Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə4/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

Ədəbiyyat


  1. Əhmədov B.A. Pedaqogikadan mühazirə konspektləri. Bakı: Maarif, 1983, səh.5-37.

  2. Əhmədov B.A., Hacıyev A.N. Pedaqogikanın qanunları və prinsip­ləri. Bakı: Maarif, 1993, səh.16-17.

  3. Naxçıvanlı A.H. Qadın liderliyi haqqında bəzi mülahizələr// Genderşünaslıq, 2000, № 4.

  4. Xəlilov S.S. Təhsil, təlim, tərbiyə. Bakı: Azərbaycan Univer­si­teti, 2005, səh.13, 76-81.

  5. İbrahimov F.N. Ümumi pedaqogikadan mühazirələr. Bakı: Mütər­cim, 2010, səh.7-82.

  6. Kərimov Y.Ş., Pedaqoji tədqiqat metodları. Bakı: Azərnəşr, 2009, səh.10-12.

  7. Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2007, səh.9; 17-18, 22-38.

  8. Mollayeva E.Ə. Təlim prosesində şagirdlərin gender tərbiyəsinin imkan və vasitələri. (Metodik tövsiyə) Bakı: Müəllim, 2009

  9. Mollayeva E.Ə. Azərbaycan xalq peadqogikasında gender bəra­bər­liyinə münasibət.(Metodik vəsait). Balı: Müəllim, 2010.

  10. Əlizadə H.Ə. Sosial pedaqogikanın aktual problemləri. Bakı: Səda, 1998.

  11. Dostuzadə D.Ə. Eşitmə qüsurlu uşaqlarla işin təşkili. Bakı: ADPU, 2011.

  12. Ağayev M.H. Müqayisəli pedaqogika (Bakalavr təhsili üçün proqram). Bakı: ADPU, 2011

  13. Uşinski K.D. Seçilmiş pedaqoji əsərləri. Bakı, 1953, səh.77-78.

  14. Волков Г.Н. Социология науки. М.: Мысль, 1968,стр.121.

  15. Загвязинский В.И. Методология и методика дидак­ти­чес­-

ко­го исследования. М.: Педагогика, 1982, стр.10.

  1. Философская энциклопедия. М.: Советская энцик­ло­­пе­дия, 1964, Т. III, стр. 420.

  2. Ченцов А.А. Теоретические основы научной орга­ни­зации

учебного процесса. Белгород, 1972, стр.11.


II fəsil
PEDAQOGİKA ELMİNİN MƏNBƏLƏRİ. PEDAQOGİKANIN METODOLOGİYASI

VƏ TƏDQİQAT ME­TOD­LARI

Əhatə olunan məsələlər:
2.1. Pedaqoji elmin mənbələri.

2.2. Pedaqogikanın metodologiyası.

2.3. Pedaqoji tədqiqat metodları və onların səciyyəvi xüsusiy­yət­lə­ri.

2.4. Pedaqoji tədqiqatların texnologiyası (və ya tədqiqatın me­to­doloji aparatı).


2.1. Pedaqoji elmin mənbələri

Pedaqoji elmin mənbələri və tədqiqat metodları bir-biri ilə əlaqədardır. Pedaqoji tədqiqat metodları pedaqoji metodologiyaya dayanaraq pedaqoji elmin mənbələrinə uyğun olaraq seçilir. Odur ki, öncə pedaqoji elmin mənbələri barədə fikirlərimizi bölüşək, sonra pedaqoji texnologiya və tədqiqat metodları anlayışlarına elmi şərh verməyə çalışaq.



Pedaqoji elmin mənbələri müxtəlifdir: pedaqoji proses, peda­qo­ji sənədlər, pedaqoji mövzuda yazılar, klassiklərin əsərləri və peda­qoji fikirləri, şagirdlərin (və digər tərbiyə olunanların) fərdiy­yəti, şifahi xalq yaradıcılığı nümunələri, dövlət sənədləri, canlı söz, müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim” və s. Xüsusi qeyd olunmalıdır ki, tədris və tərbiyə müəssisələrində həyata keçirilən pedaqoji pro­ses pedaqoji elmin və pedaqoji biliklərin əsas mənbəyidir. Sada­lanan mənbələri iki qrupa ayırmaq olar: 1) geniş mənada pedaqoji prosesinin özü; 2) şifahi və yazılı mənbələr. Birinciyə praktika, ikinciyə təlim-tərbiyə haqqında əsaslandırılmış fikirlər, mülahizələr, dövlət sənədləri, pedaqoji sənədlər, mütəfək­kirlərin pedaqoji ide­ya­ları və s. daxildir.

Dövlət sənədləri. Respublikamızda təhsil Azərbaycan döv­lə­tinin müvafiq qanunları əsasında təşkil olunur və inkişaf etdirilir. Ən əvvəl Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası (Əsas Qanunu), sonra təhsil sahəsində dövlət qanunvericiliyinin əsasları, təhsillə əlaqədar qəbul olunan qanunlar və digər rəsmi sənədlər nəzərdə tutulur. Bu cür sənədlərin tələblərini, təlim və tərbiyə qarşısında qoyduğu vəzifələri pedaqoji proseslə məşğul olan, pedaqoji problemləri tədqiq edən şəxslər öyrənməlidirlər.

Pedaqoji sənədlər. Hər bir tədris və ya tərbiyə müəssisəsinin özünəməxsus sənədləri vardır. Bu sənədlər həmin tədris və ya tər­bi­yə müəssisəsində aparılan işin xüsusiyyətlərini əks etdirir. Məktəbin necə işlədiyini öyrənməkdə həmin sənədlər tədqiqatçıya zəngin məlumat verir.

Pedaqoji mövzuda yazılar. Pedaqoji biliklər müvafiq kitab­larda, jurnal və qəzetlərdə şərh edilir. Bu cür mənbələr keçmişdə tədris müəssisələrinin vəziyyətindən, oradakı təlim və tərbiyə işinin məzmunundan, üsulları və təşkili formalarından, pedaqoji fikrin tarixindən xəbər verir. Təhsilin, təlim və tərbiyənin, habelə inkişafın müasir problemlərini, qabaqcıl məktəb və müəllimlərin iş təcrü­bə­sini, mövcud olan nöqsanları və onların aradan qaldırılması yolla­rını təhlil edən kitablar və məqalələr vardır.

Tərbiyə olunanların fəaliyyət məhsulları. Pedaqoji bilik mən­bəyi olan uşaq fəaliyyəti məhsulları müxtəlifdir. Fənlər üzrə uşaq­ların icra etdikləri işlər, sinifdənxaric və məktəbdənkənar təd­birlər zamanı onların yerinə yetirdikləri tapşırıqlar buraya daxildir. Məsələn, dil üzrə uşaqların yazdıqları imla, inşa və ya rəy mətnləri, ayrı-ayrı fənlərdən həll etdikləri məsələ və misallar, tərtib etdikləri planlar və xəritələr, quraşdırdıqları modellər, düzəlt­dik­ləri əyani va­si­tələr, becərdikləri bitkilər, hazırladıqları fotomontaj və fotostend­lər, çıxardıqları divar qəzetləri və bülletenlər, muzey üçün topladıq­ları eksponatlar, tikdikləri paltarlar, hörmələr, çək­dikləri şəkillər, onların istehsal etdikləri müxtəlif məhsullar və s. şagirdlərin baca­rıq­ları və qabiliyyətləri barədə, təlim və tərbiyənin necəliyi haq­qında fikir söyləməyə əsas verir.

Şifahi xalq yaradıcılığı nümunələri. Xalq təlim və tərbiyə haq­qında, elm və bilik haqqında öz fikirlərini, istək və arzularını atalar sözlərində və zərb məsəllərdə, nağıl və dastanlarda, bayatı və tapmacalarda ifadə etmişdir. Bunların hamısı tərbiyəçilər üçün, xüsusən valideynlər üçün zəngin pedaqoji bilik mənbəyidir. Hər kəs ondan bəhrələnə bilər.

Canlı söz. Təlim, tərbiyə və təhsil iştirakçılarının söylədikləri fi­kirlər də pedaqoji bilik mənbələrindən biridir. Burada müəl­lim­lə­rin və digər tərbiyəçilərin, şagirdlərin və valideynlərin, habelə pe­da­qoji prosesin digər iştirakçılarının dedikləri fikirlər nəzərdə tutulur .

2.2. Pedaqogikanın metodologiyası
Elmin digər sahələrində olduğu kimi, pedaqogika üzrə təd­qiqatlar da metodoloji əsasa istinad edir, ondan istiqamət alır. Bunsuz pedaqogikanı müvəffəqiyyətlə inkişaf etdirmək olmaz. Hər bir didaktik, metodik axtarışlar metodoloji əsasla idarə olunur. Bir sözlə, metodologiyaya əsaslanmadan həqiqi elmi tədqiqat aparmaq mümkün deyil.

“Metodologiya” yunan dilində “metodlar haqqında elm” deməkdir. Meto­dologiya anlayışının hamı tərəfindən qəbul olunmuş tərifi yoxdur. Pedaqoji ədəbiyyatda metodologiya bəzən tədqiqatın meto­dik priyomlarının məcmusu, bəzən xarici aləm haqqında bilik­lə­rin əldə edilmə qaydaları, aləmin dərk olunması və yeniləşdi­rilməsi me­tod­ları haqqında nəzəriyyə hesab olunur. Əs­lin­də çox geniş məz­mu­na malik olan metodologiya rəhbər prinsiplərə istinad edən elmi təd­qi­qatların silahı, elmi təhlilin və sintezin tələblərinin yerinə ye­ti­rilməsinin konkret vasitəsi rolunu oynayan nəzəri biliklər sistemidir. Pedaqoji metodologiya elmi-pedaqoji tədqiqatların əsas qaydaları, quruluşu, funksiyaları və metodları haqqında təlimdir.

R.Dekarta görə, metodologiya idrak prosesinin fəlsəfi əsaslan­dırılmasıdır. Hegel göstərirdi ki, idrakın bu və ya digər sahəsi üçün xa­rakterik olan fəlsəfi metodu konkret elmlərin metodları ilə eyni­ləş­dirmək olmaz, metod idrak prosesinin məzmunundan asılıdır. Fəl­səfə ensiklopediyasında metodologiyanın tərifi belə verilir: “Me­to­­dologiya idrakın və varlığın dəyişdirilməsi metodları, dünya­gö­rüşü, prinsiplərin idrak prosesinə, ümumiyyətlə mənəvi yaradıcılığa və praktikaya tətbiqi haqqında fəlsəfi təlimdir”. Mövcud fəlsəfi ədəbiyyatda metodologiyaya “Təbiət və cəmiyyət hadisələrinə yanaşma qaydası haqqında təlim”, “Məqsədə çatmaq, müəyyən mə­sə­ləni həll etmək üçün istifadə olunan metodlar haqqında təlim”, nəzəriyyə, “Tədqiqat metodları haqqında təlim”, metodika, “Elmin bu və ya başqa bir sahəsində tətbiq olunan tədqiqat metodlarının məc­musu”, metod kimi tərif verilir. V.H.Nəsirov, Ə.B.Məmmədov metodologiyaya belə bir tərifin verilməsini məqbul saymışlar: “Me­todologiya gerçəkliyin dərk olunması və dəyişdirilməsi metodları haqqında dialektik materializmin prinsiplərinin idrak prosesinə, mənəvi fəaliyyətə və praktikaya tətbiq olunması haqqında təlimdir.”

Maraqlı təriflərdən biri də N.E.Kovolyov, B.F.Sorokinə məx­susdur: “Elmlərin metodologiyası elmi tədqi­qatların metodlarını və bu elmin predmetinin öyrənilməsinə yanaş­ma prinsiplərini öyrənən sahədir .

Hər bir elmin öz tədqiqat predmeti və təbii ki, onun üçün spesifik tədqiqat metodları var. Onların xarakteri tədqiqatın qarşısın­da duran vəzifələrlə müəyyən edilir. Bununla belə, elmi idra­kın ümu­mi metodologiyası da mövcuddur. Ümumelmi meto­dologiya hər bir elmin daxilində tədqiqat məsələlərinin işlən­məsinin prinsipial əsasını təşkil edir. Ona görə də pedaqogikanın metodologiyasını ümumi metodologiyadan fərqləndirmək lazım gəlir .

Pedaqogikanın metodologiyası pedaqoji nəzəriyyənin əsas­ları və quruluşu, pedaqoji gerçəkliyi əks etdirən biliklərin əldə edil­mə­sinə yanaşma prinsipləri və yolları, habelə belə bilikləri əldə etmək fəaliyyəti, proqramların, məntiqi metodların, tədqiqat işlə­rinin key­fiy­yətinin qiymətləndirilməsi haqqında sistemdir. Demək, peda­qogika elminin metodoloji əsaslarını idrak nəzəriyyəsi, cəmiy­yətin inkişaf qanunauyğunluqları, insan və onun tərbiyəsi, şəxsiy­yətin ahəngdar inkişafı və formalaşması, milli və ümumbəşəri dəyərlər, onların vəhdəti barədə fəlsəfi, psixoloji və pedaqoji nəzəriyyələr, onlara sistemli yanaşma təşkil edir .

Pedaqoji tədqiqatların metodologiyası pedaqoji nəzəriyyənin əsas qaydaları, pedaqoji hadisələrə yanaşmanın prinsipləri və onla­rın tədqiqat metodları, həmçinin biliklərin tərbiyə, təlim, təhsil təcrübəsinə tətbiqi haqqında biliklər sistemidir.

“Pedaqoji tədqiqatların metodologiyası” dedikdə, hər hansı peda­qoji problemin tədqiqatının əsasına qoyulmuş ümumi prinsipial başlanğıc vəziyyət başa düşülür. Pedaqogikada metodologiyaya peda­qoji gerçəkliyin, yəni pedaqoji fakt, hadisə və proseslərin dərk edilməsi və dəyişdirilməsi haqqında nəzəri müddəaların məcmusu kimi baxılır... Mürəkkəb sistem olan metodologiyanın səviyyələri arasında müəyyən asılılıq mövcuddur. Bu zaman fəlsəfi səviyyə metodoloji əsas kimi çıxış edir, varlığın dərk olunması və dəyişdiril­məsi prosesində dünyagörüşü rolunu oynayır.

Metodologiyanın nəzəri tərəfi elmi axtarışın başlanğıc müha­kiməsi kimi əsas pedaqoji qanunauyğunluqların müəyyən­ləş­di­rilməsi ilə əlaqədardır. O, pedaqoji tədqiqatın hansı fəlsəfi, elm­şü­nas­lıq, bioloji və psixoloji ideyalarda qurulduğunu müəyyənləşdirən dünyagörüşü funksiyasını daxil edir, alınmış nəticəni izah edir, nə­ticə çıxarır. Metodologiyanın normativ tərəfi pedaqoji obyektlərə yanaşmanın ümumi prinsiplərinin öyrənilməsi, elmi-pedaqoji tədqi­qat­ların ümumi və xüsusi metod və priyom­larının sistemidir. Me­todologiyaya görə, idrak metod­larının əsasında təbiət və cəmiyyətin obyektiv qanunları durur. İdrak metodu yalnız gerçəkliyin obyektiv qanunlarını əks etdirdikdə elmi metod olur. Məhz elmi tədqiqat metodlarından istifadə etməklə biz biliyimizi artırırıq. Biz ətraf aləmdəki bir çox şeylərin strukturu və hərəkət tərzi haqqında məlumata bələd olmadan idrakda və təcrübədə yeni nəticələrin əldə edilməsi üçün ona yanaşma metoduna yiyələnə bilmərik. Biz müəy­yən biliklərə yiyələndikdən sonra həmin biliklərin nə vaxt nisbətən ta­mamlanmış sistemə düşəcəyini gözləmədən yeni biliklər və nə­ti­cə­lər əldə etmək üçün onu tez tətbiq etməyə cəhd göstəririk. Unut­maq olmaz ki, yalnız nəticə deyil, ona aparan yol da real olmalıdır .

Metodologiyanın predmeti və vəzifələrini tədqiqat metod­larının təhlili ilə məhdudlaşdırmaq yanlışlıq olardı. Buna daha geniş miqyasda yanaşan M.A.Danilov yazır ki, pedaqogikanın metodo­logiyası pedaqoji nəzəriyyənin çıxış vəziyyəti, əsası və quruluşu haqqında, biliklərin əldə edilməsi qaydaları haqqında, inkişaf et­mək­də olan cəmiyyətdə fasiləsiz dəyişən pedaqoji həqiqəti düzgün əks etdirən məlumatlara yiyələnmə qaydası və yanaşma prinsipləri haq­qında biliklər sistemidir. V.İ.Zaqvyazinski yazır: “Pedaqo­gi­ka­nın metodologiyası pedaqoji biliklər və onu əldə etmə prosesi haq­qında, başqa sözlə, pedaqoji idrak haqqında təlimdir. Ona aşağı­dakılar daxildir:

1) pedaqoji biliklər, həmçinin pedaqoji problematikanın struk­turu və funksiyaları haqqında təlim;

2) metodoloji məna kəsb edən əsas, hakim, fundamental, fəl­sə­­fi, ümumelmi və pedaqoji qayda (nəzəriyyə, konsepsiya, fər­ziyyə);

3) pedaqoji idrakın metodları (sözün dar mənasında meto­dologiya) haqqında təlim.

Beləliklə, pedaqoji metodologiya elmi-pedaqoji tədqiqatların baş­lanğıc (açar) vəziyyəti, strukturu, funksiyaları və metodları haq­qında təlimdir” .

V.İ.Zaqvyazinski metodoloji biliklərin tərkibinə aşağıdakıları daxil edir: a) ümummetodoloji və ümumelmi qanunlar, qanuna­uyğunluqlar, onlardan doğan pedaqoji qaydalar, pedaqoji fəaliyyətə verilən tələblər və pedaqoji fəaliyyət (məsələn, dərketmədə əks­olun­ma və yaradıcılığın vəhdəti, idrakın subyektinin fəallığı, tərbiyənin ümumi məqsədi haqqında qayda); b) daha ümumi və əhəmiyyətli pedaqoji qanunlar və qanunauyğunluqlar, pedaqoji fəaliyyətə on­lar­dan irəli gələn tələblər; c) pedaqoji tədqiqatların prinsipləri və metodları.

Metodoloji problematika beş qrupa ayrılır ki, onların içəri­sində də ümumi və xüsusi metodologiyalar daha mühüm əhə­miyyət kəsb edir. Elmi idrakın ümumi metodologiyası çoxdan mövcuddur. O, dialektikanın qanunlarına uyğun olaraq şeylərin və hadisələrin xassələrinə, təbiətin, cəmiyyətin, insan təfəkkürünün ümumi qanun­la­rına, təfəkkür prosesinə və varlığın dəyişilməsinə, bütün obyektiv aləmə xas olanları açır. Bu, hər hansı hadisəyə, qarşılıqlı asılılığa sıx qarşılıqlı əlaqədə baxmaq imkanı verir. Təbiət, cəmiyyət və in­san təfəkküründə baş verən bütün proseslərə xas olan səbəb-nəticə əlaqələri daxili və xarici, mühüm və qeyri-mühüm əlaqələrdir. Pe­da­qoji prosesin dialektikasının bu problem­ləri – onun hərəkətə gə­tirmə qüvvəsi, nəzəriyyə və praktikanın, konkret və mücərrədin, tək və ümuminin, obyektiv və subyektivin, tədris-tərbiyə prosesinin har­moniyasının əldə edilməsi problem­ləridir. Onlar metodologi­ya­nın inkişafının bütün mərhələlərinə daxil olur, hər hansı metodoloji biliklərin əsası kimi çıxış edir. Tədqiqatın pedaqogika tarixinə, onun nəzəriyyəsinə, didaktikaya, yaxud tərbiyəyə aid olmasından, nəzəri və ya empirik, fundamental və ya tətbiqi xarakter daşımasından, ümumi və ya konkret mövzuya həsr edilməsindən asılı olaraq metodoloji əsasda özünəməxsus çalarlar nəzərə alına bilər.

Elmlərin metodologiyası onun elə bir sahəsidir ki, elmi-tədqi­qat metodlarını və həmin elmi təmsil edən fənnin öyrənilməsinə ya­naş­ma prinsiplərini öyrənir. Hər bir elm özünə xas olan tədqiqat me­todlarından istifadə edir, onların xarakteri tədqiqatın məzmu­nundan və məqsədindən asılı olur. Pedaqogikanın metodolo­giyası elm­lərin ümumi metodologiyasından nəşət edən, pedaqoji nə­zə­riy­yə­nin çıxış vəziyyətinin, biliklər sisteminin inkişafı ənənələrinin öyrə­nil­məsi, pedaqoji hadisələrə və onların tədqiqat metodları, həmçinin əldə olunmuş biliklərin tərbiyə, təlim və təhsil təcrübəsinə tətbiqi yolları haqqında elmdir .

V.İ.Zaqvyazinskinin fikrincə, xüsusi pedaqoji problemlər pedaqogikanın və pedaqoji tədqiqatların özünəməxsus problem­lə­ridir. Onlara tədqiqatın problematikası haqqında məsələlər, metodo­loji status qazanmış nəzəri qaydalar qrupu, elmi axtarışların nəti­cə­lə­rinin nəzəri biliklər sisteminə gətirilməsi, problemlərin tədqi­qin­dən əldə edilən nəticələrin təcrübəyə tətbiqi, didaktik və metodik qrup­laşdırılmaların prinsipial əsası daxildir. Müasir pedaqoji kon­sep­siyanın əsas əlamətlərini xarakterizə edən nəzəri müddəalar metodoloji əsaslar kimi çıxış edir. Didaktikada bu müddəalar təli­min məqsədi, mahiyyəti, quruluşu, hərəkətverici qüvvələri, pers­pek­tiv inkişafı və sairəni şərh edir. Metodoloji müddəaların çoxu didak­tik prinsiplərdə əks olunmuşdur. Filosoflar göstərirlər ki, elmin strukturunun elementi olan metod nəzəriyyəyə, qanuna və qanu­na­uy­ğunluğa nisbətən daha çox hərəkətdədir, dəyişkəndir.

Geniş istifadə olunan xüsusi pedaqoji, ənənəvi elmi-tədqiqat me­todları məlum materialın alınması, onun qruplaşdırılması və sis­tem­ləşdirilməsi, bu və ya digər münasibətlərin müəy­yən­ləş­dirilməsi mərhələsində çox faydalıdır. Onlar pedaqoji obyekt və hadisələrin keyfiyyət əlamətlərini, struktur elementlərini tapmağa və formalaş­dırmağa imkan verir, empirik faktların öz-özünə toplanma­sını təmin edir. Onların qiyməti bundadır. Bununla yanaşı, daha çox yəqin olur ki, yalnız ənənəvi metodlardan istifadə pedaqogikanın empirik bazi­si­nin keyfiyyətcə kökündən dəyişərək yenidən yaranmasına, ciddi pedaqoji qanunların və nəzəriyyələrin formalaş­masına, pedaqogika­sının öz proqnostik vəzifəsini həyata keçir­məsinə ümid bəsləməyə imkan vermir. Təsadüfi deyildir ki, XX əsrin 80-cı illərinin elmi-pe­daqoji nəşrlərində belə işlərin nəzəri səviyyəsini əhəmiyyətli də­rə­cə­­də yüksəltməyə imkan verən metodların axtarılmasına diqqət veril­mişdir.

Y.K.Babanski yazırdı: “Nəzəri təhlil metodları hər bir tədqi­qatın nəzəri yeniliklərinin təlimin və tərbiyənin qanunauyğun­luq­­larına bu və ya digər dərəcədə daxil olmasına imkan verir. Nə qədər ki, pedaqogikanın qanunauyğunluqlarının onun inkişafının müasir mərhələsində əsaslandırılması vəzifələri real və zəruri olur, məhz buna görə də hər hansı elmi tədqiqatda nəzəri metodların rolunun artmasına, hərtərəfli cəhd göstərmək lazımdır” .

Pedaqoji tədqiqatların metodoloji əsası didaktikanın, tərbiyə nəzəriyyəsinin yaradıcı rolunun artmasına – elmi biliklərin sürətlə inkişafına, texnologiya və metodların yeniləşməsinə, yeni yanaş­manın tətbiqinə, pedaqoji prosesdə inteqrasiya və differensiyanın nəzərə alınmasına geniş imkanlar yaradır. Beləliklə, düzgün müəy­yənləşdirilmiş metodoloji əsasın köməyi ilə pedaqoji prosesdəki gizli, qapalı, dərin, çətin, rəngarəng, mürəkkəb komplekslər həll olu­nur. Nəticədə insanın bir şəxsiyyət kimi formalaşması təmin olunur. Bu gün hərtərəfli, dərin pedaqoji tədqiqatların elmi nəticə­ləri təhsilimizin uğurla inkişafına və dünya təhsil sisteminə müvəffəqiyyətlə inteqrasiya olunmasına xidmət edə bilər.

Metodologiyanın ən fundamental problemi pedaqogikanın pred­metinin və pedaqoji hadisələrin dərk olunması məntiqinin müəy­­yənləşdirilməsidir. Pedaqogikanın metodo­logiyası ilə tədqi­qa­tın əsas problematikasını dəqiq müəy­yən­ləş­dirmək, metodoloji bi­lik­­lərin obyekti və predmetinin məzmununu hərtərəfli əks etdir­mək lazımdır. Elmi idrakın vacib sahəsi sayılan metodologiyanın obyekti olan elmi-tədqiqat prosesi isə biliyə yiyə­lən­mə və onun praktik tətbiqi qaydasıdır. Metodologiyaya istinad etmək şəxsiyyə­tin inki­şa­fının, yeni insanın formalaşmasının qanu­na­uy­ğun­luqlarına müvafiq olaraq onun idrakını inkişaf etdirməyə, tərbiyəsini lazımi səviyyədə qurmağa imkan verir.

Pedaqoji tədqiqatın metodologiyası tədqiqatın məqsədinə və məzmununa uyğun formalaşdırılmalıdır.

2.3. Pedaqoji tədqiqat metodları

və onların səciyyəvi xüsusiyyətləri
Azərbaycanın görkəmli pedaqoqlarından olan professor Y.Ş.Kə­rimov pedaqoji tədqiqat metodlarının adətən iki qrupa ayrıl­dı­ğını göstərir. Sözügedən qruplar belədir: məzmunla bağlı metod­lar; formal metodlar. Birinci qrupa pedaqoji hadisə və proses­lərin faktlarının öyrənilməsinə xidmət edən metodlar – müşahidə, təcrübi pedaqoji iş, eksperiment, müsahibə, anket sorğusu, məktəb və şa­girdlərin fəaliyyətinə dair sənədlərin öyrənilməsi daxildir. Məz­munla bağlı hesab edilən bu metodların köməyi ilə öyrənilən məsələ və proseslə əlaqədar faktlar toplanır, sonra onlar təhlil-tərkib edilir, ümumiləşdirmələr aparılır, elmi cəhətdən əsas­landırılmış nəticələr çıxarılır, təhsil müəssisələrinə təkliflər verilir. Pedaqoji təd­qiqat me­todlarının formal adlanan ikinci qrupuna konkret pe­da­qo­ji hadisələri yüksək səviyyədə mücərrədləşdirən metodlar daxil­dir. Bu metod­lar­dan istifadə edərkən tədqiqatçı hadi­sənin məzmu­nu­nu nəzərə alma­dan ancaq formasına, gümanına görə bir sıra ha­di­sə­lər haqqında mü­hakimə, əqli nəticə irəli sürür. Bu metodlara ri­ya­zi metodlar, xüsusilə hadisə və prosesləri kəmiyyətcə və kibernetik model­ləş­dir­mə, məntiqi metodlar, nəzəri təhlil və tərkib metodları daxildir. On­la­rın köməyi ilə pedaqogikanın predmetinin müəy­yənləşdirilməsi, cəmiyyətin inkişafında tərbiyənin rolu, məktəbin inkişafının proq­noz­laş­dı­rıl­ması və s. məsələlər tədqiq edilir.

Tədqiqat üsulları çoxdur. On­ları mənbələrinə görə şərti olaraq beş qrupa bölmək olar: 1. Nə­zə­ri tədqiqat üsulları; 2. Praktik təd­qi­qat üsulları; 3. Eksperimental tədqiqat üsulları. 4. Tarixi müqayisəli tədqiqat üsulları; 5. Riyazi üsullar.

Y.Ş.Kərimov göstərir ki, nəzəri tədqiqatda beş əsas vasitədən istifadə edilir: təhlil, tərkib, onların vəhdəti, induksiya və deduksiya. Peda­qoji tədqiqatda bəzən müəyyən pedaqoji hadisəni dərindən dərk etmək üçün onu təhlil etmək, fikrən hissələrə və əlamətlərə ayırmaq lazım gəlir. Eyni problem üzrə aparılmış müxtəlif tədqi­qat­lar­da oxşar cəhətləri üzə çıxararaq ümumi­ləş­dir­mələr aparanda tər­kib xeyli faydalı olur. Nəzəri pedaqoji ümumi­ləş­dir­mələr ən çox tər­ki­bin məhsulu olur. Nəzəri tədqiqatda daha geniş istifadə olunan təhlil və tərkibin birliyidir. Bir çox hallarda tədqiqatçı peda­qoji ha­disələrin təhlili ilə və ya tərkib olunması ilə məh­dud­laş­mır, hissələrə və ya əlamətlərə ayrılan pedaqoji hadisələr sonra ümumi­ləşdirilir, elmi anlayış yaradılır. Nəzəri tədqiqatda induksiya və deduksiya kimi vasitələrdən də istifadə edilir. Məlum olduğu kimi, induksiya elmi faktların toplanması, həmin faktlar üçün ümu­mi əlamətlərin üzə çıxarılması və bu əsasda ümumiləşdirmə apa­rıl­ması prosesidir. Deduksiya, əksinə, ümumi pedaqoji fikir əsasında müəy­yən qrup pedaqoji faktların nəzərdən keçirilməsi, həmin fikrə uyğun gəlib-gəlmə­di­yinin müəyyənləşdirilməsi pro­se­sidir.

Praktik tədqiqat üsulları bəzi mənbələrdə pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi və ümumiləşdirilməsi adlanır. Pedaqoji nəzəriyyə üçün pedaqoji təcrübənin əhəmiyyəti böyükdür, bunların arasında canlı dialektika vardır. Pedaqoji nəzəriyyəni qidalandıran bir sıra praktik üsullar vardır: pedaqoji müşahidə; pedaqoji müsahibə və ya intervü; anket­ləşdirmə; fəaliyyət məhsullarının öyrənilməsi; pedaqoji sənəd­lə­rin öyrənilməsi .

P.A.Podkorıtova metodları üç qrupa ayırır: ümumi dialektik metodlar; elmi idrakın bütün elmlərdə istifadə olunan ümumi me­tod­ları (müşahidə, təhlil, tərkib, eksperiment və s.); xüsusi (sahələr üzrə) elmi-tədqiqat metodları.

Ümumiyyətlə, tədqiqat metodlarını nəzəri, empirik-nəzəri, em­pi­rik olmaqla qruplara ayırmaq mümkündür. Son dövrlərdə, müa­sir elmşünaslıqda daha bir qrup metodlardan – metanəzəri elmi-tədqiqat metodlarından da bəhs olunur. Qeyd edək ki, pedaqoji hadisələrin öyrənilməsinə idrak metodlarından heç də bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə istifadə olunmur.



Nəzəri tədqiqat metodlarına ideallaşdırma, formalaşdırma və ekstrapolyasiya, abstraktdan konkretə yüksəlmə, aksiomatik metod­lar daxildir.

Empirik-nəzəri metodlara təhlil və tərkib, induksiya, de­duk­siya, mücərrədləşdirmə və konkretləşdirmə, model və model­ləş-dir­mə daxildir.

Empirik metodlara isə tədqiqatla bağlı ədəbiyyatın təhlili, təhlillə bağlı məktəb sənədlərinin öyrənilməsi, məktəbəqədər yaşlı uşaqların, şagirdlərin, müəllimlərin fəaliyyətinin öyrənilməsi, müşa­hidə, müsahibə, pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi, ekspert xidməti, monitorinq, təcrübi iş, pedaqoji eksperiment aiddir. Nəzəri, em­pi­rik-nəzəri və empirik tədqiqatlar sıx qarşılıqlı əlaqədə oldu­ğun­dan bə­zən onların metodikasından ayrıca söz açmaq, onları fərq­lən­dir­mək çətinləşir. Onların hər birində başqa metodlardan, xüsusilə mü­sahibə və müşahidədən istifadə olunur.

Elmi ədəbiyyatda pedaqoji axtarışlar prosesində daha çox aşağıdakı metodlardan istifadə olunduğu qeyd edilir:

1) pedaqoji hadisələrin nəzəri təhlili;

2) müşahidə;

3) müsahibə;

4) təcrübənin öyrənilməsi, ümumiləşdirilməsi;

5) eksperiment;

6) tədqiqatın nəticələrinin riyazi və statistik işlənilməsi;

7) dar pedaqoji problemlərin tədqiqində istifadə olunan xüsusi metodlar.

Sadaladığımız bu tədqiqat metodlarından bəzilərinin səciyyəvi xüsusiyyətlərinə nəzər salaq1.



Müşahidə pedaqoji tədqiqat metodu kimi. Pedaqoji – psixo­loji tədqiqatların təşkilində ən çox istifadə olunan və geniş yayılmış metod müşahidə metodudur. Müşahidə bizi əhatə edən varlığın uzun müddət ərzində məqsədə yönəlmiş, planlı şəkildə qavra­nıl­ma­sı­dır. Müşahidə bizi əhatə edən varlığı dərketmə mən­bəyi olmaqla fikrimizə təkan verir. Adi seyretmədən fərqli olaraq müşahidə məqsədli, planlaşdırılmış bir proses olduğundan dərketmə prose­sinin təminatçısı rolunu oynayır. Müşahidə zamanı şagird əşya və hadisə üzərində fikri fəaliyyət göstərir, hadisənin müəyyən cəhətini fərqləndirir, onları bir-biri ilə əlaqələndirir. Müşahidə ətraf aləm haqqında əldə olunmuş nəticə və ümumi­ləş­dir­mələrin həqi­qi­liyini praktikada yoxlamağa imkan verir.

Ədəbiyyatda müşahidənin müxtəlif təriflərinə rast gəlmək müm­kündür. Ensiklopediya lüğətində yazılmışdır: “Müşahidə hiss orqanlarının köməyi ilə varlığın məqsədyönlü, planauyğun şəkildə və hər şeydən əvvəl, az-çox uzunmuddətli qavranılmasının, xarici aləmin dərk olunmasının ən vacib qaydalarından biridir.” Fəlsəfi ensiklopedik lüğətdə müşahidə “Fəaliyyətin vəzifələri ilə şərtlənən niyyətli və məqsədyönlü qavrayış” adlanır. Fəlsəfi baxımdan bu metod idrakın başlanğıcında durur .

Y.R.Talıbov, Ə.Ə.Ağayev, İ.N.İsayev, A.İ.Eminovun “Pe­da­qo­gika” kitabında problemə elmi cəhətdən düzgün yana­şıl­mışdır: “Bu metod təlim və tərbiyə hadisələrini planlı şəkildə qavramaqdır. Müşahidəni uzun və qısa müddətə aparmaq olar. Müşahidə əvvəlcədən planlaşdırılır, nəyi, necə və nə üçün müşahidə etmək müəyyənləşdirilir. Müşahidə zamanı tədqiqatçı fakt və hadisələri sonradan ümumiləşdirir.

Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A. “Pedaqogika” dərs vəsaitində mü­şa­­hi­dəyə nisbətən geniş yer vermişlər. Onlar müşahidənin mü­şa­hidə olunan hadisə ilə bağlı düzgün nəticə çıxarmağa imkan ver­mə­sindən söz açır və onun aşağıdakı mərhələlərindən ibarət olduğunu qeyd edirlər.

“– müşahidələrin məqsəd və vəzifələrinin müəyyən edilməsi (mü­şahidə nə üçün aparılır);

– tədqiqat obyektinə daha az təsir edən və zəruri infor­masiyalar toplamağa imkan verən müşahidə qaydasının seçilməsi (necə müşahidə etmək);

– müşahidə edilən obyektiv qeydiyyat qaydalarının seçilməsi (qeydiyyatı necə aparmaq);

– alınan məlumatın təhlil və ümumiləşdirilməsi (hansı nəticə alınıb)” .

H.Ə. Əlizadə “Sosial pedaqogikanın aktual məsələləri” adlı kita­­bın­da sosial pedaqogikada müşahidənin xüsusi yerindən söz açır, bu prosesdə hadisənin baş verdiyi şəraitin dəyişməsini qeyd edir. O, sosioloq R.Quliyevin “Sosiologiya” əsərindəki aşağıdakı fikirlə razılaşır: “Qarşıya qoyduğu konkret məqsədlə əlaqədar olan faktları toplayır, onları təhlil edir, müəyyən nəticələr çıxarır, imkan daxilində qanunauyğunluqlar müəyyənləşdirilir.”

Adi müşahidələrdən fərqli olaraq elmi müşahidə çox çətin olmaqla obyektiv nəticə almaq üçün müxtəlif şəraitdə uzunmüd­dət­li, müntəzəm iş aparmağı tələb edir. V.İ.Zaqvyazinski elmi mü­şa­hi­dənin adi müşahidədən fərqini belə şərh edir:


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə