Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə6/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

Qeydəalma – toplanan pedaqoji faktların və ya hadisələrin hər birində müvafiq əlamətin olduğunu müəyyənləşdirmək, habelə bu cür əlamətin xas olmadığı faktların ümumi miqdarını təyin etmək prosesidir.

Nizamlama – toplanmış pedaqoji faktların müəyyən ardıcıl­lıqla düzülməsi prosesidir. Bu üsulun tətbiqində iki cəhət nəzərə alınır: a) faktların eyni əlamət üzrə düzülməsi; b) faktların düzül­məsində həmin əlamətin getdikcə gücləndiyinin və ya zəiflədiyinin müəyyənləşdirilməsi.

Qiymətləndirmə – pedaqoji faktların ayrı-ayrı əlamətlərini rəqəm göstəriciləri ilə əvəz etməyə imkan verir. Pedaqoji faktların müvafiq əlamətləri rəqəm göstəriciləri ilə ifadə olunduqda diq­qət­dən yayına biləcək qanunauyğunluğu tapmaq asandır.

Pedaqoji test. Pedaqoji test pedaqoji prosesin öyrənilən tərə­fi­ni ciddi nəzarət olunan şəraitdə obyektiv öyrənməyə imkan verən məqsədyönlü, hamı üçün eyni zamanda keçirilən yoxlamadır. Başqa yoxlama metodlarından fərqli olaraq test dəqiqliyi, sadəliyi, avto­mat­laşdırma imkanları ilə seçilir. Pedaqogikada test, hər şeydən əv­vəl, şagirdlərin təlim müvəffəqiyyətini yoxlamaq üçün tətbiq olu­nur. Bu məqsədlə “müvəffəqiyyət”, “yekun”, “sürət” və şagird­lərin “əqli inkişaf səviyyəsini” müəyyənləşdirən testlərdən geniş istifadə edilir.

İnduktiv və deduktiv metodlar. Bunlar empirik yolla alınan məlumatları məntiqi ümumiləşdirmə metodlarıdır. İnduktiv metod fikrin inkişafının xüsusi mühakimələrdən ümumi nəticələrə doğru getməsini nəzərdə tutur. Deduktiv metodda əksinə olur, fikir ümumi mühakimədən xüsusi nəticəyə doğru inkişaf edir.

2.4. Pedaqoji tədqiqatların texnologiyası

(və ya tədqiqatın metodoloji aparatı)
Pedaqogika üzrə tədqiqatlar dedikdə təhsil, təlim və tərbiyənin qanunauyğunluqları, prinsipləri, strukturu, məzmunu, texnolo­giyası və s. haqqında yeni biliklər almaq üçün elmi fəaliyyət prosesi və onun nəticəsi başa düşülür. Pedaqoji tədqiqatlar faktları və hadi­sələri izah və təhlil edir, ümumiləşdirmələr aparır, nəticələr çıxarır, tövsiyələr hazırlayır, faktlar və hadisələr haqqında qabaq­cadan xəbər verir. Pedaqoji tədqiqatlar istiqamətlərinə görə fundamental, tət­biqi və işləmələr xarakterli olurlar. Fundamental tədqiqatların nə­ti­cəsi kimi ümumiləşdirilmiş konsepsiyalar işlənib hazırlanır. Bu kon­sep­siyalar pedaqogikanın nəzəri və praktik nailiyyətlərini ümu­mi­­ləş­dirir və ya proqnostik əsasda pedaqoji sistemlərin inkişaf mo­de­lini işləyib hazırlayır. Tətbiqi tədqiqatlar pedaqoji prosesin ayrı-ayrı tərəflərini dərindən öyrənmək, çoxtərəfli pedaqoji praktikanın qanu­na­uyğunluqlarını aşkara çıxarmaq məqsədilə aparılır. İşləmələr de­dik­də, məlum nəzəri müddəaları nəzərə almaqla konkret elmi-praktik töv­si­yə­ləri əsaslandırmaq başa düşülür.

Hər hansı pedaqoji tədqiqat, o cümlədən dissertasiya işi ümu­mi qəbul olunmuş metodoloji parametrləri müəyyənləşdirməyi nə­zərdə tutur. Pedaqoji tədqiqatın keyfiyyətinin əsas kriteriyaları onun aktuallığı, yeniliyi, nəzəri və praktik əhəmiyyətidir. Tədqiqatın ak­tual­lığının ətraflı və dəqiq əhatə olunması, obyektlə predmetin dü­rüst şəkildə fərqləndirilməsi, predmetin dissertasiyanın adını təkrar­la­­maması, fərziyyənin dəqiq qoyulması, məqsəd və vəzifənin şər­hi­nin qarışdırılmaması, fərziyyə ilə əlaqəsinin dəqiq müəyyənləş­di­ril­məsi, müdafiəyə təqdim olunan müddəaların dərin tədqiqat xarak­te­ri daşıması və s. dissertasiyaların girişi – tədqiqat proqramının biri­nci bölməsi (burada metodoloji məsələlər ehtiva olunur) ilə bağlı mühüm tələblərdir.

Proqramın ikinci bölməsində tədqiqatın strateji planı, həm­çinin ilkin məlumatların toplanması və təhlilinin əsas proseduraları açılır. Araşdırmalardan belə qənaət hasil olur ki, pedaqoji tədqiqatın metodoloji aparatına daxil olan məsələlərin formuləsində bir sıra yanılmalara yol verildiyi özünü göstərir. Odur ki, onların üzərində bir qədər ətraflı dayanmağa lüzum vardır. Məlum olduğu kimi, ümu­mi şəkildə tədqiqatın aktuallığı, elmi ideyalara və praktik tövsi­yələrə olan tələbat ilə hazırda elmin və praktikanın verə bilə­cəyi təkliflər arasında ziddiyyət dərəcəsini xarakterizə edir. Elmi prob­lem əsas ziddiyyəti ifadə edir və elmin vasitələri (elmin qanu­na­­uyğunluqları, prinsipləri, metodları, anlayışları, amilləri, faktları, ha­disələri və s.) ilə həll olunur. Tədqiqatın məqsədi problemin həl­lindən ibarətdir. Problemin ifadə olunması tədqiqatın mövzu­su­nun seçilməsinə gətirib çıxarır.

Tədqiqatın problemi çox vaxt hazır verilir. Belə hallarda prob­lem təcrübədən doğduğundan, onun diktəsi ilə meydana gəldiyin­dən qanunauyğun olur. Bununla belə, bəzən çatışmazlıq, zəiflik burada ondan ibarət olur ki, tədqiqatçı problemin əks olunduğu situasiyanı tanımır. O, hansı şəraitin problem situasiyaya gə­tirdiyini və bunun ardınca problemin həllinin müəyyən­ləş­dirilməsi ilə məhdudlaşdığını yəqin etmək imkanından məh­rumdur. Tədqiqatçı problem seçərkən onun qoyulması üçün zəruri olan şəraiti dəqiq təsəvvür etməlidir. Tədqiqatçının nəzəriyyəni və təcrübəni təhlil etmək əsasında müs­təqil problemin qoyuluşuna gə­lib çıxması məntiqi cəhətdən özünü doğruldur. Bəzən tədqiqatın prob­lemini fəaliyyətindəki problem şəraitin təhlilinə əsasən müəllif özü formalaşdırır. Belə problemlər çox vaxt nəzəri olur. Bu, praktik pedaqoqun – müəllimin araşdırılan problemin nəzəriyyəsini dərindən bilməməsi üzündən baş verir. Belə halda problem özünün nəzəri mahiyyətini itirir və praktik mə­sə­ləyə çevrilir. Təlimin metodikası üzrə tədqiqatların bir çoxu elə bu səbəbə görə lazımi səviyyədə sonuclanmamış qalır. Konkret di­dak­tik vəzifələrin həlli üçün tədqiqatlarda məlum nəzəri məsələlərin tətbiqinin yolları və vasitələri ilə məhdudlaşdırmaq da qanunauyğun hal deyil .

Tədqiqat işinin girişində, adətən, qarışdırılan məsələlərdən biri tədqiqatın obyekti və predmetidir. “Obyekt” latın sözüdür, mənası “yer”, məkan” ”proses”, “hal” “predmet” deməkdir. A.Smitə görə, obyekt – konkret dərk edilən predmet, vahidlik və ya mövcud­luqdur. Obyektin konkret funksiyası və fəliyyət dairəsi vardır. Elm üçün mütləq onun elmi sərhədləri olmalıdır.

Obyekt bizdən kənarda və bizim şüurumuzdan asılı olmayaraq mövcud olan xarici aləmdir. Pedaqoji gerçəklik bu böyük obyektin bir hissəsidir. Bu hissəni – predmeti pedaqogika elmi öyrənir. Azərbaycan dilindəki bəzi pedaqogika üzrə dərslik və dərs vəsait­lə­rin­də yanlış olaraq “predmet” anlayışını “mövzu” anlayışı ilə eyni­ləş­dirirlər. Halbuki “predmet” və “mövzu” eyni tutuma malik an­la­yış­lar deyildir. Pedaqogika üzrə tədqiqatlarda buraxılan ənənəvi səhv­lərdən biri budur. Odur ki, elmi tədqiqatların predmeti dedikdə, pedaqoji varlıq başa düşülməlidir. Bu həm nəzəri, həm də tarixi mövzuların tədqiqinə aiddir. Tədqiqatın mövzusu dedikdə isə, həmin pedaqoji varlıqdakı çoxsaylı komponentlərdən biri (tədqiq etmək istənilən komponent, mövzu) nəzərdə tutulmalıdır.

Professor Y.Ş.Kərimov göstərir ki, obyekt idrak nəzəriy­yə­sin­də dərk edilən subyektdən asılı olmayan, onun idrak fəaliyyətinə qarşı duran proses, hadisədir. Eyni obyekt başqa mövzuya, hətta başqa elmə də aid ola bilər. Obyekt xüsusi şəraitdə təlim, tərbiyə, inki­şaf prosesi, yeni təhsil sisteminin yaranması, şəxsiyyətin for­ma­laş­dırılması prosesidir. Tədqiqatın predmetinin köməyi ilə təd­qi­qat­çı xüsusi cəhdlə öyrənməli olduğu obyektin əlamətlərini, başlıcası, daha əhəmiyyətli olanı ayırmaqla bütövlükdə obyekti dərk edir, ona münasibəti qeydə alır. Eyni obyekt müxtəlif tədqiqatların problemi ola bilməz. Ona görə də predmet ancaq öyrənilməsi vacib olan ele­mentləri əhatə edir. Predmetdə axtarışın vəzifəsi, sərhədləri, onların müvafiq vasitələrlə, metod və priyomlarla həlli əhatə edilir .

Tədqiqatın məqsədində onun ümumi və aralıq nəticələri, əldə ediləcək nailiyyətlər haqqında təsəvvür əsaslandırılır. Məqsəd ob­yekt və predmetə əsaslanmalıdır. Məqsəddə tədqiqatın ümumi ide­yası dəqiq və lakonik şəkildə formalaşır. Məqsəd bilavasitə prob­lemlə bağlı olur, ondan irəli gəlir, lakin onları eyniləşdirmək olmaz. Bəzən dissertasiyanın elmi nəticəsi əvəzinə yeni elmi bilik nəzərdə tutulur, bununla da məqsəd dəqiq olmur.

Tədqiqatın vəzifələri onun məqsədinə xidmət edir. Təsadüfi deyildir ki, psixoloqlar məqsəd və vəzifəni vəhdətdə götürürlər. Və­zifə, əslində, konkret şəraitdə yerinə yetirilən məqsəddir. Tədqiqatçı məqsədə nail olmaq üçün tədqiqatın məntiqini qeyd etməklə nə et­mə­yin lazım olması haqqında təsəvvür yaradan xüsusi tədqiqat vəzi­fə­lərini formalaşdırır. Hər hansı məqsədə xidmət edən bir neçə vəzifə nəzərdə tutulur. Vəzifələr məqsədin məzmununu, mahiyyə­ti­ni dəqiq təsəvvür etməyə imkan verir.

Tədqiqatın fərziyyəsi mahiyyəti bilinməyən, elmi güman, ehti­­mal olub, elmi biliklərin inkişafının, nəzəriyyənin, struktur ele­ment­lərinin metodlarından, təkliflərindən biridir. Fərziyyə tədqi­qatın qarşısında qoyulmuş məqsədə hansı yolla çatmağın gümanını qu­rur. Fərziyyədə irəli sürülən ehtimal nəzəri təhlil, daha çox eks­perimentin köməyi ilə yoxlanır. Eksperiment fərziyyəni ya təsdiq edir, ya da ehtimalı inkar edir. Belə olduqda yeni fərziyyə irəli sürülür. Dəqiq fərziyyə tədqiqatın gedişini, nəticəsini görməyə və qaydaya salmağa imkan verir.

Bəzən tədqiq olunan hadisənin müxtəlif cəhətlərini əhatə edən çox variantlı fərziyyə formalaşdırılmalı olur. Bununla tədqiqatçı öz işini zənginləşdirir, öz mövqeyini möhkəmləndirir.

Tədqiqat işində irəli sürülən müddəalar bir növ onun predmetinə uyğun gəlir. Mövzudan asılı olaraq müdafiəyə prinsip­lər, tələblər, nəyinsə elimi cəhətdən əsaslandırılması, nəyinsə varlı­ğının şəraiti, nəyinsə mexanizmi, nəyinsə səmərəliliyinin meyarları, model, sxem, metodlar, priyomlar, vasitələr və s. belə müddəalar təqdim olunur. Müdafiəyə təqdim olunan müddəalar hamını düşün­dürən, işlənməsi gözlənilən məsələlər olmalıdır.

Müdafiəyə çıxarılan müddəalar həmin mövzuda tədqiqatın aparılması zərurətindən, pedaqoji ictimaiyyəti, təhsili narahat edən problemlərin sadalanmasının vacibliyi ilə səsləşməlidir.

Hər bir tədqiqatın uğuru onun metodologiyasının düzgün müəy­yənləşdirilməsindən asılıdır. Adətən, təhsil konsepsiyası, təhsil qanunu, hökumətin təhsil, gənc nəslin tərbiyəsi haqqında qərar və sərəncamları, dialektik materialist fəlsəfə, idrak nəzəriyyəsi, gör­kəm­li nəzəriyyəçi pedaqoq və psixoloqların fikirləri tədqiqatın fundamental əsasları hesab edilir.

Hər hansı ciddi tədqiqat elmi yeniliklə nəticələnir. Yeniliyin dərəcəsi, dəyəri müxtəlif səviyyədə ola bilər. Yenilik yığcam şəkil­də nəticədə öz əksini tapır. Bir çox hallarda tədqiqatın elmi yeni­li­yini nəzəri əhəmiyyətlə eyniləşdirirlər. Elmi yenilikdən fərqli olaraq nəzəri əhəmiyyət elmi yeniliyin yerini, elmin inkişafında onun dəyərini göstərir. Nəzəri əhəmiyyət dedikdə, tədqiqatın nəticələrinin mövcud konsepsiyaya, pedaqoji nəzəriyyəyə təsir göstərən nəzəri təsəvvürlər başa düşülür. Nəzəri əhəmiyyət elmi yeniliklə bilavasitə pedaqoji prosesin mahiyyəti və qanunauy­ğun­luqları ilə, nəticənin sübut və perspektivliyi ilə əlaqədar olub həmin məsələlərin tədris təcrübəsində tətbiqi ilə əlaqədar olur, ideyanın doğruluğu haqqında mühakimə yürütməyə imkan verir. Əslində tədqiqatın nəzəri əhəmiy­yəti onun elmi yeniliyində və nəticəsində öz əksini tapır.

Tədqiqatın nəticələrində onun tətbiqinin pedaqoji təcrübəyə nə verəcəyi, təlim-tərbiyənin keyfiyyətinin yüksəlməsində nə kimi rol oynayacağı təsvir edilir. Yeniliyin tətbiqi sahəsi, dairəsi, ve­rə biləcəyi fayda, sosial-iqtisadi səmərə onun əhəmiyyətini dəyərləndirir.

Tədqiqatın məntiqi və dinamikası bir sıra mərhələlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur: empirik, hipotetik (fərziyyə), eksperi­mental-nəzəri (və ya nəzəri), proqnostik.

Empirik mərhələdə tədqiqatın mövzusu barədə təsəvvür alınır, real təhsil praktikası, elmi biliklərin səviyyəsi ilə hadisələrin mahiyyətini anlamaq tələbatı arasında ziddiyyət aşkara çıxarılır, elmi problem ifadə olunur. Empirik analizin əsas nəticəsi tədqiqatın fərziyyəsi hesab olunur. Hipotetik mərhələ tədqiqatın mövzusu haqqında faktiki təsəvvürlər ilə onun mahiyyətini başa düşmək zə­ru­rəti arasında ziddiyyəti həll etməyə yönəldilir. Bu mərhələ təd­qiqatın empirik səviyyəsindən nəzəri (və ya eksperimental-nəzə­ri) səviyyəsinə keçməyə şərait yaradır. Nəzəri mərhələdə tədqiqatın mövzusu haqqında təsəvvürlər ilə həmin mövzu barədə sistemli təsəvvürlər almağa olan tələbat arasında ziddiyyətin aradan qaldı­rıl­ması ilə bağlıdır. Tədqiqat nəticəsində yaranan nəzəriyyə proqnostik mərhələyə keçməyə imkan verir. Bu mərhələdə tədqiqatın mövzusu haqqında alınan təsəvvür ilə onun (mövzunun) yeni şəraitdə inki­şa­fını qabaqcadan görmək zərurəti arasında ziddiyyəti həll etmək tələb olunur.


Suallar və tapşırıqlar


  1. Pedaqoji biliyin mənbələri ilə bağlı şərh verin.

  2. “Pedaqogikanın metodologiyası” anlayışını interpretasiya edin.

  3. Elmi müşahidənin adi müşahidədən fərqini göstərin.

  4. Müsahibənin növləri barədə nə deyə bilərsiniz?

  5. Eksperimentdə obyektiv nəticənin alınması üçün hansı şərtlər göstərilməlidir?

  6. Pedaqoji eksperiment planlaşdırarkən nəzərə alınan parametrləri göstərin.

  7. Eksperimentin növləri haqqında danışın.

  8. Pedaqoji tədqiqat proqramının səciyyəvi cəhətlərinə aydın­lıq gətirin.

  9. Pedaqoji tədqiqatların texnologiyası ilə bağlı izah verin.


Ədəbiyyat


  1. Ağayev Ə.Ə. Təlim prosesi: ənənə və müasirlik. Bakı: Adiloğlu, 2009, səh.138.

  2. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. VI cild, Bakı, 1980, səh 459.

  3. Əhmədov B.A., Rzayev A.Q. Pedaqogikadan mühazirə konspektləri. Bakı: Maarif, 1983, səh.30.




  1. Əlizadə H.Ə. Sosial pedaqogikanın aktual məsələləri. Bakı: Səda, 1998.

  2. Kərimov Y.Ş. Pedaqoji tədqiqat metodları. Bakı: Azərnəşr, 2009, səh. 48-96; 118.

  3. Qasımova L., Mahmudova R. Pedaqogika. Bakı: Bakı Dövlət Universiteti, 2003, səh. 23.

  4. Nəsirov V.N., Məmmədov Ə.B. Elmi idrakın metod və formaları. Bakı: Maarif, 1980, səh.11.

  5. Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2007, səh. 29-34; 37.

  6. Афонина Т.М. Педагогика. Курс лекций и семинарские занятия. Феникс, Ростов-на-Дону, 2002, стр.21.

  7. Бабанский Ю.К. Проблемы повышения эффективности пе­да­гогических исследований (Дидактический аспект), М.: Педагогика, 1982, стр.106.

  8. Данилов М.А. Основные проблемы методологии и мето­дики педагогических исследований. // «Советская педагогика», 1969, Т.5, стр.32.

  9. Загвязинский В.И. Методология и методика дидактиче­ского исследования. М.: Педагогика, 1982, стр. 9-10; 72-73.

  10. Ковалев Н.Е., Райский Б.Ф., Сорокин Н.А. Введение в педагогику. М.: Просвещение, 1975, стр.61.

  11. Коджаспирова Т.М. Педагогика. М.: Педагогика, 2004, стр.18.

  12. Кондаков Н.И. Методология. Логический словарь. М.: Нау­ка, 1971.

  13. Коменская Е.Н. Педагогика. М.: Дашков и К, 2008, стр.29.

  14. Краевский В.В. проблемы научного обоснования обучения. М.: Педагогика, 1977, стр.35.

  15. Кузмина Н.В. Социологические методы в педагогике (В книге «Методы педагогических исследований. Под. ред. А.И.Пис­кунова., Т.И.Воробьева). М.: Педагогика, 1979, стр. 86.

  16. Новикова Л.И., Куракин А.Т. Путь к творчеству. М.: Прос­ве­щения, 1966, стр.24.

  17. Философская энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1964, Т.III, стр.420.


III fəsil
ŞƏXSİYYƏTİN İNKİŞAFI VƏ FORMALAŞMASI MƏSƏLƏLƏRİ


Əhatə olunan məsələlər:


    1. Şəxsiyyətin inkişafı haqqında tarixi nəzəriyyələrə xülasə.

    2. Şəxsiyyət, onun inkişafı və tərbiyəsi.

    3. Şəxsiyyətin pedaqoji-psixoloji xüsusiyyətləri.

    4. Şəxsiyyətin strukturu.

    5. Şəxsiyyətin inkişafı və tərbiyəsi ilə bağlı konseptual fikirlər.

    6. Şəxsiyyətin inkişafı və tərbiyəsində irsiyyətin rolu.

    7. Şəxsiyyətin inkişafı və tərbiyəsində mühitin rolu.

    8. Şəxsiyyətin inkişafı və formalaşmasında tərbiyənin rolu.

    9. Şəxsiyyətin inkişafı və tərbiyəsində “qoşa amil” nəzəriyyəsi.

    10. Şəxsiyyətin inkişafında müxtəlif fəaliyyət növlərinin rolu.



3.1. Şəxsiyyətin inkişafı haqqında

tarixi nəzəriyyələrə xülasə
Şəxsiyyət problemi, onun müxtəlif yönlərdən öyrənilməsi hələ antik filosofların marağına səbəb olmuş və Sokrat, Pla­ton, Aristotel şəxsiyyətin inkişafı və formalaşması haqqında dəyərli fikirlər söyləmişlər.

Şəxsiyyət problemi, onun inkişafı, tərbiyəsi və qarşılıqlı əla­qə­ləri Şərq fəlsəfəsinin, pedaqoji, psixoloji fikrinin də həmişə hə­dəfi olmuş, bu istiqamətdə Nizami Gəncəvinin, Füzulinin, Nəsi­mi­nin, Nəsirəddin Tusinin, Əvhədinin, habelə Sədi Şirazinin, İmam Qəzzalinin, Cəlaləddin Ruminin və başqalarının dəyərli fikirləri, şəxsiyyətin tərbiyəsinə dair qiymətli öyüd nəsihətləri məlumdur.

Şəxsiyyətin inkişafı, tərbiyəsi, yaş xüsusiyyətləri və onun dövrləri Azərbaycan xalq pedaqoji fikrində də özünə möhkəm yer tutmuş, bu barədə xalqın düşüncə və fikirləri, mülahizələri bütün dövrlərdə yüksək dəyər və qiymətə malik olmuşdur.

Şəxsiyyət probleminin tədqiqi ilə bağlı keçən əsrdən başla­ya­raq istər Azərbay­canda, istərsə də xarici ölkələrdə alimlər, xüsusilə pedaqoq və psixoloqlar daha ciddi və sistemli tədqiqat işləri apar­mış, çoxsaylı məqalələr, elmi əsərlər yazıb-yarat­mışlar. Bu sahədə apa­rılan tədqiqat işləri çox geniş bir sahəni əhatə etdiyindən müəl­liflər şəxsiyyətin çoxyönlü sahələrini, müxtəlif cəhətlərini diqqətlə araşdır­mışlar. Digər tərəfdən də şəxsiyyət problemi ilə təkcə peda­qoq və psixoloqlar məşğul olmamış, bu problemin tədqiqi ilə həm­çi­nin filosoflar, sosiloqlar, bioloqlar, fizioloqlar, erqonomiklər məş­ğul olmuş və problem bir çox humanitar elm sahələrinin – etika, es­te­tika, hüquq elminin həmişə tədqiqat obyekti olmuşdur.

Pedаqоgikа şəxsiyyəti tərbiyənin оbyekti, fəаliyyəti isə sub­yekti bаxımındаn öyrənir, şəxsiyyətin inkişаfındа tərbiyənin möv­qe­yini, onların qarşılıqlı əlaqələrini meydаnа çıxаrır.

Bütün bunlarla bərabər şəxsiyyət probleminə müxtəlif cəhət­lərdən və mövqelərdən yanaşılmış, xeyli ciddi əsərlər yazılmış və ardıcıl olaraq da bu sahə tədqiq edilməkdədir.

Şəxsiyyət dedikdə, şüurlu fəaliyyət göstərən, sosial münasi­bət­lərdə iştirak edən, yaxşı əməllər sahibi olan, ətrаf aləmi yax­şı­laş­dıran və ya bu barədə düşünən xeyirxah, humanist insan nəzərdə tutulur.

Şəxsiyyətin inkişafı və tərbiyəsi ilə bağlı sistemli tədqiqat iş­ləri 1930-cu illərdən etibarən başlamışdır. 1930-cu illərdə şəx­siy­yə­tin əxlaq tərbiyəsində şüurlu intizam tərbiyəsinin roluna dair ilkin tədqiqatlar meydana gəldiyi zaman B.B. Komarovski, A.O.Mako­vel­ski, M.Rəhimli refleksoloji, biogenetik, sosiogenetik nəzəriy­yə­lər irəli sürdülər. Həmin dövrün tədqiqatlarında şüurlu intizam tərbiyəsinin yeni yollar axtarışında şüuraltı və qeyri-şüuri proseslər pedaqoq və psixoloqların əsas diqqət mərkəzində idi. Xarici ölkə pedaqoji konsepsiyalarına, xüsusilə Avstriya alimi Z.Freydin təd­qi­qat­larına o zamanlar hələ qadağa qoyulmamışdı. Tədqiqatçılar əx­laqi aktların dəyişməsindən (sublimasiyasından), təcavüzkar əməl­lərin mexanizmlərinin öyrənilməsindən həvəslə yazır, uşaqlarla tər­biyəvi işin elə formasını axtarırdılar ki, şəxsiyyətin hərtərəfli in­ki­şafına, şəxsiyyətin mənəvi gücünün açılmasına imkan yarana bilsin.

1930-cu illərin əvvəllərində irəli çəkilən şəxsiyyətin hərtərəfli və harmonik inkişafı problemi çox keçmədi ki, tədqiqatlardan sıxışdırılıb çıxarıldı. 1950-1960-cı illlərdə sosial-fəlsəfi və pedaqoji ədəbiyyatda hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyət modeli yenidən üs­tün­lük təşkil etməyə başladı. Amma hazırlanmış belə bir modeldə şəx­siyyətin ahəngdar inkişafı unudulmuş, şəxsiyyətin bütövlüyü ide­yası öz əksini tapmamışdı. Bəzi pedaqoq tədqiqatçılar şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafını peşə universallığı ilə eyniləşdirirdilər.

Həmin dövrdə "şəxsiyyət", "hərtərəfli və ahəngdar inkişaf et­miş şəxsiyyət" anlayışları geniş işlədilsə də, bunlar əsasən, siyasi-ideo­loji yönümə, partiyalılıq, kommunist əqidəsi prinsipinə tabe etdiril­mişdi.

1960-cı illərdə isə şəxsiyyətin inkişafı və formalaşdırılması pedaqoqlar tərəfindən daha dialektik şəkildə başa düşüldü. Yeni tədqiqatlar hərtərəfli, ahəngdar inkişaf etmiş şəxsiyyət nəzəriyyəsini zənginləşdirdi. Şagirdlərin şəxsiyyətinə güclü təsir göstərən bioloji, sosioloji, biososial və pedaqoji amillər arasındakı qanuna­uyğun­luq­lar aşkar edildi və tədqiq edilməyə başlandı. İctimai və şəxsi maraqlar probleminin şəxsiyyətin inkişafında mövqeyi aydınlaş­dı­rıldı, bu münasibətin şəxsiyyətin bütövlüyündə, mənəvi və fiziki cəhətdən inkişafında böyük rolu göstərildi.

1960 və 1970-ci illərdə şəxsiyyətin hərtərəfli öyrənilməsi, şəx­siyyətin təlimini, tərbiyəsini və inkişafını qarşılıqlı əlaqədə, vəh­dət­də-kompleks olaraq həyata keçirilməsi tədqiqat işlərinin mər­kə­zində dururdu. Şəxsiyyətin inkişafına kompleks yanaşmaq şəx­siy­yətin düzgün tərbiyəsi üçün əsas şərt hesab edilirdi. Təəssüflər ol­sun ki, sonrakı illərdə bəzi tədqiqat işlərində şəxsiyyətin tərbiyə­sin­də bu ideya nəzərə alınmamışdı.

1979 - 1980-cı illərdə sırf şəxsiyyət probleminə, şəxsiyyətin inkişafına və formalaş­masına həsr olunmuş kitablar da meydana gəldi. Şəxsiyyət problemini ictimai-siyasi, ideoloji tərbiyəvi baxımdan tədqiqi ön planda durdu.

1979 - 1980-ci illərdə Azərbaycan pedaqoji mətbuatında şəxsiyyətin "Fəal həyat mövqeyi" anlayışı tez-tez işlənir və tədricən pedaqoji elmin metodoloji probleminə çevrilirdi. Bu problem fəl­səfi, tarixi, sosioloji aspektlərdən tədqiq olunmağa başladı və pedaqoji yönümdən ilkin araşdırmalar meydana gəldi.

1979-cu il aprel ayının 25-dən 27-dək Bakı şəhərində keçiri­lən "Fəal həyat mövqeyinin formalaşdırılması: Mənəvi tərbiyənin təcrübəsi və aktual problemləri" nə həsr olunmuş Ümumittifaq Konfransında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev geniş məruzə ilə çıxış etmişdir. Məruzədə şəxsiyyətin fəal həyat mövqeyinin formalaşdırılmasının əsas istiqamətləri, onun mahiy­yə­ti, məqsəd və vəzifələri şərh edilmişdir. Daha sonralar bu fikirlərin davamı kimi Ulu öndərimniz Heydər Əliyev Gənclərin Birinci Ümumrespublika Konfransında şəxsiyyətin inkişafının səciyyəvi cəhətlərini, onun tərbiyəsinin əsas istiqamətlərini göstərmiş, xüsu­silə gənclərin mənəvi tərbiyəsinin şəxsiyyətin tərbiyəsində mühüm rolu olduğu qeyd etmişdir.

Fəal həyat mövqeyi problemini yeniyetmə prizmasından təd­qiq edən müəlliflər göstərmişlər ki, fəal həyat mövqeyinin ilkin əla­mət­ləri uşaqlıq dövründən təzahür etməyə başlayır, məktəb illə­rində, müstəqil əmək və ictimai fəaliyyət dövründə, əmək kollektiv­lə­rində dinamik inkişaf xətti ilə formalaşır, mürəkkəb situasiyalarda, əqidələrin sınağında özünü təsdiq edib yetkin şəxsiyyətin inteqral xassəsinə çevrilir. Problemi ilk dəfə akademik M.Mehdizadə ətraflı tədqiq etmiş, anlayışın fəlsəfi-sosioloji, pedaqoji-psixoloji mahiy­yə­tini açmış, kompleks tərbiyə sistemində fəal həyat mövqeyinin əhə­miy­yətini şərh etmiş, fənlərin tərbiyəyə təsir potensialını üzə çı­xar­mış və onu reallaşdırmağın səmərəli yollarını müəyyənləşdirmişdir.

Əgər 1970-1980-ci illərdə şəxsiyyətin tərbiyəsinə və inkişa­fı­na sırf tərbiyə funksiyаlаrını yerinə yetirən bir sistem kimi bаxı­lırdısа, 1990-cı illərdə bu tendensiyа dəyişdi. Bu mənаdа tərbiyəvi işlərdə də təlim elementləri vаrdır. Burаdа dа insаnın prаktik fəаliyyəti və dаvrаnışı üçün zəruri оlаn biliklər öyrədilir. Biliklər sisteminə əsаslаnmаyаn tərbiyə sistemi və prоsesi yоxdur. Əgər biz sinifdənxаric şərаitdə etik söhbət аpаrırıqsа, deməli, hаnsısа etik bilikləri öyrətmək istəyirik. Bunun özü də təlim prоsesidir. Sinif-dərs sistemindəki bütün fəаliyyət növləri təhsilləndirici, tərbiyəedici və inkişаfetdirici funksiyаlаrı yerinə yetirdiyi kimi, sinifdənxаric və məktəbdənkаnаr şərаitdə həyаtа keçirilən bütün növ işlərdə şəx­siyyətin inkişafı üçün təhsilləndirici, tərbiyəedici və inkişаfet­di­ri­ci funksiyаlаr da yerinə yetirilir. Təhsil və tərbiyə məktəb şərа­itində vаhid təlim prоsesinin iki tərəfidir, vаhid nəzəriyyəyə dаxil оlаn ideyаlаr, аnlаyışlаr, qаnunаuyğunluqlаr, prinsip və qаydаlаr аrаsın­dа ziddiyyət оlа bilməz. Çünki bunlаr nəzəriyyənin struktur ele­ment­ləridir. Hаlbuki uzun müddət məqsəd kаmil şəxsiyyət yetiş­dir­mək olduğu hаldа, məktəblərimizdə şаgird şəxsiyyətinin inkişafının və tərbiyəsinin hissə-hissə həyata keçirilən proses kimi reallaşdı­rıl­masına cəhd edilmişdir.

Təlim və tərbiyə prosesi üçün vаhid pedaqoji prinsip və vahid metоdlаrın yаrаdılmаsı, təsnifаtın həmin əsаslаr üzrə аpаrılmаsı fikri 1990-cı və 2000-ci illərdə davam etdirilmişdir.

Müasir dövrdə yeni pedaqoji, psixoloji konsepsiyalara görə, şа­girdin bir şəxsiyyət kimi fоrmаlаşdırılmаsı və inkişаf etdirilməsi üçün təhsil humаnistləşdirilməli, demоkrаtikləşdirilməli, humаnitаr­lаş­dı­rıl­mаlıdır. Təlim təhsilləndirici, inkişаfetdirici və tərbiyəedici оlmаlı, fərdiləşdirilməli və diferensiаllаşdırılmаlıdır. Yeni pedaqoji təfəkkürdə şagirdin bir şəxiyyət kimi formalaşdırılması təhsil sis­te­minin başlıca vəzifəsi olmalıdır. Bu köklü vəzifənin həyata keçirilməsi üçün təhsil humanist və demokratik prinsiplər əsasında qurulmalıdır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə