quruluş, istərsə də mövzu baxımından çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Oyunları tək və qrup halında, mətnli, hərəkətli, müəyyən mahnıların müşayiətilə keçirilən, bö­yük yaşlıların kiçik yaşlılar üçün təşkil etdiyi oyunlar və s. kimi qruplaşdırmaq olar. Uşaq oyunlarının təsnifatına nəzər saldıqda ilk növbədə bir neçə əsas prinsip diqqəti cəlb edir: yaş prinsipi, cinsiyyət, oyun avadanlığından istifadə, ilin mövsümləri, günün vaxtı, keçirilmə yeri, oyun mühitində müəyyən qabiliy­yət­lərin inkişaf etdirilməsi və s.

Müasir dövrümüzdə uşaq oyunları bütövlükdə öyrənil­məmiş­dir. Ümumiyyətlə isə, folklorşünas tədqiqatçı­ların diq­qətini, əsa­sən hərəkətli (çevik) uşaq oyunları cəlb etmişdir. Əslində isə, məhz bu oyun növləri uşaq oyun repertuarının əsasını təşkil edir, be­lə oyunlar olmadan uşaqların böyüməsi mümkünsüz hala gəlir.

Rus alimləri uşaq oyunlarının əsasən üç istiqamətdə araş­dı­rıl­ması fikrini irəli sürürlər:

– Ənənəvi oyunlar, yəni etnoqrafik hadisə kimi mövcud ol­muş yaxud olan oyunlar. Burada uşaqların oyun repertuarına daxil olan oyunlar, o cümlədən müasir oyunlar nəzərdən keçirilir.

– hərəkətli (çevik) oyunlar yəni oyunçuların fiziki hərəkətləri ilə bağlı olan oyunlar. Burada yarış, qarşılaşma xarakterli (əy­lən­cə, tamaşa, improvizasiya xarak­ter­li yox) oyunlar nəzərdən keçirilir.

– Formal oyunlar, mütləq oyunçular arasında qarşı­durma və yarışma məqsədi daşıyır. Burada oyunun məqsədi udmaq-uduz­maq kateqoriyası ilə müəyyənləşir və oyun fəaliyyəti müəy­yən qaydalara əsaslanır (4, 22).

Ümumiyyətlə, düzgün müəyyənləşdirmə və təsnifat elmi araşdırmanın ilk və vacib mərhələsini təşkil edir. Oyun­ların gene­zisi, tarixi, semantikası və psixologiyası, janrlar­arası əlaqələri, mil­li və janr münasibət­lə­ri yalnız toplanmış materiallar aydın təsvir ilə birlikdə diqqətə çatdırıldıqdan sonra araşdırma obyekti ola bilər. Görkəmli rus folklorşünas alimi Vladimir Yakovleviç Proppun bununla bağlı irəli sürdüyü qənaəti çox əhəmiyyətlidir: “Hər hansı bir elm sahə­sində təsnifat hərtərəfli araşdırmanın əsas prinsipi və təmə­lidir. Digər tərəfdən təsnifat təfsilatlı və uzun bir araşdırmanın nəticəsi olaraq meydana çıxır. Araşdırmanın möv­zu­sunu müəyyənləşdirmək onu bəlli bir qruplaşdırmaya, cinsə, növə aid etmək deməkdir. Folklor sahəsində isə bu iş hələlik həyata keçirilməyib” (2, 27). Eyni zamanda tədqiqatçı mövzu­la­rın öz içində təsnifat aparılmasından da bəhs edərək yazır: “Hər hansı bir xalqın folklorunda vacib olan bir növ, janr başqa bir xalqın folkloruna mexaniki şəkildə tətbiq edilə bilməz” (2, 30).

Hazırda isə uşaq folklor ənənəsinin ötürülməsinin spesifik xüsusiyyətləri, o cümlədən yeni oyunların yaranması və böyük əra­zilərdə çox sürətlə yayılması, eyni zamanda bu sahədə arxaik for­ma və mənaların qorunub saxlanması hələ də problem olaraq qalır.

Oyunların tipologiyası (tipoloji təsnifatı) genetik yaxın­lıqdan asılı olmayan çox vacib və zəruri əlamətlərə görə oxşarlıq və fərqliliyin müəyyən edilməsi kimi başa düşülür. Rus tədqiqatçısı A.Tereşenko oyunların yaş-cins əlamətinə görə təsnifatında dörd əsas qrupu nəzərə çatdırır:

1. Uşaq oyunları.

2. Qızlar arasında oynanan oyunlar.

3. Oğlanlar arasında oynanan oyunlar.

4. Hər iki cins arasında oynanan oyunlar.

Çox geniş yaş-cins kriteriyası kimi işlənməsinə bax­mayaraq bu fərqlilik özünü kifayət qədər doğrultmur. Çünki zaman gös­tə­rir ki, oyunlar bir yaş-cins qrupunun reper­tu­a­rından çox sərbəst şə­kildə digər qrupa keçə bilir, bir oyun eyni vaxtda müxtəlif qruplara məxsus ola bilir və s.

Əldə olunan folklor materiallarına əsasən, araşdırmaya cəlb etdiyimiz Təbriz və Qarabağ uşaq folklorunda nəzərdən keçirdiyimiz oyunların əksəriyyətini hərəkətli oyunlar təşkil edir. Hərəkətli (çevik) oyunlar xalq mədəniyyətinin elmin müstəqil obyekti olmağa layiq ayrıca qatıdır. Bu oyunlarda estetik görüntü saxlanılmaqla xalqın dünyaya poetik baxışı öz əksini tapır. Hərəkətli (çevik) uşaq oyunlarının cinsiyyətə görə (qızların, oğ­lanların oyunu və ümumi oyunlar kimi) bölünməsi qız və oğ­lanların fizioloji və psixoloji baxımdan müxtəlifliyini çox obyektiv əks etdirir. Oyunçuların fərqlən­dirici əlamət kimi cinsiyyəti hərəkətli oyunların ciddi struktur parametrləri (hərəkət, oyunun oy­nanılma obyekti və forması, oyunçuların rəqabət münasibət­lə­ri­­nin xarakteri, oyunun başlama və bitmə forması və s.) ilə bağlıdır və şübhəsiz, oyunların struktur tipologiyasının müəyyən (ki­fayət qədər ümumi) səviyyəsində nəzərə alınmalıdır.

Rus alimi M.A. Klyuçeva uşaq oyun folklorunun tipolo­gi­ya­sına həsr etdiyi irihəcmli tədqiqatında xüsusi struktur əla­mətlə­rinə görə oyunları aşağıdakı kimi bölgüləndirmişdir:

а) Oyunda əsas fiziki təlimə (qaçış, döyüş, tullanma və s.) gö­rə;

b) bu və ya digər oyun alətindən istifadəyə görə: top, çubuq, sümük və s. ilə oyunlar;

c) oyunun yarış tipinə görə;

e) oyun kompozisiyasının xüsusiyyətlərinə (oyunun başlan­ğıc, bitmə və s. formalarının olub-olmaması) görə;

d) oyunda mahnılardan, sözlü mətndən (daha çox poetik xarakterli) istifadəyə görə.

Türkiyəli tədqiqatçı Nəbi Özdemir 2 cildlik “Türk çocuk oyun­ları” adlı təd­qi­qa­tın­­da yer verdiyi bölgüdə oyun­ların iki as­pektdə təhlilinə üstünlük vermişdir: oyun aləti ilə və ya oyun aləti olmadan oynanan oyunlar (3, 29). Alətli və alətsiz oynanan oyunlar aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:

Alətli oyunlar:


  1. Daşla oynanan oyunlar.

  2. İplə oynanan oyunlar.

  3. Topla oynanan oyunlar.

  4. Digər vasitələrlə (məsələn, sümük, papaq və s.) oynanan oyunlar.

Alətsiz oyunlar da öz növbəsində aşağıdakı qaydada qruplaş­dırılır:

  1. Tək oynanan oyunlar.

  2. İki nəfərlə oynanan oyunlar.

  3. Kollektiv oynanan oyunlar.

Uşaq oyun folklorunun tipologiyası problemi folklor­şünaslı­ğın qarşısında dayanan çox aktual, geniş və vacib məsələdir. Bu qısa məruzəmizdə Təbriz və Qara­bağ bölgə­sində geniş yayılmış bəzi uşaq oyunlarının yuxarıdakı bölgü­yə əsasən təsvirini ver­mək­lə məsələnin həllində müəyyən qədər səy göstərmək fik­rindəyik:

Oyun aləti ilə oynanan oyunlar:

Ətəyə daş qoydu

Oyunda beş nəfərdən çox oyunçu iştirak edir. Onlar bir-birinin yanında otururlar. Biri əlində balaca daş tutub ayaqüstə da­­yanır. Ona usta deyirlər. Bir şagird də ustanın ya­nında dayanır. Out­ran uşaqların hər biri gizli yer ha­zır­layır ki, usta daşı oraya qoysun. Usta gəzə-gəzə əlini ətək­lə­rə uzadır, guya daşı onlardan birinə verir. Amma kimə verdiyini bildirmir. Sonra kənarda daya­nan şagirddən soruşur: “Daş hansı ətəkdədir?” Şagird düzgün ca­vab ver­sə, ustanın yerin­də da­ya­nır, usta keçib oturur, ayrı bir oyun­çu da şagirdin yerinə gə­lir, bilməsə oturur, başqa oyunçu şa­girdin yerinə keçir. Oyunçular yorulanadək oyun davam edir (6, 37).


Pil dəstə (pülünc ağac)

Oyunçular iki və artıq sayda ola bilər. Çox olsa, iki dəstəyə bölünürlər. Bir-bir ağac vurub pi­li tuturlar. Oyunda çəlik boyda uzun ağac və əl boyda bir pil lazımdır. İki daşı yerdə yanaşı qo­yub pili həmin daşların üzə­rindən ağac ilə vururlar. O biri tərəfdə dayanan oyunçu pili göydə tutmalıdır. Tuta bilsə, ağacın dalında dayanacaq, tuta bilməsə, pili götürüb ağacın yanınadək bu sözləri deyə-deyə gedəcək: “Al qəməni, ver qəməni, zənbil zünbül hu”.

Axırıncı sözü yəni “hu”nu nəfəs almamış ağacın yanınadək deməlidir. Nəfəs alsa, yanıb oyundan kənara çıxacaq. Oyu­nda qa­lib olmur, yorulanadək oynaya bilərlər (6, 43).
Top ərəbi

Bu oyunda dörd nəfərdən çox oyunçu olur; iki dəstəyə bö­lü­nüb hər biri bucaqda yarım metr hündürlükdə “ev” qurub, xətt çəkib yeri bildirirlər. Top oyunu başlayan dəstədə olur. Biri to­pu atır. Top nə qədər uzağa atılsa, bir o qədər yaxşıdır. Sonra to­pu atan dəstədən bir oyunçu evdən çıxıb rəqibin evinə sarı qaçır. Rə­qib dəstə topu tutub qaçanı top ilə vura bilsə, həmin oyun­çu yanıb kənarda dayanır. Amma o, top dəyməmiş qaçıb özünü rəqibin evinə yetirsə, orda dayanar ki, dəstənin bütün oyunçuları o cür qa­çıb rəqib dəstənin evini alsınlar. Evi ala bilsələr, qalibdirlər, oyun yenə o dəstənin əlindədir. Oyun oyunçular yorulanadək davam edə bilər (6, 46).


1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə