AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ



Yüklə 2.97 Mb.
səhifə6/30
tarix29.11.2016
ölçüsü2.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

Qaynaqlar:

  1. Abbasova A. Kəlbəcər folkloru (Kəlbəcərli sakinlərdən toplanmış nümunələr). Bakı, Azərbaycan Gənclər Fondu tərəfindən nəşr olunub, 2014, 178 s.

  2. Aliyev İ. “Folklor örneklerinin terbiyesel olanaklarına dair” V milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi. Genel konular seksiyon bildirileri. Ankara, 1997, 19-26 s.

  3. Əmirli E. Qubadlı folkloru. “Dədə Qorqud”. Elmi-ədəbi toplu, IV. Bakı, Nurlan, 2011, s.117-133.

  4. Hüseynov A. Qədim türk qəbilələrinin totemləri.

http://davam.az/qdim-trk-qbillrinin-totemlri.html

  1. Kəlbəcər: Ermənistanın işğal etdiyi cənnətimiz. Kəlbəcər RİH sifarişi ilə çap olunub. 2014, 60 s.

  2. Qarabağ: Folklor da bir tarixdir. V c. / Toplayıb tərtib edən­lər: İ.Rüstəmzadə, Z.Fərhadov. Bakı, Zərdabi LTD, 2013, 451 s.

  3. Qarabağ: Folklor da bir tarixdir. VII c. / Toplayıb tərtib edən: İ.Rüstəmzadə. Bakı, 2014, 420 s. (çapdadır)

  4. M.Arif. Azərbaycan xalq teatrı. Ədəbiyyat məcmüəsi, Bakı, 1946, s. 8

  5. Orucov T. Qarabağda xalq oyunları. Qarabağ folkloru: prob­lemlər, perspektivlər mövzusunda Respublika Elmi Kon­fransının materialları. Bakı, 26 dekabr 2012, 35-55s.

  6. Rəhimli İ. Azərbaycan teatr tarixi.Bakı, Çaşıoğlu, 2005, 864 s.

  7. Sultanlı Ə. Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafı tarixindən. Bakı, Azərnəşr, 1964, s. 62-63

  8. http://www.az.wikipedia.org/wiki/Azərbaycan_xalq_çalğı_alətləri

  9. http://www.spiritanimal.info/deer-spirit-animal/

XALQ OYUNLARI MƏDƏNİYYƏTLƏ BİR BAŞLANĞICDA
Aytən Cəfərli

AMEA Folklor İnstitutu

ceferli_ayten@mail.ru

Özət

Xalq oyunlarının geniş bir qolunu uşaq oyunları təşkil edir. Əslində uşaq oyunları rəqsdaxili və mərasim oyunları əsasında yaranmışdır. Bu oyunlarda erkən etiqad və inam güc­lüdür. Lakin təbii ki, onların bir çoxu ilkin formalarını qoru­yub saxlaya bil­mə­miş, güclü təhriflərə və transforma­siya­lara uğramış, bu gün uşaq­lar üçün səciyyəvi xüsusiyyətləri qəbulet­mə prinsipi ilə yenidən işlənmişdir. Lakin uşaq oyunlarında bizə gəlib çatan bir sıra ar­xaik elementlər bu oyunların çarpazlaşma məqamları, er­kən dövrlərin mərasim və adətləri üzərinə kölgə sala bilmə­mişdir. Naxçıvan MR Ordu­bad rayonu ərazisində də kiçik yaşlı uşaqların müxtəlif oyunları ilə bağlı nümunələr mövcuddur. Belə ki, bu oyun nümunələrinin bəziləri günümüzdə öz aktuallığını itirmiş, bəziləri isə hələ də azyaşlılar tərəfindən icra olunmaqdadır. Bunlardan “Yumdum qac” (“Gizlənqac”), “Ocaq yandı”, “Stop”, “Əmr elədi”, “Ortada qaldı”, “Göz bağlıca”, “Mozu-mo­zu”, “İy­nə-iynə”, “Əl-əl”, “Quş uçdu”, “Qazlar”, “Bənöv­şə”, “Rəng-rəng”, “Heykəl”, “Lal-dinməz”, “Oğru-oğru”, “Da­şa çıxdı”, “Kü­kü-kükü, barama”, “Ad günü”, “Pabeda”, “Stola oturdu”, “Yastıq atdı”, “Butulka çevirdi”, “Meymun aldatdı”, “Qatıq-qatıq”, “Beş daş”, “Bakı” və s. oyunlar uşaqların sevərək icra etdiyi oyun­lar­dan­dır. Məqalədə bu oyunların bəziləri haqqında söhbət açıl­mış­dır. Belə nəticəyə gəlmək olar, bu oyunlar vasitəsilə insan həm özünü, həm dünyanı və həm də cəmiyyətdə öz yerini dərk etmək istə­mişdir. Bu mənada uşaq oyunları yeniliyə, inkişafa yol açan folklor nümunəsidir.



Açar sözlər: Ordubad, oyun, mərasim, ərazi, uşaq, Gizlən­qaç, arxaik.

Айтен Джафарлы

Народные детские игры в одном начале с культурой

Резюме

Большую часть народных игр занимают детские игры. На самом деле детские игры созданы на основе танцевальных и обрядовых игр. В этих играх очень сильно развиты начальное убеждение и вера. Но, естественно, многие из них не смогли сохранить свою первоначальную форму, были подвергнуты сильным искажениям и трансформациям и сейчас заново раз­работаны с принципом характерных особенностей для детей. Но до­шед­шие до нас некоторые архаические элементы в детских играх, моменты пе­ресечения этих игр не смогли бросить тень на обряды и обычаи ранних времен. Существуют образцы связанные с некоторыми играми малолетних детей и на территории Ордубадского района Нахичеванской АР. Таким образом, некоторые из этих образцов потеряли свою актуальность в наши дни, а некоторые исполняются малолетними детьми по сей день. Среди них, «Юмдум гач» («Гизлянгач») – («Прятки»), «Оджаг янды», «Стоп», «Эмр еляди», «Ортада галды», «Гоз баглыджа» («Жмурики»), «Мозу-мозу», «Ийня-ийня», «Эл-эл», «Гуш учду», «Газлар», «Баноша», «Рянг-рянг», «Хейкял», «Лал-динмез», «Огру-огру», «Даша чыхды», «Кюкю-кюкю, барама», «Ад гюню», «Пабеда», «Стола отурду», «Ястыг атды», «Бутулка чевирди», «Меймун алдатды», «Гатыг-гатыг», «Беш даш», «Бакы» и др. игры любимы детьми. В статье ведется речь о некоторых из этих игр. Можно сделать такой вывод, что посредством этих игр человек захотел познать и себя, и мир и свое место в обществе. В этом смысле детские игры являются фольклорными образцами, прокладывающими путь к новизне, развитию.



Ключевые слова: Ордубад, игра, обряд, территория, дети, Гизлянгач, архаический.

Ayten Cafarli

Folk child games are at the same beginning

with the culture

Summary

A large proportion of folk games consist of children games. Actually, children games arose on the basis of dances and ceremony games. In this games, early belief and faith are strong. But, of course, most of them could not save their previous form, they were exposed to misrepresentations and transformations, and nowadays they have been reprocessed with the principle of accepting specific features for children. However, some archaic elements arrived us in children games could not overshadow crossing moments of these games, ceremonies and traditions of early period. There are examples about different games of kids in Ordubad, Nakhchivan Autonomous Republic, too. So, today some of these examples have lost their topicality and some of them are still carried out by kids. For example, “Yumdum qaç” (“Hide and seek”), “Ocaq yandı” (“Fire lit”), “Stop”, “Əmr elədi” (“Ordered”), “Ortada qaldı” (“In the middle”), “Göz bağlı­ca”(“Closed eyes”), “Mozu-mozu”, “İynə-iynə” (“Needle-need­le”), “Əl-əl” (“Hand-hand”), “Quş uçdu” (“Flying bird”), “Qaz­lar” (“Geese”), “Bənövşə” (“Violet”), “Rəng-rəng” (“Colour”), “Heykəl” (“Statue”), “Lal-dinməz” (“Mute”), “Oğru-oğru” (“Thief”), “Daşa çıxdı”(“Climb on a rock”), “Kükü-kükü bara­ma” (“Coccons”), “Ad günü” (“Birthday”), “Qələbə” (“Victory”), “Stola oturdu” (“Sit on a chair”), “Yastıq atdı” (“Throw a pillow”), “Butulka çevirdi” (“Turning bottle”), “Meymun aldatdı” (“Trick a monkey”), “Qatıq-qatıq” (“Sour-milk”), “Beş daş” (“Five stones”), “Bakı” (“Baku”) are the games that children play with a great interest. Some of these games are discussed in this article. It may be concluded that by these games a person tried to understand both himself and the world and also his place in the society. In this sense, children games are kinds of folklore which lead innovation and development.



Key words: game, ceremony, area, Hide and seek, archaik.

Xalq oyunlarının geniş bir qolunu uşaq oyunları təşkil edir. Əslində uşaq oyunları rəqsdaxili və mərasim oyunları əsasında yaranmışdır. Bu oyunlarda erkən etiqad və inam güclüdür. Lakin təbii ki, onların bir çoxu ilkin formalarını qoruyub saxlaya bilmə­miş, güclü təhriflərə və transforma­si­yalara uğramış, bu gün uşaqlar üçün səciyyəvi xüsusiyyətləri qəbuletmə prinsipi ilə yenidən işlənmişdir. Lakin uşaq oyunlarında bizə gəlib çatan bir sıra arxaik elementlər bu oyunların çarpazlaşma məqamları, er­kən dövrlərin mərasim və adətləri üzərinə kölgə sala bilməmişdir. E.Taylor uşaq oyunlarını “mədəniyyət qalıntıları” hesab edirdi [5.619].

Ərazidə azyaşlı uşaqların oynadıqları müxtəlif oyunlarla bağlı nümunələr mövcuddur. Belə ki, bu oyun nümunələrinin bəziləri günümüzdə öz aktuallığını itirmiş, bəziləri isə hələ də azyaşlılar tərəfindən icra olunmaqdadır. Bunlardan “Yumdum qac” (“Gizlənqac”), “Ocaq yandı”, “Stop”, “Əmr elədi”, “Ortada qaldı”, “Göz bağlıca”, “Mozu-mozu”, “İynə-iynə”, “Əl-əl”, “Quş uç­du”, “Qazlar”, “Bənövşə”, “Rəng-rəng”, “Heykəl”, “Lal-din­məz”, “Oğru-oğru”, “Daşa çıxdı”, “Kükü-kükü, barama”, “Ad gü­nü”, “Pabeda”, “Stola oturdu”, “Yastıq atdı”, “Butulka çevir­di”, “Meymun aldatdı”, “Qatıq-qatıq”, “Beş daş”, “Bakı” [2.294-311] və s. oyunlar uşaqların sevərək icra etdiyi oyunlardandır. Ordubad ziyalılarından olan V.Bağı­rov babasından eşitdiyi, uşaqlıq vaxtlarında sevə-sevə oynadığı oyunları belə xatırlayır: “Qaffarov Kəibə Səttar İbrahim oğlu. Ordubad şəhər (1872-1972) – 100 yaşlı babam Ordubadda anadan olub, rəncbər işləyib, kolxozçu olub, Ordubadda keçirilən el şənliklərində fəallıq gös­tə­rərdi, ələlxüsus, Novruz bayramında Sərşəhər məscidinin qa­ba­ğın­da “Xan” bəzədiləndə Kəibə Səttar baba ağ saqqalı ilə mey­dana atılıb, öz yaşıdları ilə güləşər və yallı gedərdi. Onun söy­lə­dikləri: “Ordubad məhəlləsində azyaşlı uşaqlar və ya yeniyetmə oğlanlar “gizlənpaç” (yəni gizlənqaç) oynayardı. Əslində, gizlə­nən uşağı yoldaşı tapanda artıq o şəxs vurul­muş, paslanmış, köh­nə olurdu və o, oyundan kənar sayılardı. Ordubad dialektində q hərfi p hərfi ilə əvəz edilərək dildə rahat tələffüz olunsun deyə oyun Gizlənqaç yox, Gizlənpaç adlanırdı. Nə isə, 6-7 uşaq dairə vurub, 1 nəfər isə şeirlə uşaqları əli ilə göstərərək sayırdı:

Aqili, duqili

Sari hime, həpdi qoca –

Mibili qoca, dani şirin,

Vot qiqili...

Oyun zamanı hansı uşaqda sayan adamın əli dayandısa, o uşaq kənara çəkilər və saymaq davam edərdi və axırda qalan uşaq bir divara və yaxud bir qapıya dayanıb, gözlərini yumardı. Qalan uşaqlar isə hərəsi gümanı gələn yerə qaçıb gizlənərdilər. Göz­lərini yuman uşaq isə ucadan 1-dən 10-a qədər sayıb, dillənərdi: gözlərimi açdım haaaa. Və başlardı axtarmağa. Əgər gizlənən uşaqlardan hansı cəld qaçıb gözlə­rini yuman uşağın divarına və ya qapısına əl vurub desəydi – “zapcest” (yəni ehtiyatdayam), onda o, sərbəst olar və o biri yoldaşlarının axtarılıb üzə çıxmasını gözlərdi və bu zaman gözlərini yumub, yoldaşlarını bir-bir axtarıb tapan kimi qaça-qaça gəlib gözlərini yumduğu divar və ya qapıya əl vurub “zapcest” deyib onu udmuş sayardı və əvvəlki oyunda (yəni 6-7 uşaqda başlanan oyunda) 4-5 nəfər qalıbsa yenidən dairə qurular və həmin mətn söylənər, ya da başqa sanama deyilər, oyun yenidən başlardı.

Mətndə söylənilən poetik nümunənin mənası anlaşıl­masa da, uşaqlar onu əzbər söyləyirlər.

Xalq uşaq oyunlarında bu gün mənasız görünən çoxlu sayda sözlər, davranışlar vardır. “Anadolu dialektologiyasına dair mate­riallar” kitabında Ə.Cəfəroğlu uşaq oyunlarında rast gəlinən, ancaq bu gün mənası anlaşılmayan istilahların indek­sinə ayrıca bir böl­mə ayırmışdır [2.37]. Uşaqların söylədik­ləri həmin sözlərin mənası bu gün anlaşılmır. Lakin həmin sözlərin, heç şübhəsiz, öz mənası vardı və indi bilmək çətindir ki, o sözlər hansı ovsun xarakterli ayinin, ritual misteriyanın qalığıdır. Lakin bu da şifahi mədəniyyətin bir var olma şəklidir ki, ilkin anlayışlar özünün mifoloji köklərindən, arxaik ritual semantikasından qopduğu və ya qoparıldığı zaman sonrakı çağların yozumlarında mənası anlaşıl­mır. Xalq uşaq oyunları bu baxımdan çox səciyyəvidir [4.159]. Or­dubadda da oynanılan oyunların bəzilərində belə mə­na­sı an­laşılmayan sanamalara rast gəlinir. V.Quliyevin söylədiyi aşağı­dakı mətnə də diqqət edək:

“Nənəm Qaffarova Nisəbəyim Səttar qızı (1885-1975) mə­həl­lə qadınlarını başına yığıb təndir qalar və çörək bişirər­dilər. Çox vaxt­da nəvələrini başına toplayıb uşaq oyunları öyrədər, şeir söylərdi.

Uşaqlar dairə qurub (ən çox da qızlar) əllərini yumub, yum­ruqlarını ortada saxlardılar və başçı əli ilə yumruqlarının üs­tündən vurub deyərdi:

Suqra, muqra, abil-fabil qumani,

İkki, mikki, diremə çikki, inim-kinim.

Kimin yumruğunda söz qurtardısa, o adam yumruğunu bir-bir kənara çəkərdi və axırda kimin yumruğu ortada qa­lırsa, o uşaq udurmuş. Hesab olunardı və əyilib başını bir nə­fərin dizlərinə qoyardı. Qalanları isə əlləri ilə onun başına vurub söylərdilər:

Molla-molla hariki,

Başaa keçirim çariki,

Molla-molla,

Bu neçədi?

Və iki qoşa əllə, ya da 4-5 barmaq başın üstünə qoyardı. Əgər başını aşağı əymiş adam hesabı tapa bilsəydi, onda o adam başını aşağı əyərdi, o birilər onun başına əllərini döyə-döyə yenə o şeiri söylərdilər. Yox əgər tapa bilməsəydi, onda yenə əllər başı döyəclərdi...”.

Bir çox oyun-tamaşalar uşaqların düzüb-qoşduqları par­çalar üzərində qurulur. Məsələn, “Bakı” oyunu bu baxımdan səciy­yə­vi­dir: “Oyun zamanı iki dəstə yaradılır. Ortada dörd daşdan, daşları üst-üstə qoymaqla “Bakı” qurulur. Qruplardan biri uzaqdan top ilə daşları vurur. Və bu zaman bu poetik mətn söylənilir:

Bakıya bomba atdılar,

Gombulu partlatdılar.

Yazıq gombul neynəsin,

Bığlarını çeynəsin.

Əgər daşlar dağılsa, dağıdan qrup o biri qrupu top ilə vurmağa başlayır. Bu zaman o biri qrupun uşaqları daşları üst-üstə qoy­mağa çalışırlar. Daşları quranda və ya qaçanda top həmin adama dəysə, o, oyundan çıxır. Ta ki bütün uşaqları top ilə vurana qədər. Amma uşaqlar daşı üst-üstə tez yığsalar və bu zaman top dəyməsə, onlar udurlar” [1.311]. Uşaqların dağıtdıqları obyektin nədən “Bakı” adlandırdıqları da maraq doğurur. Burada qalib tərəf və məğlub tərəflər iştirak edir. Oyunda uşaqlar çalışırlar ki, “Bakı”nı vurub yıxan, dağıdan sonda məğlub olsun. Dağıdılan “şəhər”i var gücü ilə bərpa etməyə calışan dəstə qalib olur.

Uşaq oyunlarının bir çoxunda dram ünsürləri özünü göstərir. Cox oyun-tamaşalar uşaqların özlərinin yaratdıqları poetik parçalar üzərində qurulur. Ərazidə indi cox oynanılan oyun-tamaşaya diqqət edək:

Məhəllədə 10-15 yeniyetmə oğlan uşaqları bir yerə yığılıb dairə qurar və bir nəfər şeirlə uşaqları sayardı və axıra qalan uşaq əllərini dizlərinə dayayıb yarım əyilmiş vəziyyətdə qalardı. Qalan uşaqlar isə qaça-qaça gəlib əllərini ortada yarıməyilmiş vəziy­yətdə qalan uşağın belinə vurub bu sözləri deyərdilər:

I dəfə: Eşşəyimdir dəyməsin

Hamı bir-bir gəlib bu sözləri deyərdi.

II dəfə: İkidə də heç dəyməsin

Yenə hamı bu sözləri qaça-qaça gəlib eşşək kimi əyilmiş oyunçu yoldaşının belinə yumruqlarını dayayıb bu sözləri deyərək tullanardı.

III dəfə: Üçdə bir az dadarlar.

Yenə uşaqlar həmin ifada:

IV – Dörddə qılınc ovarlar.

Yenə həmin ifa və bu dəfə uşaqlar bu sözləri deyərək yumruqlarını daha bərk basardılar.

V dəfə - Beşdə keçi girdi bostana.

Yenə uşaqlar bir-bir həmin ifa:

VI dəfə - Vurdular qıçı sındı

Yenə həmin ifa:

VII dəfə - Apardılar həkimə

Yenə həmin ifa:

VIII dəfə - Həkim dedi, tullan əəə

Yenə həmin ifa:

IX dəfə - Tullan, dədaan börkünü...

Yenə həmin ifa:

X dəfə: - Dədaan börkü yazıqdı (dədənin)

XI dəfə: Eşşəyin dalı qazıqdı

XII dəfə: - Ho balam, ho, ho balam ho.

Yenə həmin ifa:

XIII dəfə - Papağı götür qovala

Həmin ifa və sonda axırıncı uşaq əyilmiş, uşağın belindən hoppananda kürəyində olan papağı götürüb uzağa tullayır və beli əyilmiş uşaq dikəlib papağın dalınca qaçır və o biri uşaqlar gülüşməyə başlayır.

Əgər oyun zamanı uşaqlardan biri əyilən adamın belindən tullana bilmirsə, onda həmin adam o biri oyunçunu əvəz edir və o əyilib əvvəlkinin yerini tutur [6.].

Ordubad uşaq oyunları folklor nümunələri dilinin sadəliyi, təbii­li­yi, təsvir olunan hadisələrddə böyük ruh yüksəkliyi ilə seçilərək Azərbaycan uşaq folkoru sırasında özünəməxsus yerə malikdir.


Qaynaqlar

  1. Azərbaycan folkloru antologiyası, XXIII kitab (Naxçıvan örnək­ləri), 2-ci cild, Bakı, “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2012, 332 səh.

  2. Caferoğlu A. Anadolu dialektolojisi üzerine malzeme. II (Oyunlar, tekerlemeler, yanıltmaclar ve oyun istilahlari). Ankara, 1966 (türk dilində), 123 s.

  3. Qafarlı Ramazan. Uşaq folklorunun janr sistemi və poetikası. – Bakı, “Elm və Təhsil”, 2013, 540 səh.

  4. Qasımov Ə.Y. Azərbaycan xalq oyunları. Bakı, Bakı Univer­siteti Nəşriyyatı, 2006, 187 s.

  5. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. I hissə. “Turan” Nəşrlər evi. Bakı – 2002.

  6. Mətn Vilayət Bağırov tərəfindən ərazidən toplanmışdır.

QARABAĞDA İFA EDİLƏN “QODU-QODU” OYUNU

VƏ ERMƏNİ SAXTAKARLIĞI

Bəxtiyar Tuncay

AMEA Folklor İnstitutu

bextiyar.tuncay@yahoo.com

Özət

Məqalədə ermənilər tərəfindən mənimsənilərək “erməni folkloru” kimi təqdim edilən Azərbaycan xalq yaradıcılığı nümu­nə­lərindən, o cümlədən bir vaxtlar ölkəmizin hər bir guşəsində olduğu kimi, Qarabağda da geniş ifa edilən “Qodu-qodu” oyun tamaşasından söhbət açılır, erməni yalanları elə erməni müəl­liflərinin öz dili ilə də ifşa edilir.



Açar sözlər: “Qodu-qodu”, oyun-tamaşa, folklor, ata sözləri, aşıq yaradıcılığı.
Summary

In the article, it is spoken about Azerbaijan folklore examples assimilated by armenians presented like" armenian folklore", and also about a popular game played in different places of our country and also in Karabagh called " Qodu-qodu" and want to notice that armenian frauds are being revealed by armenian authors.

Key words: "Qodu-qodu", "game-performance", folklore, proverbs, ashiq activity.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın həm quzeyində, həm də güneyində məşhur olan oyun və xalq tamaşalarından biri də “Qodu-qodu” adı ilə məşhur olan mərasim tamaşası olub və onun icrası zamanı əksər bölgələrimizdə “qodu”, bəzilərində “qodı”, çeşidli bölgələrdə isə “kodu”, hodu”, “dodu”, “çömçəxatın” və s. adlarla adlandırılan və əllərdə gəzdirilən kukla (gəlincik) – mü­qəvvadan istifadə edilib (1. 55).

Sənətşünas alim Elçin Aslanovun yazdığına görə, uzaq keç­mişdə günəş tanrısını təmsil edən bu fiqur, zaman keçdikcə, ayrı-ayrı bölgələrdə müxtəlif cür təcəssüm olunmuşdur: “...bir yerdə o ağaca sarınmış əski və yun parçalardan ibarət olub, o biri yerdə gəlincik kimi qırmızı lentlərlə bəzədilmiş adi bir çömçə idi. Bir məxəzdə o, büsbütün kəhrəba muncuqlarla bəzədilmiş günəş tac­lı, yaxud alnına günəş timsalı - güzgü parçası bağlanmış kukla – gəlincik şəklində təsvir olunduğu halda, o birisində üzərinə qırmızı parça çəkilmiş bir dairədir” (1. 55).

Alim haqlı olaraq qeyd edir ki, Azərbaycanda vaxtsız və uzun müddət yağan leysan yağışına son qoymaq, günəşi çağırmaq məqsədi ilə icra olunan kütləvi xalq tamaşası “Qodu-Qodu” gü­nəş tanrısına həsr olunurdu: “Vaxtilə yaşlılar tərəfindən göstərilən bu əsatiri tamaşa, get-gedə ilkin önəmini itirmiş və 20-ci yüzilin əvvəllərində subay gənclər və uşaqlar tərəfindən oynanılan hərə­kətli, sözlü-nəğməli bir oyuna çevrilmişdir. Oyun iştirakçıları mü­­qəvva Qodunu qapı-qapı gəzdirib,onun şəninə təriflər deyir, mə­zəli səhnələrdə kuklanı çomaqla vurub “öldürür”, sonra ye­nidən “dirildirdilər” (1. 55).

Mərasim zamanı aşağıdakı nəğmə ifa edilirdi:

“Qoduya qaymaq gərək,

Qablara yaymaq gərək,

Qodu gün çıxarmasa,

Gözlərin oymaq gərək.

Yağ verin yağlamağa,

Bal verin ballamağa,

Qodu gülmək istəyir,

Qoymayın ağlamağa” (2. 47).

Günəş tanrısına həsr edilən bu oyun-tamaşanın köklərinin ən azı e.ə. III minilliyə qədər uzandığını söyləyə bilərik. Çünki burada söylənilənlər və icra edilənlər qədim şumer dastanı “Bilqamısda” təsvir edilən və günəş tanrısı Utu ilə əlaqəli olan bir məqamla demək olar ki, üst-üstə düşür:

“Bilqamıs özü gildən bir heykəlcik düzəltdi.

Sonra taxtadan böyük bir masa da çıxartdı.

Əqiqdən qayrılmış qabı balla doldurdu.

Lacivərddən düzəlmiş qabı yağla doldurdu.

Masanı bəzəyərək Utu üçün apardı” (3. 66).

Günəş tanrısı Utunun adı Azərbaycan folklorunda bu yaxın zamanlara qədər “Qodu” şəklində yaşamışdır. Bilqamıs Utuya bal, yağ kimi yeməli şeylər apardığı kimi, Azər­bay­canda da Qodu üçün xəmiraşı bişirilməliymiş. Qeydə alınmış “Qodu-Qodu” nəğ­mələri içərisində bal və yağın xatır­lanması xüsusi maraq do­ğur­maqdadır. Maraq doğuran başqa bir məqam isə eynən “Qodu-qodu” oyunu zamanı müqəvva düzəldildiyi kimi, Bil­qamısın da Utu üçün gildən heykəl düzəltməsidir.

Qeyd edək ki, sözügedən oyun ölkəmizin bütün bölgə­lərində olduğu kimi, Qarabağda da geniş yayılmışdı. Bu faktı təkcə azər­baycanlı tədqiqatçılar deyil, erməni tədqiqatçıları da öz əsər­lərində qeyd etməkdə, fəqət erməni xislətinə sadiq qalaraq, Azər­baycan türklərinə xas bu oyun-tamaşanı, eləcə də, Azər­bay­canda və Türk dünyasının, demək olar ki, bütün guşə­lərində bir vaxtlar çox yayğın olan yağış çağırmaq və ya yağış kəsməklə bağlı ayin və mərasimləri “erməni folklorunun əvəzolunmaz inciləri” kimi təqdim etməkdədirlər (4. 76-78; 5. 321-322). Məsələn, A.Qa­zi­yan özünün “Arsaxın şifahi xalq poetik yaradı­cılığı” adlı məqa­ləsində utanıb-çəkinmədən yazır: “Etnoqrafiya sahəsində günü­müzədək quraqlıq zamanı yağış çağırmaq (qodi), zərərverici şıdırğı yağışlar zamanı isə onu kəsmək (coli) üçün nəğmələr oxun­maqda idi. Hər iki nəğmə ənənəvi icra ilə (müqəddəs yer­lərdə müqəddəs daşların üzərinə su tökülməsi, qurumuş çay yata­ğının kişi geyimi geymiş qadın-əkinçilər tərəfindən şumlanması, xaçabənzər kukla­nın hazırlan­ması və s.) müşayiət olunardı...” (11. 28-29).

Gördüyümüz kimi, erməni müəllif bir sıra Qarabağ folklor nümunələrini, o cümlədən “Qodu-qodu” oyun-tama­şanı, eləcə də, yağış çağırmaq və ya yağış kəsməklə bağlı ayin və mərasimləri “Arsax folkloru” adı ilə təqdim edərək, ermənilərə aid edir. Halbuki, böyük rus türkoloqu Lev Qumilyov özünün məşhur “Qə­dim türklər” kitabında ən qədim zamanlardan etibarən türklər arasında “yada daşı”, yəni cadu daşı adlanan magik daşların kö­məyi ilə quraqlıq zamanı yağış yağdırmağın mümkünlüyünə ina­mın mövcud olduğunu qeyd etmiş və türklərin bu sənətlə məşğul olduqları barədə müxtəlif qaynaqlarda məlumatlar bulun­duğunu yazmışdır: “Yuebanlar haqqında olan rəvayətdə so­yuq hava və yağış çağır­mağı bacaran cadugərlərdən söhbət açılır. Jujan­larla döyüş zamanı yueban cadugərləri qarlı fırtına çağırıb düş­­mən­lərin üzərinə göndərmişdilər. Bənzər rəvayəti Turlu Qriqori də nəql etmişdir. Avarların franklarla döyüşü zamanı avar cadugərləri şim­şəkli tufan yaratmış, şimşək frank düşərgəsini vurmuş və onlar bunun nəticəsində məğlub olmuşdular. Eyni cadu gücü nay­manlara da aid edilmişdir. Rəşidəddin yazır ki, Çingiz xana qarşı döyüşən və başında Camuxanın durduğu soy birləşməsinin cadugərləri də tufan yaratmış, fəqət hesablamada səhvə yol ver­diklərindən tufan öz başlarına çaxmışdı” (6. 94-95).

Türklərin yağış yağdırmaq gücünə sahib olan daşlardan istifadə etdikləri barədə bir çox müəlliflərin, o cümlədən Təbəri, Səəli­bi, Balimi, Firdovsi, Mirxond, Sebos və başqalarıının əsərlərində, eləcə də Vll əsrin Suriya və X əsr fars anonim mən­bə­­lərində çox sayda məlumat olduğunu söyləyən Lev Qumilyov daha sonra yazır ki, yalnız Firdovsi bu halı izah etməyə çalışmış və baş verənləri kütləvi hipnoz kimi şərh etmişdir. Qədim türklərin bu sənəti “yada”, yəni cadu adlandırdıqlarını diqqətə çatdıran müəllifin bildirdiyinə görə, ayrı - ayrı türk xalqlarında bu inam XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmişdir (6. 95).

Dilçi alim Firidun Ağasıoğlu yazır: “Təbərinin yazdı­ğına görə, Həzrət Nuh peyğəmbərin oğlu, türklərin ulu babası he­sab edilən Yafəs türk xalqına yağış yağdıran yada daşı ver­mişdir. Başqa bir rəvayətdə isə həmin daşın türklərə Həzrət İbrahim peyğəmbərdən miras qaldığı bildirilir” (7. 73-74).

Türklərin yada daşının köməyi ilə yağış yağdırdıqları barədə məlumat verən müəlliflərdən biri də X əsrdə yaşamış məşhur alim İbn Əl-Fəqih Əl-Həmədanidir. O, ərəb dilində qələ­mə aldığı “Əxbar əl-buldan”, yəni “Ölkələr haqqında xəbər­lər” adlı kitabı­nın “Türklər, onların ölkəsi və bu ölkə­dəki möcüzələr haqqında“ başlıqlı bölümündə mövzu ilə bağ­lı maraqlı fikirlər söyləmişdir: “Türklər ölkəsinin möcü­zələrindən biri də onların köməyi ilə türklərin yağış, qar, dolu yağdırdıqları və istədikləri digər bənzər təbiət hadisələrini meydana gətirə bildikləri daşlardır. Onlarda bu daşlar böyük önəmə sahibdirlər və geniş istifadə edilməkdədirlər. Bunu türklərin heç biri inkar etmir, fəqət həmin daşlar doq­quzoğuzlar arasında daha çox qiymətləndirilir.” (8. 49).

Müəllifi məlum olmayan, XIII əsrdə fars dilində qələmə alındı­ğı bilinən “Əcaib əd-dünya”, yəni “Dünyanın qəribə­likləri” adlı kitabda da maraqlı bir qeydə rast gəlmək mümkündür: “ Deyirlər ki, Ərdəbildə böyük daş var, əlinlə onu vurduqda xoş səs çıxarır. Quraqlıq düşdüyü zaman bu daşı şəhərdən kənara çıxarırlar və o saat yağış yağır. Onu yenidən şəhərə qaytaranda yağış kəsir.” (9. 124).

Folklorşünas alim Azad Nəbiyev yazır ki, xalqımızın ilkin inam və etiqdlarının, ovçuluq, əkinçilik, maldarlıq həyatı ilə bağlı olan bu kimi mifik təsəvvürləri bizə əsasən xalq yaradıcılığı nümumələri ilə gəlib çatmışdır:

“Bu nümunələr improvizə edilmiş formalarda, əksər halda isə türkdilli xalqların poetik yaradıcılığı üçün ənənəvi olan ibtidai ölçü qəliblərində yayılmışdır. Türk boylarının ilkin magik təsəv­vürlərinin poetikləşməsi, şifahi bədii yaradıcılıqda əks olunması dövrünün məhsulu olan ovsunlar müəyyən mərhələdə ibtidai insanın gündəlik həyatında, həyatı dərketmə və öz bildiyi kimi idarə etmə prosesində mühüm mövqe tutmuşdur. Zaman keç­dikcə, təbiətin sirləri insan üçün açıldıqca ovsun təsəvvürləri də zəifləmiş, bir janr kimi arxaikləşmişdir.

Xalq içərisində uzun müddət quraqlıq olarkən müəyyən “mü­qəddəs”ocaqlardan götürülmüş daşları ortadan dəlib suya sa­lardılar. Məsələn, Quba – Qonaqkənd zonasında Baba dağdan gətirilmiş daşları suya salıb ipin başını sahildəki ağaclardan birinə bağlayardılar. İpin bağlandığı ağac adətən qarağac və ya fındıq ağacı olmalı idi. Daşlar suya salınarkən xorla oxuyardılar:

Daş başım,

Yaş başım,

Yaş oldu

Üst-başım.

Sonra daşı suya salardılar. Bu vaxt ovsun oxunardı:

Suda daşım,

Baba daşım,

Gələr, getməz

Yağışım.

Suda daşım,

Yaş başım,

Yaş oldu


Üst-başım” (2. 12).

Azad Nəbiyev daha sonra deyir: “Məlumdur ki, hələ çox qədim­lərdən arası kəsilməz yağışlar zamanı günəşi çağırış məra­simləri xalq arasında geniş yayılmışdı. İbtidai insanlar bu görüşlə bağlı ovsunlar da yaratmışlar. Onlardan biri belədir: Günəşin çıxmasını arzulayan insanlar Baba dağından gətirilmiş daşları ocaqda, küldə basdırar və ocaqda xəşil bişirərdilər. Xəşili ananın ilki çalmalı idi. Ovsunçu basdırılan daşların üstünə közləri yığa-yığa ovsun oxuyardı:

“Qodu daşı,

Odu daşı,

Qodu kəssin

Yağışı.”


Sonra qızlar birlikdə oxuyurlar:

“Budu daşı,

Bulutların

Kudu daşı,

Bişirmişəm

Xəmiraşı.

Qonaq gəlsin

Qodu başı,

Gətirsin

Qızıl günü,

Aparsın

Yağışı.


Qodu daşı,

Odu daşı,

Qodu kəssin

Yağışı” (2. 12-13).

Yuxarıda təqdim edilən mətlərin Qarabağdan toplanmış çox mükəmməl bir variantı da var və mərhum rəssam dostumuz Tofiq Aslan oğlu Rəsulov onu 1988 – ci ildə “Oğuz” Etnoqrafiya Həvəskarları Birliyinin xətti ilə Şuşaya təşkil edilən könüllü ekspedisiya zamanı 81 yaşlı Gülyanaq Əliqulu qızı Əhmədovanın dilindən qeydə alınmışdır. Çox təəssüflər olsun ki, o zaman dostlarımız folkloru necə toplamaq lazım olduğunu bilmədiyin­dən söyləyicinin şivəsini gözardı etmiş və əfsanəni ədəbi dildə yazıya köçürmüşlər. Bununla belə, informatorun sözlərinə zərrə qədər də xələl gətirilməmişdir. Hazırda şəxsi arxivimizdə qoru­nan və indiyə qədər heç yerdə dərc edilməyən materialın məz­munu belədir:

“Mən qız olanda, quraqlıq zamanı bəzi ayinlərin necə icra olunduğunu və bundan sonra yağış yağdığını öz gözlərimlə görmüşəm. Bəzi kəndlərdə bunun üçün yaşlı bir qadına kişi paltarı geyindirərdilər. Cütə kotan qoşar, öküzləri suyu qurumuş çay yatağına sürərdilər. Kişi paltarı geyindirilmiş qadın da cütü sürərək, yatağı şumlamağa başlardı və bir gün keçməzdi ki, yağış yağardı. Bəzən isə dərhal göyün üzünü qara buludlar alar, ildırım çaxar və yağış yağmağa başlardı.

Malıbəylidə isə adət başqaydı. Oranın qız-gəlini quraqlıq za­manı Qırxqız dağına gedər, oradan xırda yadı-cadı daşı top­la­yar­dılar. Bu daşlar göy rəngə çalantəhər olur və deyilənə görə, kiatın qarnında əmələ gəlir. Kiat Qırxqız dağında yaşayan buynuzlu atdır. Sonra qızlar daşlarda deşik açar, onları sapa düzər, Qarqar çayının sahilinə enərək, daşları çayın suyunda isladar və oxu­yar­dılar:

Yadı daşı,

Cadı daşı,

Durma, çağır

Yağışı.

Həmin an və ya bir az sonra yağış yağmağa başlayardı.



Yağışlar ara vermədən yağanda isə biz uşaqlar çömçəni gəlincik kimi bəzəyər, küçə-küçə gəzər və oxuyardıq:

Qodu-qodu yağ istər,

Çoxlu-çoxlu bal istər.

Yağ verin, yağlayaq,

Bal verin, ballayaq.

Göyün ağzın bağlasın,

Günəş qızın çıxarsın.

Bunu oxuya-oxuya küçələri qapı-qapı gəzər, evlərdən un, yumurta, düyü, çərəz və kişmiş yığardıq. Kisəmiz dolan kimi yağış kəsər və gün çıxardı” (10).

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ermənilər təkcə sözügedən oyun, xalq tamaşası və onlara mətnləri mənimsəyərək, erməni nümunələri, özü də Qarabağ (Arsax) ermənilərinə məxsus incilər ki­mi təqdim etməklə yetinməmiş, eyni zamanda Qarabağdan və ölkəmizin müxtəlif bölgələrindən toplanmış Azərbaycan nağıl­larını (12; 13; 14; 15; 16; 17), uşaq nəğmələri və laylaları (18), eləcə də bilavasitə Qarabağ azərbaycanlılarına məxsus digər folklor nümunələrini erməni xalqına məxsus nümunələr kimi qə­ləmə verən bir çox kitab (19; 20; 21) nəşr etdirmişlər. Özü də bu iş XIX əsrdən sistemli şəkildə həyata keçirilmişdir.

Maraqlıdır ki, XIX əsrin sonlarında dərc edilmiş kitablarda təqdim edilən nəzm formasında folklor mətnlərinin böyük ək­sə­riyyəti elə orijinalın öz dilində, yəni Azərbaycan türkcəsində (12; 13; 14), fəqət erməni hərfləri ilə çap edilib, XX əsrdə nəşr edilmiş kitablarda isə artıq eyni mətnlərin erməni dilinə tərcümə edilmiş variantları ilə üzləşirik (15; 16; 17; 18; 19; 20; 21). Bu faktın özü artıq sözügedən nümunələrin kimə aid olduğunu açıq-aydın şəkildə nümayiş etdirməkdədir.

Çağdaş erməni ədəbi dilinin banisi sayılan Xaçatur Abovyan vaxtilə yazırdı: “Türk dilini, görüm, lənətə gəlsin, ancaq bu dil Allahın xeyir-duasını alıb... bütün şadlıqlarda və toy mərasim­lərində biz türkcə oxuyuruq... Türkcə bizim dilə o qədər daxil olub ki, bizdə mahnılar, şeirlər, atalar sözləri türkcə səslənir” (22. 41-42).

Eyni etirafı tanınmış erməni yazıçısı, pedaqoq Qazaros Ağa­yan da qeyd edərək yazır: Erməni dilinin qrammatikası türk dili ilə çox oxşardır. Erməni xalqı, aşıqlar onu oyrənəndə, sonra, hətta türk dilində danışanda çətinlik çəkmədilər. Hətta indinin özündə bir çox yazıçılar vardır ki, uzaqda olmalarına baxmayaraq, türk dilində əla danışırlar... bu dil ermənilər üçün doğma kimidir... Məhz buna görə də biz azərbaycanca oxuyuruq” (23. 331). O da­ha sonra yazır: “...bizim aşıqların şeirlə dastanları yoxdur, on­la­rın hamısı azərbaycancadır” (23. 332).

Q.Antonyan eyni müəllifə istinadən bildirir ki, ermənilər “məşhur məhəbbət dastanları, Şərq rəvayətləri - “Aşıq Qərib”, “Əsli-Kərəm”, “Şah İsmayıl”, “Fərhad-Şirin”, “Leyli-Məcnun”, qəh­rəmanlıq motivləri ilə zəngin olan “Koroğlu” dastanını bən­zət­mə və ya məzmunca eynisini yaratmaqla Azərbaycan dilindən ermənicəyə tərcümə etməyə başladılar” (24. 4).

Tanınmış erməni naşiri Vartanyansın etirafları da maraqlıdır: “Erməni zəhmətkeşləri uşaqlıqdan başlayaraq türk aşıqlarının dilindən eşitdikləri müxtəlif dastanların təsiri altında olurdular. Buna görə də müasir cəmiyyət bu dastanları erməni dilində oxu­mağı arzulayır… (25. 10). Ermənilərin “erməni folkloru” ad­lan­­dırdıqları şeyin əslində Azərbaycan folklor nümunələrinin tər­cümə variantından başqa bir şey olmadığını 1913-cü ildə çap edil­­miş başqa bir kitabın ön sözündə yazılanlar da təsdiqləyir: “Kəndlilərin və zəhmətkeşlərin bu rəvayətləri sevmələrini, on­la­rın bu əsərlərə xüsusi hörmət və ehtiramını nəzərə alaraq..., biz bu tərcuməni onların ixtiyarına buraxırıq” (26).

Tanınmış erməni aşığı Atrpet isə bildirmişdir: “Biz Parisdə nəşr olunmuş dastanın türk variantında şeirlərin təhrif olunmuş hissələrini düzəltdik ... və ...biz Atrpatakanın (Azərbaycanın) türk di­­lini onun şifahi formasında saxladıq, erməni variantında isə Ararat dialektini əsas götürürdük... Biz (ermənilər) Kərəmi türk­lər və türkmənlərlə bərabər sevirik. Atrpatakanın (Azər­bay­canın) əyalətlərində, əsasən də Xoy və Urmiyyə əhalisi arasında çətin ki, bu dastanın üç-dörd variantını bilməyən türk tapılar. Hamıda həm çap, həm də əlyazma nüsxəsi var...” (25. 11).

Tanınmış erməni folklorşünası E.Arustamyan yazır: “Azər­bay­can atalar sözləri və məsəllərinin çoxu ermənilər tərəfindən ilkin halda, erməni dilinə tərcümə olunmadan istifadə olunur, ona görə ki, onların dərin fəlsəfi mahiyyətinin saxlanması bu cür tər­cü­məyə yol vermir” (25. 12). Digər bir folklorşünas alim, aka­de­mik A.Qanalan­yanın etirafı da çox maraqlıdır: “Kefi konne, kandi koxvini”, “Bir ili u pir ili” və “Həsən keçəl, keçəl Həsən” – mü­va­fiq Azərbaycan atalar sözlərinin (“Kef sənindir, kənd kov­xa­nın”, “Bir olsun, pir olsun”, “Ya Həsən keçəl, ya keçəl Hə­sən”) er­məniləşdirilmiş variantlarıdır. Yuxarıda deyilənlər, hər şeydən öncə onunla təsdiqini tapır ki, nümunə göstərilmiş üç atalar sö­zünün hər biri erməni və azərbaycanlıların birgə yaşa­dıqları (Qa­ra­bağ, Zəngəzur) rayonlarda və ya Azərbaycanın sərhəd ra­yon­larında meydana gəlmişdir. Bu da bir sübutdur ki, atalar söz­lə­rindəki “kənd, bir, pir” (yaxşı, düz) sözləri, xüsusən də Həsən adı erməni dilində ayrılıqda işlənmir, bu sözlər Azərbaycan dilindən gətirilmişdir” (27. 34).

Qeyd edək ki, bu tip etirafların sayı onlarladır (25. 12-18).

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə