AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ



Yüklə 2.97 Mb.
səhifə24/30
tarix29.11.2016
ölçüsü2.97 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   30

Təkdi, cütdü?


Bu oyun Azərbaycanın qədim zamanlardan üzü bəri geniş yayılmış oyunlarındandır. Soyuq və qarlı-yağışlı havada oyna­nılan bu oyunda iki və daha artıq uşaq oynaya bi­lər. Oyunçu iki və ya üç olsa, hər biri öz hesabına oynayır. Dörddən yuxarı olsa iki – iki, üç – üç olub, hər dəstə şəklində oynayarlar. Oyuna bir az iydə, fındıq, kişmiş və s. lazımdır. Bu oyunu iki oyunçunun ara­sında nəzərə alsaq, birinci oyunçu bir ovuc az ya çox dediyimiz noxuddan, kişmişdən ovcunda gö­tü­rür. O biri oyunçu deyir: “Təkdi, cütdü?” Sonra ovcunu açıb sa­yırlar. O biri oyunçu düz de­sə, yəni tək desə və tək olsa, ovcunda olan ona çatar. Tək desə, cüt olsa, ovcunda olan qədər noxud, badamından o biri oyun­çuya ve­rir (6, 48).
Cola tutma

Oyuna bir balaca top və ya qoz lazımdır. Topdan və ya qozdan bir az böyük bir neçə cola (çuxur) qazallar. Colalar bir düz cızıq üstə qazılır. Hər colaya on ədəd daş qoyulur. Balaca daş olsa, yaxşıdır, çuxuru çox tutmaz. Sonra oyun­­çular o colalarla müəyyən məsafəsi olan ayrı cızıq üstə dayanırlar, topu yer ilə atıb colaya salırlar. Kimin atdığı top hansı colaya düşsə, o coladan bir daş götürür, colalardan daşlar qur­tarana kimi oyun davam edir. Sonra oyunçular daşlarını yerə töküb sayırlar. Ki­min daşı çox olsa, o qalib olur. Colaya badam, fındıq da tökür­lər, oyunçu neçə ədəd apara bilsə, sındırıb yeyir (6, 49).


Qığı mərə

Oyunçular yeddi mərə (kiçik çala) qazırlar. Hər mərəyə 7 qoyun qığı qoyurlar. Hər mərədən cüt-cüt qığ götürərək oxuyurlar:

Day cütüm,

Daylaq cütüm.

Tək tərazım,

Dumbıl qozum.

Cüt a,

Cüt məna.



Əmbəla

Tək a (1, 383).


Alətsiz oynanan oyunlar:

Göydə nə var

Oyunda iki oyunçu olur; boyda, çəkidə eyni. İki oyunçu kü­rək – kürəyə dayanır. Sonra qollarını daldan bir-birinə keçirirlər. Əv­vəlcə biri o birinin qollarından tutub qaldırır, ayağı yerdən üzülür.

Aşağıdakı oyunçu deyir: “Yerdə nə var?”

Yuxarıdakı deyir: “Yer mıncığı!”

– “Göydə nə var?”

– “Göy mıncığı!”

Aşağıdakı: “Adın nədi?”

Yuxarıdakı: “Karxana!”

Aşağıdakı: “Götür məni, millət dama!”

Bu zaman üstdəki oyunçu yerə əyilir, o biri oyunçunu göyə, yəni kürəyi üstünə qaldırır, yenə həmin sözləri deyirlər. Oyun bitəndə qolları bir-birindən açıl­­mamalıdır (6, 51).


Rəng-rəng

Bir dəstə uşaq yığılır. Biri başçı, biri alıcı olur. Başçı uşaqların qabağında dayanıb onların hər birinə bir rəngin adını verir. Oyun başlayır. Alıcı gəlib rəng almaq istəyir. Başçı hansı rəngi istədiyini soruşur. Alıcı istənilən rəng adını deyir. Olmasa, başçı “yoxdur” deyir. Onda alıcı ayrı rəng soruşur. Məsələn, qırmızı. Bu dəfə qırmızı rəng “qaçır”. Alıcı onu tuta bilsə, aparıb istə­diyi yerdə saxlayır. Tuta bilsə də, bilməsə də, yenə başçının ya­nına gedir, rəng istəyir. Beləcə, uşaqlar qurtaranadək oyun davam edir (5, 401).


Şəkər pənir

Oyunçular dörddən çox olur. Onlar əl-ələ verib dövrə vururlar, ortada oturan oyunçunun başına dolanıb oxuyurlar: “Bu qızın anacanı şəkərpənir pişirər!”

Ucalığı bu boyda (əllərini göyə qaldırırlar).

Alçaxlığı bu boyda (əllərini yerə sallayırlar).

Darlığı bu boyda (ortada oturan oyunçunun başına qoyurlar).

Genişlığı bu boyda (əl-ələ verib lap ucaya qaldırırlar).

Qalx ayaqa, qalx!

Əndamına bax!

Kimi sevirsən, çək qabağına, bax!

– deyib dayanırlar. Ortadakı oyunçu birini seçib öz yerində oturdur, özü əl-ələ verib dayanır (6, 53).

Bu oyun Qarabağ uşaq oyun folklorunda olan “Tut əlindən dart” oyunundan çox cüzi fərqlənir (5, 402).
Nənə, məni qurda vermə!

Oyunçulardan biri qurd seçilir, biri nənə. Qalan oyunçular quzu olurlar. Nənə qoyun dayanır, quzular bir-birindən tuta-tuta nənənin dalında dayanırlar. Qurd da nənə qoyun ilə üz-üzə da­yanır. Nənə qoyunun əlində bir ağac da olur. Qurd istəyir quzu­la­rı tutsun. Nənə qoyun onun qarşısını alır. Quzular oxuyurlar:

“Nənə, məni qurda vermə!

Arxamı suya vermə!”

Nənə qoyun da deyər:

“Qorxma, balam, vermərəm!

Qorxma, balam, vermərəm!”

Qurd quzulardan birini tuta bilsə, o quzu onundur. Şərt qoyulur, bir quzu, üç quzu, ya bütün quzuları tutacaq? Bu şərt qurtaranda oyun qurtarır, yenə qurd seçib oyuna başlayırlar (6, 59).



Yuxarıdakı təsvirdən də göründüyü kimi, oyunlar həm də müəyyən qaydalar əsasında keçirilir. Belə oyunlar aşağıdakı kimi nəzərdən keçirilə bilər:

  1. Rəqabət oyunları;

  2. Qaçdı-tutdu oyunları;

  3. Döyüş oyunları;

  4. Təqlidi oyunlar;

Rəqabət oyunlarına nümunə olaraq uşaqların yarışma xarak­terli oyunlarını, Təbriz uşaq folklorunda “Züyüldax” və s. oyun­ları göstərə bilərik. Uşaqlar müəyyən ərazini (xüsusilə tə­pə­lik) qarla bərkidərək sürüşmə yeri hazırlayırlar.

Qaçdı-tutdu oyunlarına uşaqların bir-birlərini qovub tutduq­la­rı oyunları, Qarabağ uşaq folklorunda “Qazlar-qazlar” və s. oyun­ları göstərmək olar.

Döyüş oyunlarına uşaqların güləş, güc sınama (Təbriz folklo­runda “Qol tutma”) və s. xarakterli oyunlarını, eləcə də təqlidi oyunlara kiçik yaşlı uşaqların oynadıqları “Evcik” oyunlarını gös­tərə bilərik.

Təsnifatda oyunlar zahiri (məzmun (intellektual, hərəkətli və s.), forma (rəqs, ayin vəs.), keçirilmə vaxtı, keçirilmə yeri, işti­rak­çıların tərkibi və sayı, əşya fərqi və s.), həmçinin daxili əla­mət­lərə görə (fiziki, psixoloji, intellektual-yaradıcı, sosial, kompleks və s.) nəzərdən keçirilir.

Oyun terminologiyası sistemi ümumi mədəniyyətdən oyun mühitinə axıb gələn və spesifik oyun mənaları kəsb edən sözlərin özünəməxsus “təbii seçimi” ilə keçən uzun bir prosesin gedişində meydana gəlir. Oyun leksikası mədəni kontekstlə şərtlənib dəyər­ləri, ənənənin mental dominantını əks etdirir, arxaik mifoloji mə­na­nı qoruyub saxlayır, “dəbdə olan” hadisə və anlayışları təmsil edərək mədəniyyət dəyişik­likləri prosesinin təsirinə məruz qalır. Xalq terminologiyası oyunu kompleks şəkildə, hərtərəfli təs­vir edir. Məhz bu vasitə ilə oyunun quruluşu, məzmunu və sim­vo­li­ka­sı haqqında ənənəvi təsəvvür formalaşır.

Oyun uşaqların özlərini ilk ifadə vasitəsidir. Bu vasitə ilə uşaqlar rəqabəti, paylaşmağı öyrənirlər, daxili aləmlərindəki yara­dıcılığı aşkar edirlər.

Azərbaycan xalqının ənənəvi mədəniyyəti çox zəngin tarixi-coğrafi ərazidə formalaşmışdır. Bu formalaşmanın spesifik xüsu­siy­yətləri arasında ekstrafolklor mühitini əmələ gətirən əsas amillər kimi təbii iqlim şəraiti, tarixi şərait, xalqın təsərrüfat-məişət sistemi və s. əsas yer tutur. Yeni tarixi-mədəni şəraitdə uşaq oyun folklorunun toplanması, tədqiqi və təbliği xüsusi əhə­miyyət kəsb edir. Bu mövzu bir tərəfdən kitab nəşrinin, eləcə də kütləvi informasiya vasitə­lərinin, o cümlədən informasiya tex­no­logiyalarının çox sürətlə irəliləməsinin ənənəyə ciddi təsiri ilə bağ­lı aktualdırsa, digər tərəfdən uşaqların fiziki, əqli-psixoloji hazırlığında və intellektual zəkasının inkişaf etdirilməsində əsas baza olması ilə vaciblik təşkil edir. Dünyada baş verən sosial-mə­dəni pro­seslərin təsirinin nəticəsi bütün formalarda uşaq folklo­runda öz bariz əksini tapır. Bu baxımdan müasir uşaq folklorunda bəzi janrların, o cümlədən müəyyən folklor mətnlərinin gün­dəlik həyatdan silinməsi, bəzi oyunların çox az hallarda ifa olunması, süjet fondunun və poetik kompozisiya vasitələrinin konkret­ləşmə­si halları xüsusilə narahatlıq doğurur.
Qaynaqlar

1. Azərbaycan folkloru antologiyası. Qarabağ folkloru. V c. Bakı – 2009.

2. Пропп В.Я. Принципы классификации фольклорных жанров // Советская этнография.– 1964.– № 4.

3. Özdemir Nebi (2006), Türk çocuk oyunları I, Ankara: Akçağ yayınları.

4. Ключева М. А. Народные подвижные детские игры: опыт типологии.Aвтореферат. Санкт-Петербург – 2008.

5. Qarabağ: Folklor da bir tarixdir. VI kitab. Bakı – 2013.

6. Təbriz folklor örnəkləri. I c. Bakı – 2013.

7. http://dergiler.ankara.edu.tr.

8. http://www.ruthenia.ru.



9. http://fbd.aydin.edu.tr.

10. http://www.kyrgyz.ru

QARABAĞDA OYUN-TAMAŞA MƏDƏNİYYƏTİ

VƏ BU MƏDƏNİYYƏTİN DAŞIYICILARI
Sönməz Abbaslı

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

AMEA Folklor İnstitutu

abbasli-sonmez@rambler.ru

Özət

Azərbaycan xalqının çox əski köklərə söykənən bir mədəniy­yə­ti ─ oyun-tamaşa mədəniyyəti var. Bu mədəniyyət Azərbay­ca­nın demək olar ki, bütün bölgələrini çevrələmişdir. Azərbaycanın folklor xəritəsində aparıcı yeri tutan Qarabağda da bu oyun-tamaşa mədəniyyəti mövcud olmuş və icra edilmişdir.

Məqalədə Qarabağ məkanında icra edilən bəzi xalq oyun və tamaşaları təhlilə cəlb olunmuş və özəllikləri üzə çıxarılmışdır. Eyni zamanda, xalq oyun və tamaşalarında aparıcı mövqeyə ma­lik iste­dadlı aktyorların adları çəkilmiş, fəaliyyətlərinə nəzər sa­lınmışdır.

Açar sözlər: Qarabağ, folklor, xalq oyunları, meydan ta­ma­şaları, aktyor
Культура игры-представления в Карабахе и ее носители

Резюме

Азербайджанский народ имеет один вид культуры, которая имеет очень древние корни. Этой культурой являет­ся культура игры-представления. Данная культура можно сказать что распространена во всех регионах Азербайджана.

И в Карабахе, который занимает ведущее место в фольклорной карте Азербайджане данная культура игры-представ­ления с древних времен была известна и ныне продолжает осуществляться.

В статье анализируются некоторые народные игры и представления и выявляются их особенности. В тоже время здесь исследуется деятельность некоторых видных персо­нажев- героев этих представлений.



Ключевые слова: Карабах, фольклор, народные игры, представления, актер
Game-play culture in Garabag and

the carriers of this culture

Summary

Azerbaijan people have an ancient culture ─ game-play culture which bases on ancient roots. This culture covers almost the whole regions of Azerbaijan. In Garabag that takes an important place on the folklore map of Azerbaijan this game-play culture existed and was performed.

In the article some folk game and plays which were performed in Garabag is investigated and their features are cleared out. At the same time the names of the talented actors which have the leading role in game-play culture are mentioned, their activities are looked through.

Key words: Garabag, folklore, folk games, folk plays, actor
Oyun – tamaşa mədəniyyəti Azərbaycan xalqının yiyələndiyi özünə­məxsus və tarixi çox-çox qədimlərə gedib çıxan zəngin bir irsdir. Bu irsdə qədim adət-ənənələr də öz əksini tapır, aqilləri­mizin müdrikliyi və unudulmuş inam, etiqadları da.

Azərbaycan şifahi söz sənətinin digər janrları kimi xalq oyun və tamaşalarının da konkret məkanı yoxdur. Bu oyun-tamaşalar istər ölkənin şimalında, istər cənubunda, şərqdən tutmuş qərbə qə­dər yaranıb yayılmış və getdikcə xalq həyatının müxtəlif sa­hələrini çevrələmişdir.

Azərbaycanın folklor xəritəsində mövzu rəngarəngli­yi­nə, məzmun spesifikasına görə xüsusi mövqeyə malik Qara­bağ folk­lor mühitində xalq oyunları və meydan tamaşaları aparıcı yeri tutur. Atüstü oyunlardan tutmuş qız-gəlin oyun­la­rı­na qədər, dər­viş oyunlarından tutmuş zorxana oyunlarına ki­mi, mərasim oyun­ları, kukla tamaşaları, eləcə də şəbih tama­şaları Qarabağın demək olar ki, bir çox bölgələrində təşkil olunmuş və icra edilmişdir.

Xalq oyunlarının bir çoxu əsasən mövsüm mərasimləri ilə bağlı olmuşdur. Şübhəsiz ki, elə ilkin janrların əksəriyyəti ibtidai insanın təsərrüfat həyatı, əməyi, gündəlik ehtiyaclarını ödəmək istəyi ilə sıx bağlı idi. Təbii ki, bolluq arzulayan xalq məhsula ziyan yetirən nə varsa ona şər qüvvələrin simvolu kimi baxmışdı. Elə bu zəmində də xalq oyunları və tamaşaları yaranmışdı.

Qarabağda icra edilən belə mərasim oyunlarından biri “Dodu-dodu” oyunudur ki, bu oyun digər bölgələrdə “Qodu-qodu” adı ilə məşhurdur. Günəşi çağırmaq məqsədi daşıyan bu oyunun süjet xətti çox sadədir. İştirakçılar üzərinə qırmızı parça çəkilmiş bir dairə ─ “dodu”nu qapı-qapı gəzdirərək, “dodunu gördünüz­mü?”... sözləri ilə başlayan bir mərasim təkərləməsi oxuyur, dairə ətrafında müxtəlif ayin oyunları icra edirdilər. Qarabağlılar arasında bu oyuna “dodugəzdirmə” də deyirdilər.

Yaz vaxtı Qarabağda icra edilən “Baharbənd” oyunu isə bahar vaxtı qadınların bərə göyərtəsində icra etdiyi bir mərasim oyunu olmaqla bərabər, həmçinin yaz mərasim şənliklərində keçi­ri­lən atüstü oyunlardandır. Oyun maraqlı süjet xəttinə malikdir. Oyun zamanı atçılar atı sürərək papaq, qılınc, kəmər, xəncər, çuxa-arxalıqlarını bir-bir çıxarıb müəy­yən yerlərə atır, sonra isə atı cəld geri döndərib, çapa-çapa atdığı əşyaları növbə ilə yerdən qaldırıb geyirdilər. “Bahar­bənd” oyunu daha çox Qarabağda meşə ilə əhatə olunmuş “bənd” adlı düzənliklərdə keçirilirdi.

Qeyd edək ki, bu oyunda kiçik qızlar, həmçinin yeniyetmə qızlar və cavan gəlinlər iştirak edirdilər.

Qarabağda yaz mərasimi və toy şənliklərində icra edilən digər qız-gəlin oyunlarından biri də “Cəhribəyim”dir. Bu oyunun mənşəcə kütləvi dərviş oyunu ilə bağlılığı aşkarlan­mışdır. Qara­bağ ərazisində geniş yayılmış bu süjetli oyunun iki dəstədən ibarət ifaçıları növbə ilə bir- birilə deyişir, sonra hamı bir yerdə ucadan ─ cəhribəyim deyirdilər.

Onu da deyək ki, cəhribəyim deyimi qız adı kimi izah edilsə də, əslində “xanımlara məxsus zikr” mənasındadır.

Mənşəyi qədim əkinçilik və yazqabağı mərasimlə səslə­şən bir sıra dramlar var ki, onlar uzun bir inkişaf yolu və şifahi yaradı­cı­lıq mərhələsi keçdikdən sonra ictimailəşmiş, əski etiqad­lar isə arxa planda qalmışdır. Bu cür ictimai məz­munlu xalq dramlarının ən məşhuru “Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş” kome­diyasıdır ki, burada mənəvi inkişafa əngəl olan avamlıq, gerilik, cəhalət, nadanlıq satirik gülüşə tuş gəlmiş və tamaşaçı­la­rın nifrət obyektinə çevril­mişdir. Düzlük, qayğıkeşlik, zəhmətse­vərlik ideya­larını özün­də əks etdirən bu əsər həm də mülkədar­ların, istismarçı, soyğunçu xarakterini nifrət hədəfinə çevirirdi. Üç pərdəli bu ta­maşanın icra məkanı əsasən Qarabağın Kəlbəcər bölgəsi idi.

Araşdırmalar onu göstərir ki, prof. Ə.Sultanlının da bu ad altında bəhs etdiyi səhnə elə həmin tamaşanın bir qolu hesab oluna bilər. Tamaşa bir kişinin oğlanlarını aparıb xana təqdim etməsi və ondan əkin yeri istəməsi ilə başlayır. Yer verilməsinə eti­raz etməyən xan məhsul verilməsinə gəldikdə etiraz səsini ucaldır. Lakin bu zaman oğlanların məsələyə qarışması ilə xan məhsulun yalnız beşdən birini əkinçilərə verməyə razı olur. Yüzbaşı yeri ölçüb qardaşlara verdikdə kiçik qardaş narazıçılıq edir ki, yerim pisdir və azdır. Nəticədə yüzbaşı bu vəziyyətdən başını götürüb qaçır və qardaşlar dalaşır. Nəhayət, ata gəlib qardaşları barışdırır və torpağı şərikli əkməyi məsləhət görür. Az keçmir ata ölür və kiçik qardaş yer şumlamaqda, toxum səpmək­də, sulamaqda, məhsulu biçib yığmaqda böyük qardaşa kömək etmir. İşdən yayınmaq üçün müxtəlif bəhanələr gətirir, bəzən onu ilan vurur, bəzən dişi ağrıyır, gah da sancılanır. Maraqlısı odur ki, məhsul hasil olan zaman kiçik qardaş onu yarı bölmək istəyir. Hər kəs ona etiraz edir və ona payın düşmədiyini söyləyir. Qar­daşlar savaşarkən kiçik qardaş ölür. Camaat da deyir: “Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş”.

“Tənbəl qardaş”, “Cütçü oyunu”, “Çəltikçilər”, “Çəltik əkən­lər” və “Şəbi oyunu” tamaşalarının süjet xəttinə nəzər saldıqda aydın olur ki, əslində bunlar hamısı “Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş” xalq dramının ayrı-ayrı səhnələridir.

Vaxtilə bu səhnələr tənbəlliyə nifrət oyatmaq, əməyi, zəhməti tərənnüm etmək üçün iri həcmli tamaşa kimi oynanılıb.

M.Arifin təqdim etdiyi variantı, eləcə də prof. Ə.Sultan­lının və Ə.Axundovun yazıya aldığı variantı müqayisə etdikdə sonun­cu­nun əldə etdiyi variantın daha dolğunluğu və dram janrının bütün parametrlərinə uyğun gəldiyi nəzərə çarpır.

Burada bir məqamı da qeyd etmək istərdik ki, Qarabağın Qu­badlı ərazisində vaxtilə “Kosa” adlı bir tamaşa da oynanılırdı ki, bu əslində qışla baharın mübarizəsini əks etdirmirdi. Burada da yerin əkilməsi və məhsul üstündə dava-dalaşın düşməsi onu göstərir ki, bu tamaşa da “Tənbəl qardaş” süjetinin elə bir hissə­sidir.

Azərbaycanda geniş yayılan tamaşalardan biri “Xan-xan” tama­şasıdır ki, bu xalq dramı Qarabağda, konkret desək, Füzuli, Laçın, Qubadlı rayonlarında “Şah bəzəmək” adı ilə məşhurdur. Bu tamaşanın Qubadlı və Füzuli bölgələrində qadınlar tərəfindən oynanıldığı söylənilir. Yazda oynanılan bu tamaşada kosalar da iştirak edir. Biri cərimə alır və zopa vurur, o biri həkim rolunda çıxış edir, üçüncü kosa isə şikayətçilər arasında intizam yaradır.

Maraqlısı odur ki, bəzən elə şikayətçilərin özləri günah­kar olur. Aktyorların dünyagörüşünün əhatəliliyi, şifahi söz xəzinə­mizə dərindən bələd olmaları tamaşanın maraqlı və məzmunlu olmasına yardımçı olurdu. Elə bu tamaşada da aşıq­lar, komik aktyorlar səhnə arasında müxtəlif satirik əhvalatlar, lətifələr danışmaqla kütləni ələ almağı bacarırdılar.

Azərbaycan komediya tamaşalarında eybəcərliyi ifşa edən üsul­­lardan biri də sual-cavab yolu ilə tiplərin xarak­terinin açıl­ma­sı, ifşasıdır. Bu baxımdan Ağdam və Füzulidə oynanılan “Dəvəçi və biləndər” tamaşası daha xarakterikdir. Sadə süjet xəttinə malik tamaşa bir kişinin yol gedən iki nəfərdən itən dəvəsini soruşması ilə başlayır. Onların dəvənin itdiyi vaxtı öyrəndikdən sonra dəvələrin tapılması məlum olur. Qəribəsi odur ki, kişi bu adam­ları xanın yanına aparır və oğurluqda təqsirləndirir. Sual-cavab yolu ilə bəlli olur ki, onlar oğru deyillər. Bu tip tamaşalarda xalq nümayəndələri dərin, məntiqi düşüncələri ilə şərə, böhtana qalib gəlir. Bu da onu göstərir ki, bəşər övladı məhz ağılın, reallıqla bağ­lı olan məntiqin vasitəsilə fəlakətdən xilas ola bilər. Elə bu tamaşa­nın da əsas ideya-estetik dəyəri bundan ibarətdir.

Füzuli rayonunda qeydə alınan maraqlı tamaşalardan biri xalq aktyorlarının böyük məhəbbətlə ifa etdiyi “Sən kim­sən?” tamaşa­sıdır. Vətənin müqəddəratından, onun müdafi­əsin­dən bəhs edən bu tamaşada xalqa rəhbərlik edənlərin iç dünyası, mənəviyyatı açılır. Fırtıq adlı bir bəyin qohumu döyüşdən al-qan içində, baş-gözü sarıq­lı bir vəziyyətdə qayıdır və xalq onu tanımayıb ─ Sən kimsən? ─ deyə soruşur. Tamaşada maraqlı anlar da elə bundan son­ra yaşanır. Özünü təqdim edən bu şəxs özü ilə döyüşə apardığı igidlərin bir-bir təqdimatına başlayır. Onun qəhrəman, qorxmaz təbiətli insan kimi təqdim etdikləri də var, qorxaq, satqın kimi təqsirlən­dirdikləri də. Diqqətçəkən məqamlardan biri onun dö­yüş­çü­lərin adını çəkən zaman arada sümük, papaq, kəmər, silah və s. nümayiş etdirməsidir. Qınaq obyektinə çevrilən bəy qohu­­munu tezliklə xalq nümayəndəsi əvəz edir və deyir ki, düş­mən üzərində qələbə çalmağın əsas şərti birlik və fəda­kar­lıqdır. Məhz bu xalq nümayəndəsi ətrafına ordu yığıb döyüşə yollanır. Dra­matik xarakterli tamaşanın əsas mahiy­yəti qəh­rəmanlıq, vətən­pərvərlik kimi ülvi keyfiyyətlərin aşılan­masıdır.

Əldə etdiyimiz məlumata görə Füzuli rayonunun Qar­ğa­bazar kəndində təşkil olunan zaman bu tamaşanın sədası ətraf kəndlərə də yayılırmış və kəndə böyük izdiham axışırmış. Bu tamaşa ictimai, siyasi problemi qabardıb, Vətən və xalq, azadlıq və şəxsiyyət məsələsini önə çəkir və xalq həlledici bir vasitə kimi çıxış edir. Onu da qeyd edək ki, bu tamaşada xalqın nümayəndəsi kimi çıxış edən şəxsin həm səsində, həm geyimində bir qətiyyət, əminlik, cəngavərlik hiss olunurdu.

Meydan tamaşaları içərisində mənşə etibarilə daha ilkin olan­larından olan zorxana tamaşaları Qarabağda da qədimdən açıq havada keçirilən kütləvi tamaşalardan olmuş və zaman-zaman spesifik çalarlarla zənginləşmişdir. Elə “Pəhləvan Pənbə” adlanan zorxana tamaşası vaxtilə Qarabağda geniş şöh­rət qazanmış bir məzəli nağıl əsasında meydan oyun­çularının tez-tez ifa etdiyi məzhəkələrdən olmuşdur. Qeyd edək ki, tanınmış məzhəkə ustası Abdal Qasım bu oyunun ən məşhur ifaçısı kimi qeyd edilir.

Bəzi tədqiqatçılar zorxana tamaşalarını yuğlarla bağla­yırlar. Bu baxımdan görkəmli folklorşünas alim A.Nəbiyevin fikirləri maraq doğurur. “Bir sıra zorxana tamaşaları yuğların gimnastik hərəkətlərinin transformasiyası nəticəsində ortaya çıxmışdır. Əksər hallarda belə tamaşalar müxtəlif pəhlə­van­ların ayrı-ayrı hərəkətlərindən sonra onların müşayiəti ilə “sümüksüz” qızların “yuğ” hərəkətlərini nümayiş etdirmə­sindən ibarət idi (4, 305).

Qarabağda tarixən mövcud olmuş, daş kitabələrdən bizə gəlib çatan xalq oyunlarının böyük qismini də sözsüz oyunlar ─ pantomima oyunları təşkil edirdi. Bunlardan biri “Beşatı­lan” oyunudur ki, E.Aslanovun verdiyi məlumatdan aydın olur ki, “Be­şatılan” vaxtilə Qarabağda təsadüf olunan məişət səciyyəli, laloyunu-pantomima tərzli xalq oyunudur (2, 33).

Xalqımızın ən bitkin, dramatik tamaşa növlərindən olub tarixi Kərbəla hadisələrini özündə əks etdirən “Şəbih” tama­şaları Qara­bağda, xüsusən Şuşada geniş yayılmaqla dini ide­ya­ların yayılması məqsədi daşımışdır. Elə bu məqsədlə o döv­rün din xadimləri “Şəbihlər”in təşkil edilməsinə və təbliğinə bilavasitə yardımçı olmuşdular. Bu tamaşalar zahiri quruluşu ─ səhnə forması, ak­tyor oyunu tərzi və bir sıra spesifik xüsusiyyətləri ilə digər tamaşa növlərindən fərqlə­nirdi.

Şuşada göstərilən “Şəbih” tamaşalarında xüsusən bər-bə­zəkdən daha çox istifadə edilir və tamaşanın icra məkanı olaraq şəhər divarlarının yanı, dağ döşü seçilirdi. Bu digər şəhər və kəndlərdən gələn seyirçilərin baxmaq imkanı məqsədi daşıyırdı.

Sənətşünas M.Allahverdiyevin şərhinə görə: “Bir sıra şəhər­lər­də, eləcə də Şuşada keçirilən “Şəbih” tamaşasında da əvvəl sinə vuranlar dəstəsi gəlir, sonra Hüseynin qızına nişanlanmış kiçik imam bər-bəzəkli şəkildə səhnəyə daxil olurdu. O, Hüseyn­dən müharibəyə girmək icazəsi alır və guya müharibədə öləcəyini də bilirmiş. Bunların arxasınca Yezidin ordusu və sərkərdəsi səhnəyə çıxırdılar. Nəhayət, Hüseynin atı meydana daxil olurkən yaraların­dan qan süzülürdü. Belə naturalistik ünsürlər bütün təfsilatı ilə “Şəbih”lərdə nümayiş etdirilirdi. Bu dəstələr keçib qurtardıqdan bir an sonra imam Hüseynin tabutunu gətirirdilər. Bu tabutdakı meyidin başı bədənindən ayrılmışdır. Bunu mü­qəvvanın boynuna tikilmiş mal ətinin vasitəsilə göstərirdilər. Hüseynin ölüsünü təmsil edən mü­qəvvanın sinəsinə bir neçə nizə sancılır, cənazənin hər iki tərəfində isə günahsızlığı təmsil edən göyərçinlər qoyulurdu” (1, 101).

Aparılan tədqiqatlar sübut edir ki. “Şəbih”lər uzun müddət ic­ti­mai fikri, bədii estetik zövqü məşğul etmiş, dini ideyaları yaymışdır.

Ə.Haqverdiyev xalqların həyatında xalq tamaşalarının hər zaman mühüm rol oynadığını vurğulayaraq yazır: “Açıq meydan­larda, həvəskar camaatın gözü qabağında və heç bir dekordan istifadə etmədən oyun çıxaran müxtəlif sehrbazlar və yalançı pəhləvanlar kütlənin diqqətini həmişə cəlb etmişlər (3, 414-421).

Şübhə yox ki, Azərbaycanda xalq oyun və tamaşalarının icti­mailəşməsi, nəsildən-nəslə keçməsi və sevilməsində apa­rıcı rolu meydan aktyorları oynamışdır. Heç bir savad gör­mə­yən, şifa­hi şəkildə öz ustadından dərs alan, xalq ədəbiyyatının incə­lik­lərini mə­nimsəyən bu aktyorlar əslində elə xalqdan dərs almış, həmişə ictimai fikrin önündə getmişdilər. Bəzən kosa, keçəl, bəzən tənbəl, bəzən molla və qazıların, axund­ların, kəndli­lərin, bəzən də müdrik­lərin obrazlarına girən bu aktyorlar əhilləş­di­rilmiş heyvanları oynatmaqla birgə, hətta onların cildinə girməyi də bacarırdılar. Bu baxımdan onlara professional aktyor demək də olar. Bu məsələ ilə bağlı M.Allahverdiyevin prof. Ə.Sul­tan­lının “Azərbaycan oyun­bazı savadsız idi və heç də oyun mədə­niy­yəti nöqteyi-nəzərindən yüksək sayıla bilməzdi” ─ fikrinə mü­nasibəti qaneedicidir: “Əgər xalq komediya aktyorlarının oyunu bəsit, süni, təsirsiz, bədii cəhətdən solğun olsaydı, o tamaşaçıları öz ətra­fı­na yığıb düşündürə bilərdimi? Böyük komediya tama­şa­larının tərki­bin­­də ifa olunan satirik səhnələr gəlib bizə çatardımı? Qətiy­yən yox (1, 210).

Həqiqətən də, Azərbaycanın bir çox bölgələrində, eləcə də Qarabağ diyarında xalqı gülüb-güldürən, bəzən də düşün­dürən istedadlı xalq aktyorları olmuşdur.

İctimai tərbiyə işində meydan aktyorlarının xidməti əvəzsiz idi. O dövrdə müxtəlif adlarla –zərif, lotu, təlxək ki­mi çağırılan belə aktyorlar tamaşaçı rəğbətini qazanmağı ba­carmışdılar.

XX yüzilliyin əvvəllərində Qarabağda fəaliyyət gös­tə­rən, görkəmcə kiçikboy olan, əsasən lətifə qəhrəmanı, bəzən isə nağıl, rəvayət qəhrəmanı kimi qarşımıza çıxan Abdal Qasım istedadı ilə şöhrət qazanmışdır. O, təkbaşına qaravəlli və nağıl danışar, kukla oyunu göstərər, him-cim və hərəkətlə həyatda olan müxtəlif surətləri nümayiş etdirirdi. Onun bir çox lətifə və şəbədələri uzun müddət xalq arasında dillər əzbəri olmuşdur. Folklorumuzun ilk ifaçısı kimi o, 1910-1914-cü illərdə Bakıda müvəffəqiyyətlə çıxış etmiş və mətbuatda “artist kandidatı” adı ilə qeyd olunmuşdur.

“Keçini neçəyə satırsan?” adlı səhnəcikdə Abdal Qasım öz­gələrinin hesabına yaşayan fırıldaqçı və soyğunçuların iç üzünü açır, ictimai nifrət hədəfi edirdi. O, saxtakarlığa, hay-həşir qo­paranlara, dayaz düşüncəlilərə gülüş və qəzəb hissi oyadırdı.

İstedadı ilə tamaşaçı rəğbəti qazanan Abdal Qasımın yaradı­cı­lıq im­­kanları barədə o dövrün mətbuatının yazdıqları maraq do­ğurur: “...hər­gah belə bir artist kadrı avropalıların əlinə düşsəydi, indi ondan ta­­mam yer üzündə məşhur bir komik qayırıb meydana salmışdılar. Onun bir “Kürd nağılı”, bir də “Pəhləvan Pənbə” nağılı var ki, nə qə­dər acıqlı və qəmgin bir adam olsa, lakin şüur qəhqəhə çəkib gülər” (5).

Eləcə də Məmmədqulu Kərimi, İsmayıl, Rizvani, Abdallı Nə­cəf, Salatın, Təlxək Qasım kimi aktyorlar xalq həyatı ilə üzvi şə­kil­də bağ­lı olub, zülmkar, eybəcər tiplərin obrazını yaradaraq ona gülürdülər.

Lətifə ustası kimi tanınan Kəblə Şirin XIX yüzilliyin sonunda Qarabağ məclis və şənliklərində öz məzəli zarafatları və lətifələri ilə müvəffəqiyyətlə çıxış edən zəriflərdən idi.

Ümumiyyətlə, “zərif” sözünün izahını verən E.Aslanov yazır: “Zərif- keçən yüzildə Qarabağda öz incə zarafatı, məzəli lətifələri və hazırcavablığı ilə məclisdəkiləri əyləndirib güldürən şəxsə verilən addır” (2, 84).

Bu baxımdan deyilən kriteriyaya cavab verən şəxslərə o dövrdə “Qarabağ zəriflərindəndir” deyirdilər.

El arasında xalq komikləri kimi tanınan aktyorlar “lotu” adı altında da fəaliyyət göstərirdilər. Xüsusən, Qarabağda Lotu İbiş, Lo­tu Kərim, Lotu Qulu, Çölqalalı Lotu və s. lotu təxəllüslü ko­mik oyunçular qədim məsğərə xalq tamaşası ənənələri davam et­di­rirdilər. “Zəriflər”dən fərqli olaraq “lotular”ın artistik fəaliyyəti da­ha geniş idi. Toy məclisi və el şənliklərində mütrüb dəstəsi ilə bir­likdə çıxış edən bu oyunçular un və yumurtadan hazırlanan maye ilə qrimlənərək, müxtəlif janrlarda ─ gözbağı oyunu, qa­ra­vəl­li, meyxana və bədyə söyləməkdə hünər göstərir, yam­sı­la­ma yo­lu ilə müxtəlif insan surətinə girir, öz oyunlarında əhil­ləş­miş meymun, ayı və tutuquşudan istifadə edirdilər. Bəzən isə, öz­ləri də heyvan cildinə girir, him-cim ilə rəqs edib oxuyur­dular. Bu ko­mik oyunçulara el içində bəzən, “təlxək”, “lotu­bambılı” da deyirdilər.

Lətifə qəhrəmanı kimi tanıdığımız Xarrat Qulu isə XIX yüzil­li­yin II yarısında Qarabağda şəbih tamaşalarına rəhbərlik et­mişdir. Bu məşhur şəbihgərdan dövrünün tanınmış şairi, iste­dadlı musiqişünası kimi xanəndə və oyunçuluq sənətinə həvəs göstərən gəncləri şəbih tamaşalarına cəlb etmiş və onları bu peşəyə yi­yə­ləndirmişdir.

Son olaraq qeyd etmək istərik ki, Qarabağda xalq oyun və mey­dan tamaşaları və bu mədəniyyətin daşıyıcıları olan aktyor­ların fəaliyyəti tarixi köklərə bağlıdır və bu gün də bu ənənənin bəzi ünsürləri hələ də yaşamaqdadır.

1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə