Elmi redaktor və ön sözün müəllifi



Yüklə 2.43 Mb.
səhifə7/20
tarix27.11.2016
ölçüsü2.43 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20

K.Marks
Elm ümumbəşəri hadisədir. Yəni hər millətin öz elmi olmur. Habelə hansı isə bir ölkənin, trans­milli şirkətin elmi ola bilməz. Çünki onun hərə­kət­ve­rici qüvvəsi yalnız milli iqtisadi və ya siyasi amil­lərdən asılı olmayıb, həm də və daha çox dərəcədə insanın ma­hiy­yəti, onun şəxsi intellektual ehtiyacları ilə bağlıdır.

Digər tərəfdən, elm ictimai sistemdir; ayrı-ayrı adamlar fərdi və ya qrup miqyasında elmi yara­dı­cılıqla məşğul olsalar da, onların al­dığı nəticələr müəy­yən vasitələrlə mərkəzləşmiş sistemə daxil ol­ma­sa, bu nəticələrin hələ böyük elmə aidiyyəti yox­dur. Bütün bə­şə­riy­yət miqyasında vahid bir elm sistemi vardır ki, hər bir xalq və hər bir alim onun formalaşmasında və inkişafında bu və ya digər də­rəcədə iştirak edir. Amma elmin yekun bir sistem ki­mi idarə olun­ması və yönəldilməsi, onun nəticələ­ri­nin tətbiq edilməsi xeyli də­rəcədə fərqli bir hadi­sədir və bu yönəldicilər sırasında olmaq heç də bütün öl­kə­lərə nəsib olmur. Bax, bu məsələdə siyasi və iqti­sadi güc amili həlledici rol oynayır.

Əlbəttə, nisbi lokal elm sistemləri də ola bilər. Məsələn, keç­miş SSRİ-nin elm sistemi buna bir nü­munə idi. İ.V.Şulqina SSRİ-də elmin təşkilati struk­turu və infrastrukturu ilə əlaqədar tədqiqat işin­də bir ölkə daxilində elmin özünü təşkilatlandıran bir sis­tem ki­mi mövcudluq şərtlərini təhlil edərək yazır ki, bunun üçün mühüm şərtlərdən biri elmin maddi-texniki bazasının təmin olunmasıdır ki, bu isə ancaq böyük dövlətlərin imkanı daxilində ola bilər.1 Bu­rada miq­yas həqiqətən çox böyük olmalıdır; təkcə maddi-texniki baza­nın deyil, həm də elmin öz daxili təşkilatlanmasının təminatı üçün. Be­lə ki, müxtəlif elmi tədqiqatların müəyyən bir elm sahəsini, ən azı müəyyən bir mövzunu əhatə edə bilməsi, işin başa çatdırılması, tət­biq üçün hazır bir hala salınması üçün həm üfüqi, həm də ver­ti­kal müstəvilərdə geniş miqyaslı ictimai sistem yaradılmalıdır.

Əvvəla, hər bir tədqiqatçı üçün ilkin elmi mü­hit tələb olunur. Mü­hitin formalaşması isə müəyyən bir ixtisas və hətta problem üzrə ən azı bir neçə mü­təxəssisin yetişdirilməsi sayəsində əldə edi­lir. Digər tərəfdən, əmək bölgüsünün təmin olunması, birinin baş­­la­dı­ğı işin başqası tərəfindən davam etdirilməsi, arada rabitənin qırıl­ma­sına yol verməmək üçün mər­kəz­ləşmiş əlaqələndirmə və əks-əla­qə sistemləri tə­ləb olunur. Yoxsa, başlanan tədqiqat yarı yolda kə­silər və ictimai həyata vəsiqə ala bilməz. Yaxud təd­qi­qatçı məc­bur olub öz yeniliyini “xarici bazara çı­xar­malı olur və çox vaxt öz məh­sulunu pulsuz təklif edir.

Kiçik ölkələrdə böyük elm sistemi qurmaq müm­­kün ol­ma­dı­ğı­na görə, bu ölkələrdə aparılan lo­kal elmi tədqiqatlar gec-tez bey­nəl­xalq miqyaslı bö­yük elmi tədqiqat zəncirinin bir parçası olur. Baş­­qa sözlə desək, kiçik ölkələrdə fundamental elmlə məş­ğul ol­ma­­ğın yeganə yolu böyük elm mərkəzləri ilə rabitə qurmaq, bir növ onların əlavəsinə çevril­mək­dir.

Lakin elmlər tarixən müasir daxili vəhdət sə­viyyəsinə böyük çə­tinliklə gəlib çatmışdır. İlk dövr­lərdə elmi fəaliyyət nəinki ümum­bəşəri, plane­tar miq­­yasda, heç ayrı-ayrı ölkələr miqyasında da əla­qələndirilməmiş, elmi tədqiqatlar pərakəndə xa­rak­ter daşı­mış­dır. Elmi ictimaiyyət bir çox təd­qi­qatlardan xəbərsiz qalmış, ey­ni bir ideya müxtəlif ölkələrdə dönə-dönə yenidən kəşf edilmişdir. Düzdür, tarix hər şeyi sanki yerinə qoymuşdur. Amma alimlərin öz ara­larında bütöv əməkdaşlıq şəbəkəsi yaratması hər ixtisas üzrə öl­kə və dünya miqyasında elmi icti­maiyyətin təmərküzləşməsi hələ va­hid elm siste­mindən danışmaq üçün yetərli sayıla bilməz. XVII–XVIII əsrlərdə elm adamları bir-birini sadəcə olaraq ona görə ta­nıya bilirdilər ki, elmi fəaliyyət geniş miq­yas almamışdı və müəy­yən problem üzrə çalışan tək-tək adamlar bir-birindən çətinliklə də ol­sa, xəbər tuta bilirdi. Bəzən heç bu da mümkün olmurdu. Am­ma elm kütləviləşdikcə, eyni problemlər üzrə daha çox bölgələrdə və da­ha çox adam çalışdıqca, təşki­lat­lan­ma­ya ehtiyac da artırdı.

İlk bey­nəlxalq miqyaslı və yüksək peşə­kar­lıq seçimi ilə fərq­lə­nən belə təş­kilatlardan biri London Kral Cə­miy­yəti (1662-ci il) ol­muşdur. On­dan az sonra 1666-cı ildə Fransa Kral Elmlər Aka­de­mi­yası, 1700-cü ildə isə Berlin Elmlər Akademiyası, 1724-cü ildə Pe­ter­burq Akademiyası yarandı. Bütün elm sahələrini əhatə edən Aka­­de­miyalarla paralel surətdə müəyyən profillər üzrə, habelə elm və sənətin kə­sişdiyi sahələr üzrə yaranmış ictimai birliklərin və təş­ki­­lat­ların da böyük səfərbəredici əhəmiyyəti var idi.

Beləliklə, Ye­ni Dövrdə elmin din­dən, fəlsə­fə­dən və təhsildən ayrı, müstəqil təş­ki­lati formaları əmə­lə gəldi. Biz müstəqillik şər­tini ona görə xüsusi vur­ğulayırıq ki, əvvəllər elm adını çəkdiyimiz bu üç sahədən hər han­sı birinin tər­ki­bin­də təşkilatlan­maq­la, müasir mənada elmin ya­ran­ması və forma­laş­ması üçün baza ola bilmirdi. Belə ki, hələ era­mız­dan əv­vəl qə­dim Yunanıstanda yaradılmış Pla­ton Aka­demi­yası (e.ə. 387-ci il) müasir elm üçün nümunə ola bil­məz­di. XVII əsrdə Av­ropada yaranan yeni Akade­mi­yalar bu qədim elm-fəlsəfə mə­bə­di­nin sanki ancaq adını saxlamışdılar; daha doğ­ru­su, fəlsəfədən fər­qi­ni göstər­mək üçün qarşısına bir elm sözü də əla­və edirdilər: Elm­lər Aka­de­mi­yası. London və Parisdən əv­vəl Aka­demiya ənənəsinin bər­pası Roma və Flo­rensiyada başlanmışdı. 1600-cü ildə Romada və 1651-ci ildə Florensiyada yaranan bir növ sinkretik Aka­de­mi­ya­lar­da müs­təqil elmi fəaliyyət hələ tam kris­­­tal­laş­madığı üçün onların öm­rü də uzun olma­mış­­dı. O dövrdə fəaliy­yət göstərən universi­tet­lər, ya hələ kilsədən tam ayrılmadıqlarına görə və başlıca məq­səd­ləri dini xadim hazırlamaq olduğuna görə, ya da təhsil fun­k­si­ya­sı­nın elmə nisbətən üstünlük təşkil etdiyinə gö­­­rə, elmin təş­ki­lat­lan­ma­sı sahəsində yaran­mış ehtiyacları ödəmək üçün yetərli de­yil­di­lər. Lakin bununla belə, universitetlər bir tam ha­­lında forma­laş­­maq­da olan Avropa elmi üçün əsas kadr bazaları idi.

Avropada ilk universitetlər islam aləmindəki ilk universitet­lər­dən (məsələn, Mərakeşdə Karayin Universiteti – 859-cu il) təq­ri­bən 2-3 əsr sonra ya­ranmışdır; 1088-ci ildə Bolonyada, 1160-cı il­də Pa­risdə, 1167-ci ildə Oksfordda, 1209-cu ildə Kem­bricdə, 1224-cü ildə Neapolda fəaliyyətə başlayan ali məktəblər kilsə ilə əlaqəni tam kəsə bilməsələr də, elmi biliyin yayılması və inkişafında mü­hüm rol oynayırdılar. Lakin onların əsas fəaliyyəti təhsil ol­du­ğun­dan, elmi tədqiqatların təşkili və dəyərlən­di­rilməsi sahəsində tə­lə­batı ödəyə bilmirdilər.

Akademiya və ya Elm Cəmiyyətləri adı altında yaranan yeni tipli təşkilatların isə əsas və yeganə vəzifəsi elmi fəaliyyətlərin sti­mul­laşdırılması və əla­qə­ləndirilməsi, habelə yeni elmi ideyaların ya­yıl­ma­sından ibarət idi. Tarixən elmi biliklərin toplanması və ya­yılmasına xidmət edən ilk böyük elm mərkəzi İskəndəriyyə muzeyi (e.ə. III əsr) hesab olunur ki, onun da əsas sərvətlərindən biri hələ də öz şöh­rə­ti­ni itirməmiş əfsanəvi İskəndəriyyə kitabxanası olmuş­dur. Onun bir növ analoqu olan Kordova Akade­mi­yası (X əsr) da məhz o dövr üçün ən böyük elmi kitabxanası (400 000 nüsxə) ilə məş­hur idi. Lakin tezliklə Avropanın dini-siyasi xəritəsində baş ve­rən dəyişikliklər bu böyük elmi mərkəzin də fəaliyyətinə son qoy­du. XIII əsrdə ərəblərin İspaniyadan sıxış­dırılıb çıxarılması ilə bə­ra­bər, Kordova kitabxanası da yandırıldı.1

İlk dövrlərdə böyük maddi və təşkilati çə­tin­liklər olmasına bax­ma­yaraq, elmin institutlaşması sü­rətlə gedir­di. Bu işə təkan ve­rən o dövr­də böyük nüfuz sahibi olan bir sıra elm adamlarının şəx­si səyləri və entuziazmı idi. Məsələn, London Kral Cəmiyyə­ti­nin ya­ran­masında həmin ərəfədə yaşamış böyük fi­lo­sof F.Bekonun və bö­yük maarifçi Yan Amos Ka­men­ski­nin də ide­ya və təklifləri mü­hüm rol oynamışdı. Bu cəmiyyətin üzvləri ara­sında İ.Nyuton (1703-1727-ci illərdə Cə­miyyətin prezi­denti ol­muşdur), R.Boyl, R.Huk və s. görkəmli elm adam­larının olması onun nüfuzunu və fə­a­­liyyət dairəsini genişləndirirdi. Həmin dövr­də demək olar ki, bü­­tün kəşf və ixtiralar Cəmiyyətin yığıncağında məruzə olu­nur və mü­zakirə edilirdi. Hansı isə ideyanın hə­qiqiliyi və orijinallığı haq­qın­da Cəmiyyətin üzvü olan böyük elm adamları qə­rar çıxarırdı. Baş­qa sözlə desək, Cəmiyyət elmi ekspertiza funk­siyasını da ye­ri­nə yetirirdi.

Bu təşkilat 350 ildən artıqdır ki, dünyanın apa­rıcı elm mər­kəz­lərindən biri kimi fəaliyyət göstərir. Əslində bilavasitə elmi fəa­liy­yətlə məşğul olmasa da, London Kral Cəmiyyəti elmin stimul­laş­dırıl­ma­sında, dəyərləndirilməsində və əlaqələndirilməsin­də bu gün də böyük rol oynayır. Onun sıralarında 1000 nəfərə yaxın gör­kəm­li elm xadimi birləşir. Cəmiy­yətin 1665-ci ildən başlayaraq bu gü­nədək nəşr etdiyi “Kral Cəmiyyətinin fəlsəfi əsərləri” jurnalı mün­­təzəm surətdə çap olunan ən qədim elmi jurnal sayılır. “Fəl­sə­fə” sözünün saxlanması da o dövrlər­dən gələn ənənəni ifadə edir. Tə­­sa­düfi deyil ki, İ.Nyuton da mexanika sahəsində yazdığı məş­hur əsə­­rinin adını “Naturfəlsəfənin əsasları” qoymuşdu. Av­ro­pa­da ən yüksək elmi dərəcənin də “fəlsəfə dok­toru” (Ph.D.) adlan­ma­sı məhz bu ənənənin da­va­mı­dır. London Kral Cəmiyyətinin bu nəş­ri əs­­lində fəl­səfəyə yox, elmə aiddir. Burada “fəl­səfə” sözü na­tur­fəl­sə­fə, yaxud müasir mənada təbiət elmi de­mək­dir.

O dövrdə alimlərin hərtərəfli dəstəyə olan eh­ti­ya­cı getdikcə artır və yeni təşkilati formalar ortaya çıxırdı. Məsələn, 1795-ci ildə tə­sis olunmuş “Fransa texniki sənət və peşə konser­va­to­riya­sı”, 1822-ci ildə yaradılmış “Alman təbiət­şü­nasları yığın­ca­ğı” hə­min dövrdə elmin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Bax­ma­­ya­raq ki, London Kral Cə­miy­yəti artıq ya­rım əsrdən çox idi ki, fə­a­liy­yət gös­tərirdi, bu təşkilat Britaniyada və bütövlükdə Avro­pa­da elm adam­la­rı­nın fəaliyyətini əlaqələndir­mək və onlra maddi dəs­tək ver­mək funksiyasını yerinə yetirməkdə çə­tinlik çəkirdi. Həm də bu Cə­miyyət ilk cığır açanlardan ol­duğu üçün onun yara­dıl­ması za­ma­nı bir sıra təşkilati və iqtisadi xa­rak­ter­li amillər nəzərə alınma­mış­dı. Ona görə də, XIX əsrin əvvəllərində Avropa alimləri bütün dün­ya alimlərinin nüfuz və səylərini bir­ləş­di­rən yeni təşkilati formalara eh­tiyac hiss edirdilər. Təsadüfi deyil ki, 1831-ci ildə paralel surətdə baş­qa bir təşkilat – Elmin inkişafı üzrə Britaniya Asso­sia­siyası (BAAS) yaradıldı. Hə­min illərdə digər Qərb ölkələrində də elmin təş­kilatlanması sa­hə­sində ciddi addımlar atılırdı: 1815-ci ildə İs­veç­rədə, 1822-ci ildə Al­maniyada, 1833-cü ildə Fransada, 1839-cu il­də İta­liyada və nə­ha­yət 1848-ci ildə ABŞ-da analoji təş­kilatların ya­ranması heç də tə­sadüfi deyildi. Əslində bu dövr elmin zəfər dövrü adlandırıla bi­lər; çünki XIX əsrdə elm özünün artıq yük­sə­lən­­xətli inkişaf mər­­hə­lə­si­nə keçmişdi və bu dəyişiklikdə elmin icti­mai təş­ki­latlanması da az rol oynamırdı.

C.Pankaldi özünün “Elmin bey­nəl­miləlliyi və Britaniya As­so­siasiyası” əsərində milli elm in­s­ti­tut­larının təhlili haqqında yaz­dıq­larını şərh edir. Burada elmin mil­li çərçivədən çıxması zərurə­tin­dən bəhs edi­lir. Elmin məz­mu­nu­nun universal xarakterinə uy­ğun ola­raq elmi fəaliyyətin də bey­nəl­mi­ləlləşməsinin qaçılmaz olduğu gös­tərilir. Pankaldi buna uyğun ola­raq elmin bütün Avropa miq­ya­sın­da təşkilatlanması ideyasını irəli sürürdü.1

1828-ci ildə Bebbic Avropa Elm Akade­mi­ya­sını yaratmaq pla­nı ilə çıxış edir və onu A.Hum­boldta təqdim edir. Elmi ob­yek­tiv­liyi və kosmo­politizmi qorumaq üçün Akademiyanın maraq dai­rə­sindən əxlaq, siyasət və din məsələlərini çıxarmaq tək­lif olunur. Diq­qət əsasən dəqiq elmlərə yönəldilir. İlk növbədə elmi biliklərin mü­badiləsinin təşkili mə­sələsi önə çəkilir. O dövrün görkəmli alim­lərinin sə­yi nəticəsində Fransa, Prussiya, Danimarka və Ru­siya bu ideyanı dəstəkləyir. Avropada elmi koope­ra­siya prosesi XIX əs­rin ikinci yarısında da davam edir.

1881-ci ildə Yorkda bu təşkilatın altı bölməsi yaranır: riyazi və fiziki elmlər, kim­ya, mineralogiya, geologiya və coğrafiya, zo­o­lo­giya və botanika, me­xa­nika. C.Morell və A.Tekri özlərinin “El­min cent­lmenləri” kitabında bu prosesin xronoloji ardıcıl­lı­ğı­nı ve­rir­­lər. Onların cədvəlinə görə, Yorkda yaranmış təşkilatı struktur 1832-ci ildə Oksfordda (4 böl­mə), 1833-cü ildə Kembricdə (6 böl­mə), 1834 cü ildə Edinburqda (6 bölmə), 1835-ci ildə Dublində (6 böl­mə), 1836-cı ildə Bristolda (7 bölmə) və sonrakı illərdə İn­gil­tə­rə­nin demək olar ki, bütün əsas şə­hər­lərində yayılır və çox ge­niş bir şəbəkəni əhatə edir.1

Elmin təşkili sahəsində XVIII-XIX əsrlərdə for­malaşan ənə­nə­lər XX əsrdə də davam etdiril­miş­dir. Bu dövrdə ən böyük elm mərkəzlərinə misal olaraq SSRİ Elmlər Akademiyasını və Qərbdə Maks Plank Cəmiyyətini göstərmək olar. 1948-ci ildə Qər­bi Alma­ni­ya formalaşdırılarkən həyata keçirilən ilk mü­hüm tədbirlərdən bi­ri elmin mərkəzləşmiş inki­şafı sahəsində atılan addım – Maks Plank Cəmiy­yətinin yaradılması oldu. Hazırda bu böyük elmi mər­­kə­­zin nəzdindəki 80 profildə elmi-tədqiqat insti­tutlarında 15 000 iş­­çi çalışır ki, bunların da 5 200 nəfəri elmi dərəcəyə malik peşəkar alim­­lərdir. Mər­kəzin büdcəsi ildə 1 milyard 300 milyon avrodur ki, onun da 80%-i ictimai mənbələrdən ödənir. Əl­bəttə, Qərb üçün bu cür mərkəzləşmiş elmi təş­ki­lat­lar ən­ənəvi deyil. Orada fundamental təd­qiqatlar əsa­sən uni­versitetlərdə həyata keçirilir. Keçmiş SSRİ EA-nın isə proobrazları Rusiya və bəzi MDB ölkə­lərində (o cüm­lə­dən, Azərbaycanda) saxlansa da, onlar əv­vəlki səmərə ilə işləyə bil­­­­mir. Bu məsələni Rusiyalı ekspertlər dönə-dönə diqqətə çatdırırlar.1

Əslində heç böyük ölkələrdə də tam müstəqil elm sistemləri mümkün deyil. Ona görə də, böyük ölkələrdə ancaq nisbi müstəqil elmi fəaliyyət sis­tem­ləri mövcuddur ki, onlar öz aralarında birləşərək pla­netar miqyaslı böyük elm sistemini yaradırlar.

Dövlətlərin və böyük şirkətlərin elmin inki­şa­fında maraqlı olması ilk növbədə onun iqtisadi sə­mə­rə vermək imkanı ilə bağlıdır. Müasir iqtisadi sis­tem­lərin strukturunda bir qayda olaraq elmi fəaliyyət və tətbiq üçün də yer nəzərdə tutulur.

Müasir mərhələdə bir sıra qabaqcıl Qərb ölkələrində fun­da­men­tal və tətbiqi elmlərin, habelə təcrübi konstruktor işlərinin təş­ki­li və idarə olunması dövlət səviyyəsində həyata keçirilir. İqtisa­diy­yatın böyük qisminin özəl sektora aid olması və ona görə də ye­ni elmi-texniki işləmələrinin sifarişçilərinin də əsasən özəl müəs­si­sə­lər olmasına baxmayaraq, elmi-texniki fəaliyyət hökumətin təşki­la­ti strukturuna daxil olan qurumlar vasitəsilə idarə olunur. Mə­sə­lən, İngiltərədə fundamental elmlər sahəsində tədqiqat­la­rın yönlən­di­rilməsi, tənzimlənməsi və maliyyə­ləş­di­ril­məsi Elm və Təhsil Na­zir­liyi tərəfindən, elmi-tex­niki və təcrübi konstruktor işlərinin təş­ki­li isə Tex­ni­ka Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir. Təxminən ey­ni struktur Almaniyada da tətbiq olunur. Burada Elm və Təhsi Na­zir­liyi ilə yanaşı, Tədqiqatlar və Texnologiyalar Nazirliyi fəaliyyət göstərir.1 Hazırda Qazaxstan, Gürcüstan və s. MDB ölkələri də ana­loji təşkilati struktura keçmək üçün mühüm addımlar atmışdır. Ən əsası odur ki, fundamental elmlərin təh-sillə birləşdirilməsi eyni elmi kadrların həm tədqiqat, həm də müəllimlik fəaliyyəti üçün im­kan yaradır. Digər tərəfdən də, universitetlər öz elmi poten­si­a­lı­na ar­xalana bildikləri üçün özlərini daha güvənli hiss edirlər.

İqtisadiyyatın intensiv inkişaf xəttinə keçiril­mə­sinin mühüm şərt­lərindən biri ən müasir tələblərə cavab verən mükəmməl idarə­et­­mə sisteminin yara-dıl­masıdır. Təsərrüfatın bütün sahələrinin iq­ti­sa­di sə-mərəsi getdikcə daha çox dərəcədə idarəetmə for-malarından ası­lı olur. İdarəetmə sisteminin zəru­ri­li­yini və mahiyyətini K.Marks çox gözəl ifadə et­miş­dir: «Hər cür bilavasitə ictimai əmək və ya nisbətən böyük miqyasda sərf edilən birgə əmək çox və ya az də­rə­cədə idarə olunmağa möhtacdır, çünki bu idarəetmə fərdi işlər ara­sında uyğunluq yaradır və is-tehsal orqanizminin müstəqil orqan­la­rının hərəkə­tindən fərqli olaraq, bütün istehsal orqanizminin hə­rə­kətindən doğan ümumi funksiyaları yerinə yetirir. Ayrıca bir skrip­kaçı özü özünü idarə edir, orkestri idarə etmək üçün isə dirijor la­zımdır».1

İstehsalın elmi surətdə idarə olunması elmin is­tehsala tət­bi­qi­nin spesifik formasıdır. Belə ki, el­min inqilabi səmərəsindən, onun bilavasitə məhsul-dar qüvvəyə çevrilməsindən danışarkən bir qay­da ola­raq təbiətşünaslığın tətbiq olunması: yeni enerji mə­n­­bə­lə­ri­nin tapılması, yeni materiallar hazır­lan­ma­sı və ilk növbədə yeni key­fiyyətli əmək alətləri – maşınlar, avtomat sistemlər və s. düzəl­dil­­məsi nə­zərdə tutulur. Halbuki elm idarəetmə nəzəriyyəsi ki­mi is­teh­sala, iqtisadiyyata tətbiq olunarkən heç də az sə­mərə vermir. Bu za­man elmin, xüsusən ictimai elmlərin, kibernetikanın, idarəetmə nə­zəriyyələrinin nailiyyətləri texnikanın yeniləşdirilməsinə, texno­lo­ji prinsiplərin təkmilləşdirilməsinə deyil, istehsal pro­sesinin, Elm–Texnika–İstehsal zəncirinin ən optimal qayda üzrə təşkili mə­sə­lələrinə, maddi istehsalın təş­kilati strukturunun yenidən qurul­ma­sına tətbiq olu­­nur. (Yeri gəlmişkən, burada ictimai elmlərin tət­biqi əhə­­miyyəti, onların böyük iqtisadi səmərə po­ten­sialına malik olma­sı özünü çox aydın büruzə ve­rir).

Elmi-texniki tərəqqinin, elmi-texniki qarşılıqlı əla­qələrin ida­rə olunması problemi, ümumiyyətlə ida­rəetmə işinin xüsusi hal­la­rından biridir. Lakin əgər istehsal sahəsində idarəetmə işi artıq mü­əy­yən tarixi təcrübəyə malikdirsə, elmi-texniki tərəqqi sa­hə­sin­də hətta ən qabaqcıl kapitalist ölkələrinin təcrü­bəsi də çox məh­dud­dur. Belə ki, bu hadisənin özü nisbətən təzədir və üstəlik çox bö­yük sürətlə dəyişir, yeni cəhətlərlə zənginləşir. Ona görə də elmin və bütünlükdə elmi-texniki tərəqqinin elmi surətdə ida­rə olunması çə­tindir. Lakin elmi idarəetmə siste­min­də nəzərə alına bilməyən cə­hətlər praktikada qismən də olsa nəzərə alınmışdır; belə ki, elmi-tex­niki tə­rəq­qi real hadisədir və bilavasitə bu sahədə çalışan adam­lar onun təbii ehtiyaclarını hiss etməyə bil­məz­lər. Ona görə də, elm, texnika və istehsalat sahə­lə­ri­nin idarə olunması praktikasını mə­nimsəyən, bila­vasitə həmin sahələrə rəhbərlik edən işçilər, gör­kəm­li alimlər, ixtiraçılar, habelə hadisələrin real gedişi ilə daha çox kon­taktda olan iqtisadçılar yaranmış situasiyadan baş çıxarmağa ça­lışır və konkret praktik ehtiyaclardan çıxış edərək Elm–Texnika–İs­tehsalat kompleksinin daha səmərəli surətdə idarə olunması üçün təkliflər irəli sürürlər.

Elmi-texniki tərəqqini sürətləndirmək xətti – strateji bir vəzi­fə kimi qarşıya qoyulduqdan sonra bu məsələyə diqqət artdığından el­min və elmdən isteh­salata gələn yolun optimal təşkili sahəsindəki prak­tik çətinliklər, ziddiyyətlər, irəliləyişə mane olan müx­tə­lif amil­lər getdikcə daha çox aşkar olur, elmi-texniki tərəqqinin opti­mal təşkilati formasına uyğun gələn ye­ganə düzgün yola getdikcə da­ha çox işıq düşür. Lakin bu yeganə yola gətirib çıxardan külli miq­dar­da müxtəlif cığırlar var ki, onlar bir-biri ilə çarpaz­laş­dı­ğın­dan labirintdən çıxa bilməmək, yaxud onla­rın ən qısasını seçə bil­mə­mək və son mətləbə uzun-uzadı fırlandıqdan sonra gedib çıx­maq təhlükəsi ya-ranır.

Hər halda bu problemə yönəldilmiş «sağlam fikir» axınının, praktik təkliflərin, məhdud dairələrdə artıq həyata keçirilən konkret təd­­birlərin, sosial eks­perimentlərin vahid bir istiqaməti, yeganə məq­­sədi vardır ki, bu da elm ilə istehsalat arasındakı əlaqəni möh­kəm­­ləndirmək, elmdən istehsalata gedən yolu qısaltmaqdan iba­rət­dir.

Bu tələb həyatın qoyduğu tələbdir, ictimai prak­tikanın qa­nu­nauyğun nəticəsidir.

Hələ 1941-ci ilə böyük sovet alimi P.L.Kapitsa iqtisadi tə­rəq­qinin ən mühüm amilini və bu sahədə ən zəif halqanı çox düz­gün göstərərək yazırdı: «Sovet hakimiyyəti elmə böyük diqqət və qay­ğı göstərir. Nəticədə bizim indi ən qabaqcıl və çətin prob­lem­ləri həll edən elmimiz vardır. Bizim həm də ən incə və mü­rək­kəb me­xa­nizmlər düzəldən səna­yemiz vardır. Lakin elm və texnikanın əla­qəsi bizdə hələ zəifdir, bu isə bizə ölkəmizin yaradıcı qüv­və­lərinin bütün zəngin ehtiyatından istifadə etməkdə mane olur».1

Ayrılıqda elm var, ayrılıqda istehsal var, hər birinin nisbi müs­təqil inkişafı üçün şərait var; bəs çatışmayan nədir? Çatış­ma­yan bu iki tərəfin vəhdəti, üzvi surətdə əlaqələndirilməsi, elmin nai­liyyətlərinin texnikada maddiləşməsi və istehsalata tətbiq olun­ma­sı və tərsinə, texnikanın, mövcud texnoloji prin­sip­lərin elmi təd­qi­qat obyektinə çevrilməsi – texniki elmlərin, ümumiyyətlə, fun­da­men­tal tətbiqi təd­qi­qat­çıların inkişaf etdirilməsidir. Və bütün bun­lar üçün adekvat təşkilati forma tapıla bilməməsidir. Özü də ça­rə­nin təşkilati strukturla bağlı olması təzə kəşf olun­mamışdır. Aka­demik P.L.Kapitsa hələ o vaxt elmi-texniki və iqtisadi tərəqqinin ən zəif halqasını, bu tərəflər ara­sın­da əsaslı körpünün çatışmadığını qeyd edərkən bunun səbəbini də çox düzgün gös­tə­r­mişdi: «Elmin ən geniş miqyasda tətbiq olunması üçün heç yerdə SSRİ-dəki kimi zə­min yoxdur. Ona görə də elm və texnikanın hələ zəif birləş­mə­si­ni yalnız bununla izah edə bilərik ki, bu, əlaqənin ən səmərəli təş­ki­lati forması hələ tapılmamışdır. Şüb­hə­siz ki, elm və texnikanın ar­tıq əldə edilmiş sə­viy­yə­sində, hələ qalmaqda olan qüsurlara bax­ma­yaraq, xeyli böyük texniki yaradıcılıq nailiyyətləri əldə edi-lə bi­lərdi».1 Çətinlik isə yalnız müvafiq təşkilati for­manın tapılmaması və ya yeni təşkilati formalara keç­mək təşəbbüsü göstərilməməsi ilə bağ­lıdır. Niyə? Necə olur ki, çox mü­rək­kəb elmi və texniki məsə­lə­lər həll edildiyi halda təşkilati məsələ yenə də bir problem olaraq qa­lırdı?

Nəzərə almaq lazımdır ki, bu deyilənlər icti­mai-siyasi qu­ru­luş­dan asılı deyil. Kapitalizm, sosia­lizm və postsosializm cəmiy­yət­lərində elm və texni­ka heç də konseptual məzmununa görə de­yil, sosial məzmununa görə fərqlənirlər. Yəni ayrı-ayrı elmi və tex­ni­ki yeniliklərin məzmunu və hətta onların əldə olunması üçün zə­ru­ri olan fərdi yaradıcılıq prose­si­nin məntiqi-qnoseoloji mexanizmi ic­timai-iqtisadi qu­ruluşdan asılı deyil.

Lakin yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, elm və texnika arasında əla­qənin yeni, optimal təşkilati for­masının ta­pı­lıb həyata ke­çiril­mə­si sahəsində hələ də bir süstlük, gerilik vardır. Başlı-başına buraxıl­dıq­da proses yaxınlaşma deyil, ayrılma istiqamətində ge­dir. Doğ­ru­dan da, paradoksal və ziddiyyətli gö­rü­nür. Lakin bu ziddiyyət nə ki­mi bir ziddiyyətdir və onu aradan qaldırmaq üçün nə kimi im­kan­lar vardır?

Elm ilə texnika arasındakı halqanın təşkilati struk­turu mə­sə­lə­si ilk baxışda ənənəvi məsələ kimi görünsə də, mahiyyəti eti­ba­ri­lə yenidir, elm və tex­nikanın inkişafının yeni mərhələsini şərtlən­di­rən ən mühüm problemlərdən biridir. Belə olduğu təqdirdə köhnəni tək­milləşdirməklə heç nəyə nail olmaq mümkün deyil. Məsələnin əsl həlli tamamilə yeni təşkilati formaya keçilməsini tələb edir. Be­lə bir yeniliyə doğru mücərrəd səylər müasir dövrdə hə­qi­qətən var­dır, lakin görünür, köhnəni təkmilləşdirmək cəhdi, ənənəvi yol­lar­dan çıxa bilməmək, ətalətlilik hələ də üstünlük təşkil edir. Be­lə­liklə, yuxarıda da­nış­dığımız ziddiyyətin həll olunması yolu ay­dın­dır: bu yol elmin bir epistemologiya və sosial sistem kimi mahiy­yə­ti­nin müəyyənləşdirilməsini və Elm–Texnika–İstehsalat zəncirinin, elmi-texniki tərəqqi­nin daxili məntiqinə, təbii meyllərinə uyğun olaraq təşkil edilməsini nəzərdə tutur.

Yeni tələblərə uyğun olan təşkilati forma necə olmalıdır? Mə­sələ burasındadır ki, elm və istehsalat arasında əlaqə həmişə möv­cud olmuş, elmin yaran­ma­sında və formalaşmasında iqtisadi tə­ləbat müs­təs­na rol oynamışdır. Lakin müasir dövrdə ikinci bir ha­disə – elmin texnika və istehsalatdan getdikcə da­ha çox ayrılması, da­ha çox müstəqillik kəsb et­məsi hadisəsi baş verir ki, onun ma­hiy­yətinin dərk olun­ması və ona uyğun təşkilati tədbirlər görülməsi is­tər-istəməz ləngimişdir. Doğrudan da, «sağlam fikrə» heç cür ay­dın ola bilməyən paradoksal və­ziy­yətdir. Bir tərəfdən texnika, is­teh­salat getdikcə daha çox də­rəcədə yeni elmi nailiyyətlərin tət­bi­qi­nə ehtiyac hiss edir, o biri tərəfdən də, elm getdikcə konkret texniki tə­ləbatdan irəli gələn mövzulardan uzaqlaşır, öz prob­lemlərini çox vaxt özü qoyur, və daha çox müs­təqil fenomen olmağa «can atır».

İlk baxışda bir-birinə əks görünən bu iki pro­sesin vəhdətini ba­şa düşmək, məsələnin dialektik yo­lunu tapmaq, «sağlam fikrin», hadisələrə ənənəvi mü­nasibətin buxovundan yaxa qurtarmaq – bu gün qarşıda duran vəzifədir, elmi-texniki tərəqqinin yeni tələblərə uy­ğun olaraq yeni formada idarə olunması problemi buradan baş­la­nır. Elmlə istehsalı ən op­ti­mal şəkildə əlaqələndirmək, aradakı mə­sa­fəni mak-si­mum qısaltmaq tələbi qarşıya qoyulduqda «sağlam dü­şün­cə» elm və istehsalın mikrobirliklərini yarat­maq­dan səmərəli heç nə görə bilməz. Belə ki, bir­ləş­dirmənin ən qabarıq və nəzərə­çar­pan forması ərazi birliyi, inzibati birlik və maliyyə birliyidir. La­kin bu cür birləşdirmə hesabına təşkilati və iqtisadi prob­lemlər nəinki həll oluna bilməz, hətta üstəlik yeni problemlər, təkrarçılıq, ar­tıq israf və s. ortaya çıxar.

Ölkəmizdə sovet dövründə elm-istehsalat bir­lik­ləri yaratmaq sahəsində müəyyən addımlar atıl­mışdı. Təcrübə göstərdi ki, bu bir­lik­lərin işi düzgün təşkil edilmədikdə, «birləşdirmə» formal xa­rak­ter daşıdıqda gözlənilən müsbət nəticələr alınmır. Ona görə də elm-is­teh­salat birliklərinin yaradılması sahə­sindəki iş bir çox as­pekt­lər­də ilkin nəzəri tədqiqat aparılmasını tələb edir. Bu sahədə qoyulan təc­rübələr, məhdud miqyaslı tədbirlər də məsələyə bö­yük məsuliy­yət­lə yanaşılmasını, hər şeyin qabaq­ca­dan ölçülüb-biçilməsini tələb edir. Müasir mərhələdə özəlləşmə nəticəsində belə böyük birliklər xü­su­si mül­­kiyyətə çevrildikdə elmin texnikaya və istehsala tət­biqi sa­həsində vahid dövlət siyasəti yeritmək daha da çətinləşir. İndiki mərhələdə bu xüsusiləşmiş bir­liklərin nə dərəcədə elmi əsaslarla idarə olunma­sın­dan çox şey asılıdır.

Hələlik mülkiyyət formasından asılı olmadan mümkün təş­ki­lati formaları təhlil edək. Görək, elm-istehsalat birliklərində elm nə də­rəcədə iştirak edə bilər. Başqa sözlə, istehsal müəssisəsinin kon­kret tə­lə­batını ödəmək üçün hansı xarakterli tədqiqat iş­lərinə eh­ti­yac vardır? Elmi tədqiqatlara, yoxsa mü­həndis-konstruktor fəaliy­yə­tinə? Sözün əsl məna­sın­da elmi tədqiqatlarla mühəndis-kons­truk­tor işi ara­sında, idraki fəaliyyətlə ixtiraçılıq fəaliyyəti arasında əla­və bir halqa, fəaliyyət növü də varmı və əgər var­dırsa onlar han­sı müəssisələrdə həyata keçirilir?

Tədqiqat göstərir ki, sahə institutları və elm-istehsalat bir­lik­lə­rinə daxil olan elmi tədqiqat böl­mələri (onlar çox vaxt elə sahə ins­titutlarının baza­larında yaradılır) akademik elmi institutlardan fərq­li olaraq daha çox dərəcədə fundamental tədqiqatlarla de­yil, ne­cə deyərlər, tətbiqi tədqiqatlarla məşğul olurlar. Tətbiqi tədqi­qat­la­rın sərhədləri çox genişdir. Yeni elmi ideyalardan, onların tətbiq va­riantlarından başlayaraq, ixtiraçılıq, konstruktorluq fəaliyyəti də da­xil olmaqla ilk texniki nümunələrin hazırlan­ma­sına qədər bütün fəaliyyət formaları çox vaxt tətbiqi tədqiqatlar adı altında əhatə olu­nur. Bir sıra hallarda isə tamamilə haqlı olaraq bu fəaliyyət zən­ciri mü­rəkkəb adla – ETTKİ (Elmi Tədqiqat və Təcrübə Kon­s­truk­tor İşləri) ifadə edilir.

Elm-istehsalat birliklərində də elmi bölmələrin işi məhz bu zən­ciri əhatə edir. Burada elmi fəaliy­yətlə yanaşı və daha çox də­rə­cə­də digər fəaliyyət sahələri, elmi-texniki fəaliyyət, ixtiraçılıq fəa­liy­yəti və s. nəzərdə tutulur.

Kiçik miqyaslı elm-istehsalat birlikləri yaradı­larsa, burada əs­lində elmi bölmə deyil, Konstruktor bölməsi (KB) əhatə oluna bi­lər. Zavod daxilində, onun konkret, cari tələbatını ödəmək üçün əsa­sən ix­ti­raçılıq və səmərələşdiricilik işi yeni – daha mü-kəmməl kons­truksiyalar yaradılması işi, həqiqətən əhəmiyyətli ola bilər. Han­sı isə cari tələbləri ödəmək naminə bütövlükdə elmin müəyyən bir sahəsini in­kişaf etdirmək təşəbbüsü yalnız təəccüb doğura bi­lər. Hər bir sahibkar, hər zavod, hər istehsal müəs­si­səsi özü üçün elmi təd­qiqat işi aparsa idi, öz elmi eh­tiyaclarını özü ödəmək fikrinə düş­sə idi, müvəf­fə­qiy­yət qazanmaq əvəzinə tezliklə iflasa uğra­yar­dı; çünki elmin hətta dar bir sahəsinin də inkişafına sərf olunan xərc­lər ayrıca bir müəssisənin gəlirini keçə bilər. Halbuki, elmə sərf olunan məbləğ həmin elm sahəsinin nailiyyətlərindən istifadə edən, bütün müəs­sisələrin hesabına ödənilə bilər və ya bu iş dövlət miq­yasında mərkəzləşdirilə bilər.

Müasir dövrdə elmi tədqiqatların mərkəzləş­di­rilməsi işinin əley­hinə olaraq, bəzən iqtisadiyyatın çox kiçik sahələrinə, ayrı-ayrı ki­çik miqyaslı istehsal müəssisələrinə xidmət edən «elm məntə­qə­lə­ri» ya­ratmaq təşəbbüsü göstərilir ki, bu da elmin ümum­ictimai ma­hiyyətinin nəzərə alınmamasından irəli gəlir.

Elmin son məqsədi hətta yalnız istehsalata tətbiq məsələsi ol­saydı belə, elmin mənafeyi ilə konkret bir istehsal sahəsinin kon­kret bir dövrdəki mənafeyi arasında müəyyən ziddiyyət olmalı idi. Çün­ki hər bir istehsal sahəsi zaman və məkan müəyyənliyinə, məh­dud­luğuna malik olduğu halda, elm belə məhdudluq tanımır, zira tək­cələr arasındakı münasibətləri deyil, ümumilər arasındakı mü­na­si­bətləri öyrənir.

Fundamental elmi tədqiqatların nəticələri bə­şə­riyyətin ümu­mi mədəni fonduna daxil olur. El­min ümumi inkişaf səviyyəsini yük­səltməklə insan-təbiət münasibətində insanların potensial im­kan­larını artır­mış olur. Digər tərəfdən də, elmi sərvət bilavasitə mad­­di sərvətlərdən fərqli olaraq ümumictimai məh­suldar və bütöv­lük­də cəmiyyətə məxsusdur.

Fundamental elmlərlə tətbiqi elmlər sıx su­rət­də bir-biri ilə əla­qədardır. Bundan başqa, yüksək dərəcədə inkişaf etmiş, for­ma­laşmış elmlər həm fun­damental, həm də tətbiqi pillələri əhatə edir. La­kin tətbiqi pilə istehsalatla daha çox bağlı olduğundan biz elmin müs­təqil inkişaf zərurətindən danışarkən əsasən fundamental pil­lə­ni nəzərdə tuturuq. Fun­da­mental elmi yaradıcılıq işi isə xüsusi iste­dad və dərin ixtisaslaşma tələb edir. Belə yaradıcı elmi iş adam­la­rı­nın vaxtını nisbətən aşağı ixtisas səviyyəli əmək tə­ləb edən başqa işə, xüsusən onların bilavasitə mü­təxəssis olmadığı sahələrə sərf et­mək qətiyyən sər­fəli deyil; bir tərəfdən, çox qiymətli vaxt başqa işə sərf olunur və əslində itirilir, digər tərəfdən də, hə­min başqa sahədə görülən işin səmərəsi az olur.

Özü də məsələ heç də təkcə bunda deyil, yük­sək ixtisaslı kad­rın vaxtı hədər gedir; iş orasındadır ki, həmin başqa işin də öz mü­təxəssisləri var və bu mütəxəssislər həmin işi daha tez və daha yax­şı ye­rinə yetirə bilirlər. Məsələnin texniki həllinin ta­pıl­ması ilə adətən tədqiqat iş­lə­ri­nin müəllifləri məşğul olurlar, halbuki onlar texniki yaradıcılıq, ix­ti­raçılıq səriştəsinə malik deyillər.

Beləliklə, elm adamlarının özünün praktik tət­biq məsələləri ilə məşğul olması, texniki problemləri həll etmək məcburiyyətində qal­ması hər iki baxım­dan; həm elmin, həm də praktikanın mə­na­fe­yi ba­xı­mından əlverişli deyil.

Elmi-texniki tərəqqinin elmi surətdə idarə olun­­ması zamanı sa­hələr üzrə bölgü, diferensiasiya getdiyi kimi, vertikal istiqamətdə – işin baş­lan­ğı­cın­dan (fundamental elmlər və ya sadəcə elm) son nə­ticəyədək (praktikada tətbiqini tapmış, maddiləşmiş elm – elmi bi­liklərin tətbiqi hesabına alınan məh­sul­dar, istehlak malları) da­vam edən vahid proses də bö­lünməlidir, başqa sözlə, daxili əmək böl­güsü get­mə­lidir. Belə bir zərurət – iki istiqamətdə əmək böl­güsü bi­la­vasitə maddi istehsal prosesində artıq çox­dan özünü gös­tər­miş­dir. Məsələn, ayaqqabı is­teh­salı sahəsində və kömür sənayesində ça­lışan adamların əmək vərdişləri fərqləndiyi kimi, eyni bir sahədə, mə­sələn ayaqqabı istehsalında daxili əmək bölgüsü gedir: burada işin müxtəlif mərhələlərində çalışan adamların fəaliyyəti, əmək vər­­dişləri bir-birindən cid­di surətdə fərqlənir. Halbuki, tamamilə baş­qa bir is­tehsal sahəsinin elə bir mərhələsi ola bilər ki, bu­radakı iş xarakteri etibarilə ayaqqabı istehsalının mü­vafiq mərhələsindəki işə uyğun gəlsin.

Birinci istiqamətdə – sahəyə görə bölgü daha qədim tarixə ma­lik olduğu halda, ikinci istiqamətdə – eyni bir sahədə daxili əmək bölgüsü nisbətən son­ralar baş vermişdir.

Müasir dövrdə elmin bilavasitə məhsuldar qüv­vəyə çevril­mə­si, bir maddi istehsal prosesinə növ daxil olması istehsal sahə­sin­də daxili əmək bölgü­sü­nü xeyli mürəkkəbləşdirmişdir. İndi el­min nisbi müs­təqil bir fəaliyyət sahəsi kimi idarə olunması is­tehsalın idarə olunması ilə elə əlaqələndirilməlidir ki, bunlar va­hid bir tam təşkil etsinlər. Eyni za­man­da, daxili əmək bölgüsü ciddi su­rət­də nəzərə alın­ma­lıdır və hər kəs yalnız yüksək dərəcədə ixtisas­laş­mış olduğu sahədə çalışmalıdır. Bir adamın başladığı işi axıra qə­dər davam etdirməsi, son məhsula qədər bü­tün mərhələləri özü ic­ra etməsi geriyə qayıtmaq olardı. Zira ölkənin məhsuldar qüv­və­lə­rinin inkişaf səviyyəsi bu ölkədə əmək bölgüsünün nə dərəcədə in­kişaf etdiyindən asılıdır.

Bəs bu gün akademik elmi institutlarda bi­la­va­sitə tətbiq mə­sə­lələri qoyulması, bəzən bunun hətta tələb edilməsi nə ilə bağ­lı­dır? Elmi əməklə elmi-tex­niki əmək arasında mahiyyət fərqinin ki­fa­yət qə­dər ay­dınlaşdırılmaması ilə; elmi fəaliyyətin bəzən hətta ix­ti­raçılıq fəaliyyətindən fərqləndirilməməsi ilə; elm və istehsalat ara­­sında əlaqəni möhkəmləndirməyi «əsas tutaraq» onların hər bi­ri­nə öz imkanları xa­ricində olan yeni funksiyalar verməklə. Hal­bu­ki da­xili əmək bölgüsündə yeni, zəruri aralıq mərhələni – nisbi müs­­təqil elmi-texniki fəaliyyət mərhələsini nə­zərə almaq, onun tə­ləb­­lərinə uyğun təşkilati formalar tapmaq iqtisadiyyatda dönüş ya­ratmağın, elmi-tex­niki tərəqqini sürətləndirməyin ən əsas yoludur.

Elmin nisbi müstəqil tarixi inkişaf yoluna nə­zər salsaq, bu­ra­da da xaosdan sonrakı ilk addım, mürəkkəb struktura keçidin ilk mər­hələsi, ilk qayda, ilk bölgü – sahələrə görə bölgü olmuşdur. Özü də burada, istehsalda olduğu kimi, müxtəlif sahələr eyni adam­ların fəaliyyəti çərçivəsində az-çox dərəcədə for­malaşmış və yal­nız bundan sonra onlar nisbi müstəqil fəaliyyət sahələri kimi ay­rıl­mışlar. Elm hələ müxtəlif sahələrə bölünmədiyi vaxtlarda fəlsəfə müx­təlif sahələrdəki biliklərin sintetik məcmuyunu özündə sax­la­maqla elmlər elmi adlandırılırdı. Antik dövrün görkəmli alimləri, fi­losofları bir deyil, bir neçə bilik sahəsində görkəmli nailiyyətlər əl­də edir­dilər. Orta əsr Şərq filosoflarının (alimlərinin) fəaliy­yəti də çox vaxt belə hərtərəfli olurdu.

Həmin dövrdə müxtəlif bilik sahələri ara­sın­da­kı bölgü hələ adamlar, alimlər arasındakı bölgüyə tam keçmə­miş, sosial bölgü xa­rakteri almamışdır. Lakin hər bir bilik sahəsinin yeni material­lar­la zən­gin­ləş­mə­si, informasiya çoxluğu və digər amillər artıq inti­bah dövründən başlayaraq, xüsusən ka­pi­ta­lizm cə­miy­yətinə keçidlə əla­qədar olaraq elmdə sahələrə görə sosial bölgünü sürətləndirirdi. Bu­­nun­la belə, elm­də sahələr arasındakı bölgünün sosial xa­rak­ter al­ması (adamlar arasındakı bölgü) heç vaxt müt­ləq xarakter daşı­ma­mışdır; müxtəlif vaxtlarda, hətta Yeni Dövrdə də bir sıra alimlər ey­ni za­manda müxtəlif elm sahələrində çalışmış və ciddi nəticələr əl­də etmişlər. (Lakin Aristotel, İbn Sina və ya Leonardo da Vin­çinin çoxsahəli fəaliyyətindən fərqli olaraq, Yeni Dövr alimlərinin, məsələn, Şre­dingerin və s. çoxsahəliliyi artıq yeni keyfiyyətli ha­di­sə­nin – elmlərin inteqrasiyasının nəticəsi olmuşdur).

Sonrakı dövrlərdə inkişaf etmiş alimlərin öz daxilində bölgü get­mişdir ki, bu daha sahəyə görə deyil, funksional bölgüdür. Mə­sə­lən, elm daxilində fundamental və tətbiqi pillələrin ayrılması belə böl­güyə ən yaxşı misaldır. Belə bir bölgü elmdən is­tehsala gedən yol­da da baş vermişdir və bu günün təşkilati xarakterli axtarışları, ba­yaq qeyd etdiyimiz kimi, ən çox bu bölgü ilə bağlıdır.

Göründüyü kimi, təşkilati məsələlərin həlli, əv­vəlcə had­i­sə­lə­rin obyektiv inkişaf qanunauy­ğun­lu­ğunun, təbii meyllərinin öyrə­nil­məsini tələb edir. İndi daha yalnız təcrübi ümumiləşdirmələrlə ki­fa­yətlənmək, empirik metodlarla işləmək olmaz; elmi-texniki tə­rəq­qinin sürətləndirilməsi, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının inten­siv­ləşdirilməsi vəzifəsi yal­nız elmi zəmində, nəzəri cəhətdən əsas­lan­dırılmış su­rətdə həyata keçirilməlidir. Xüsusən, elmin özü­nün ye­nidən təşkilində, elmi-texniki tərəqqinin so­sial strukturunun tək­mil­ləşdirilməsində, Elm–Tex­ni­ka–İstehsal zəncirinin daha səmərəli idarə olun­ma­sın­da «elmə arxalanmaq» ən zəruri şərtdir.

İndi isə ümumi nəzəri təhlildən ölkə miqya­sın­da durum təh­li­linə keçək. Müasir mərhələdə dövlətin və cəmiyyətin qarşısında du­­ran əsas vəzifələrdən biri elmi potensialın qorunub-saxlanması və ondan milli inkişaf naminə mak­si­mum səmərə ilə istifadə olun­ma­sıdır. Əgər bu, Elmlər Akademiyasının ənənəvi struk­turunu sax­la­­maq və buradakı elmi mühiti bərpa etmək hesabına müm­kün­dür­sə, bütün qüvvələri bu istiqamətdə yö­nəltmək, AMEA-nı hər vasitə ilə dir­çəlt­mək və onu işlək mexanizm vəziyyətinə qay­tar­maq la­zım­­dır. Lakin bunun üçün böyük təşkilatçılıq işi və büd­cədən böyük miqdarda vəsait ayrılması tələb olunur.

Əlbəttə, Elmlər Akademiyası qorunub saxla­n­ma­lı­dır. Lakin han­sı formada, hansı fəaliyyət isti­qamə­tlərində və hansı infra­struk­tu­ra daxil olmaqla? Bun­lar irəlicədən müəyyənləşdi­ril­məlidir. Bu gün Aka­­de­miyanın keçmiş SSRİ Elmlər Akademi­ya­sın­dan qopub ay­rılmış və təşkilati forması yeni miq­ya­sın tələb­lə­ri­nə uyğun gəl­mə­yən hazırkı vəziyyətini ey­­nilə qoru­yub sax­lamaqdansa, onu da­ha mobil, da­ha çevik və daha məqsədyönlü bir quruma çe­virmək tə­­ləb olunur. Əgər biz elmi potensialımızın baza­sın­da həqiqətən ren­tabelli, işlək bir elm modeli qura bil­sək, dövlət də bu sahəyə ay­rılan pulun hədər get­mə­yə­cəyinə, “fundamental elm – tətbiqi elm – tex­no­loji ideya – mühəndis-konstruktor layihəsi – isteh­sal” zənci­rin­də hər bir halqaya ayrılan vəsaitin son­ra­kı halqaların hesabına sə­mərə verəcəyinə əmin ola bilər.

“Elm” anlayışı ilə əhatə olunan tədqiqat sa­hə­ləri praqmatik­lik prizmasından, habelə son nəticənin milli və ümumbəşəri də­yər­lər­lə əlaqəliliyi baxı­mın­dan üç qrupa bölünə bilər. Birincisi, tətbiqi elm­­lər­dir ki, onların da real fayda gətirməsi yaxın və uzaq məq­­səd­lə­rə xidmət baxı­mından iki cür olur. Müəy­yən bir əməli fəaliyyət sa­hə­­sinin elmi əsaslarla qu­rulması, konkret bir istehsal müəs­sisə­si­nin texniki təchizatının yeni elmi biliklər əsasında təkmil­ləş­diril­mə­si və ya lokal bir sahədə yeni elmi ideya əsa­sında daha optimal tex­noloji prinsipin həyata keçi­rilməsi sayəsində elm qısa müddətdə fayda verə bi­lər, gəlir gətirə bilər. Bu halda elmi biliyin tət­biqinə çəkilən xərclərlə tətbiqdən alınan gəlir ara­sında müs­bət balans ya­ra­nır ki, bu da xalis gəliri müəyyən edir. Burada çəkilən xərclər ona görə az ola bilər ki, söhbət yeni elmi biliyin kəşfindən deyil, baş­qaları (başqa ölkələrdəki tədqiqatlar) tərəfindən əldə edil­miş ha­zır biliklərin sadəcə tətbiq yollarının araş­dı­rılıb tapılmasından və tət­biq prosesinin texniki ic­ra­sından gedir. Daha doğrusu, deyilənlər el­min özün­dən daha çox, elm ilə istehsal arasındakı əlaqə pro­ses­lərinə aiddir.

“Elm” anlayışına daxil olan tətbiqi elmlər isə, isteh­salın cari tələblərinə cavab olmayıb, daha çox dərəcədə ümumi səciyyə da­şı­yır. Tətbiqi elmlər fun­damental elmlər sahəsində əldə olunmuş bi­lik­lərin üzərində quru­lur. Burada söhbət bu və ya digər kon­kret is­teh­sal müəssisəsinin rekonstruksiyasından de­yil, bütövlükdə müəy­yən tip istehsal müəssisə­lərinin ümumi ehtiyacla­rının yeni tələblər əsa­sında ödənil­məsinə yönəldilmiş fəaliyyətdən gedir. Bu fəaliyyət is­tehsal sahəsində yox, elmin öz hüdudları çərçivə­sində aparılır. Ona görə də, bura­da alınan yeni bi­lik­lərin haradasa hökmən tətbiq olu­­nacağına və gəlir gə­ti­rəcəyinə qarantiya yoxdur. Tətbiqi elm öz bə­h­rə­si­ni verir, lakin bundan faydalanmaq, istifadə etmək və­zifəsi istehsalçıların üzərinə düşür. Sənaye mü­əssisə­lərinin tərkibində bu məqsədlərə xidmət edən layihə-­konstruktor büroları və hətta xüsusi “elm” bölmələri fəaliy­yət göstərir ki, bunlar da bir qayda olaraq “sahə elmləri” adı altında əhatə olu­nur.

Tətbiqi elmlər sahəsində fəaliyyət hətta bila­va­sitə konkret mü­qavilələr, sifarişlər əsasında apa­rıl­masa da, onların hansı isteh­sal sahəsində, hansı tə­sər­rüfat forması üçün istifadə olunacağı irəli­cə­dən mə­lum­dur. Bu baxımdan, tətbiqi elmlərin yerli iqti­sa­diy­yatın istiqamətlərinə və tələblərinə uyğun yö­nəl­dil­məsi prinsipcə müm­kün­dür. Dünyanın bütün öl­­kələrində tətbiqi elmlərin əsas hərə­kət­ve­rici qüv­vəsi yerli iqtisadiyyatın ehtiyaclarıdır. Heç bir öl­kədə bü­tün tətbiqi elm sahələrində fəaliyyət gös­tə­rilmir və bu mümkün də de­yil. Əlbəttə, dünya hökm­ranlığı iddiasında olan super ölkələr öz məh­sulları üçün bü­tün dünya bazarlarını açıq saxlayırlar. Am­ma bu­­nun üçün təkcə elmi-texnoloji rəqabət və iq­tisadi me­xanizmlər kifayət deyil; bu məqsəd üçün siyasi və hətta hərbi-siyasi vasitələr də işə salınır.

İqtisadi müstəqilliyin təmin olunması üçün əsas şərt bundan ibarətdir ki, yerli iqtisadiy­yatın eh­tiyaclarına uyğun olan tətbiqi elm sahələrinin inki­şafına diqqət daha da artırılmalı, bu sahələrdəki işlər həm maddi, həm də mənəvi as­pekt­lərdə stimul­laş­dırıl­malıdır.

Fundamental elmlərdə isə nəinki konkret tət­biqi sa­hə­lər, hət­ta tətbiq istiqamətləri də irəlicədən müəyyən­ləşdirilə bilmir. Bura­da elmi axtarışların si­fa­rişçisi elmin özüdür. Başqa sözlə, “elm elm üçün­dür” prinsipi əsas tutulur. Əlbəttə, burada əldə olu­nan biliklər də istifadəsiz qalmır. Hər hansı yeni el­mi bilik nə vaxtsa, hansı öl­kə­də isə, hansı istehsal sa­həsində isə istifadə olunacaqdır. Lakin ünvan və zaman qeyri-müəyyəndir.

Beləliklə, fundamental elmlər milli ideal­lar­dan daha çox, ümum­bəşəri ideallara xidmət edir. Əlbəttə, bəşər övladı olaraq bi­zim hər birimiz ümumbəşəri tərəqqidə iştirakçı olduğumuz üçün fəxr etməliyik; lakin şüurlu surətdə, yaxın və uzaq məqsədləri an­la­maq­­­la. Belə ki, müasir fizikanın, mə­sələn, elementar zər­rəciklər nə­zəriyyəsinin, kvant elektrodinamika­sı-nın, ifrat keçiriciliyin və s. tədqi­qi ilə bağlı Azər­bay­can­da heç kim fəaliyyət göstərməsə, bu sahələr in­ki­şaf etmiş xarici ölkə­lərdə onsuz da tədqiq olu­na­caq­dır. Bu sahələrdə əldə olu­nan yeni elmi bilik­lərin tət­biqi kiçik ölkələrin tex­niki imkanları şə­raitində on­suz da mümkün deyildir. Fun­da­men­tal elm­­lərin ön cəb­həsində əldə edilən ye­niliklər ancaq çox yüksək tex­nika və texnologiya bazasında isti­fa­də olunmaqla praktik səmə­rə verə bilər. Təsadüfi de-yil ki, Azər­bay­­canda da bu sahələrin an­caq nə­zə­riyyəsi ilə, əs­lin­də nəzəriyyə də çox vaxt operativ ekspe­ri­men­tal dəstək tələb etdiyindən, riya­ziyyatı ilə məş­ğul olur­lar. Bəli, riya­ziyyat yeganə sahədir ki, bu­ra­da eks­peri­mental baza və müva­fiq texnoloji in­kişaf səviy­yə­si olmadan da, elmin ön cəbhəsinə gir­mək müm­kündür. Təki intellekt olsun, istedad olsun. İn­tel­lek­tual im­kan­larına görə isə bizim millət heç kim­dən geri qalmadığından, alimlərimiz məhz nəzə­riyyə və riyaziyyatla bağlı sahələrdə böyük uğur­lar əldə edə­rək dünya elminə layiqli töhfələr verirlər. La­kin bi­zim dünya elminə ver­diyimizlə ondan aldı­ğımız ara­sında optimal ba­lans yara­nırmı? Böyük is­tedad sahi­bi olan alimlərimizin dünyada ge­dən elmi pro­ses­lər­də­ki iştirakı pərakəndə xarakter daşıyır? Elmi təd­qi­qatın, elmi informasiyanın əslində çox qiy­mətli ol­du­ğu bir za­manda biz təd­qiqatlarımızın nəticələrini dünya elminə havayı ba­ğış­layırıq? Əl­bəttə, bütün sahələrdə olduğu kimi burada da biz öz mil­li mentali­tetimizə uyğun olaraq genişqəl­b­lilik nü­mayiş etdirə bi­lərik. Lakin hər şeyin bir hə­ddi vardır. Biz özümüzün ən yüksək sər­vətimiz olan intellektual potensialımızdan praqmatik düşün­cə ilə isti­fadə etməyi bacarmalıyıq. Bunun üçün dün­ya elm prak­tikasında mə­lum modellər vardır ki, müstəqil dövlət olduqdan sonra bu barə­də də dü­şünməliyik. Biz is­tedadlı gənclərimizə qrantlar ve­rə­rək on­la­rın elmi fəaliyyət layihələrini maliyyə­ləş­dirən bey­nəlxalq fond­­la­rın “səxavətinə” də, nəhayət, səmimiyyət və sa­dəlövhlük müstə­vi­sin­­dən fərqli bir müstəvidə qiy­mət ver­məliyik. Biz intellektual mül­­ki­yyət haqqında, patent haq­qında sadəcə qanunlar qəbul et­mək­lə ki­fayətlənməyərək, on­ların Azərbay­can gerçəkliyində həqiqətən iş­ləməsinə nail olmalı­yıq. Bütün bu de­yi­lənlər ilk növbədə funda­men­tal elmlər sahəsindəki tədqiqat­larımıza aiddir.

Elə elmlər də vardır ki, onlar iqtisadiyyatın bu və ya digər sa­həsində tətbiq olunaraq gəlir vermə­sələr də, bizim milli ma­raq­la­rı­mızla bilavasitə bağlı­dırlar və onların inkişaf etdirilməsi müstəqil Azər­baycan Respublikasının ən böyük vəzifələrindən bi­ridir. Bu elmlər dünya elmi prosesinə, ümum­bəşəri dəyərlər komp­lek­sinə do­layısı ilə daxil olsa­lar da, bilavasitə Azərbaycan­la, xalqımızın, mil­lətimizin ta­­rixi və bu günü ilə, milli dünyagörüşümüzlə, fəl­səfi fik­­rimizlə, milli iqtisadiyyatımızın təşkilati prob­lem­ləri ilə və nə­ha­yət, dinimiz, dilimiz, mədə-niy­yə­ti­miz, ədəbiyyatımızla bağlı olan elmlərdir. Bu sahə­lər insanla, cəmiyyətlə bağlı oldu­ğuna görə elm­lərin təsnifa­tında ya humanitar elmlər, ya da ictimai elm­lər adı al­tında qruplaşdırılır.

Fundamental elmlərdən fərqli olaraq ictimai elmlər ümum­bə­şəri miqyas daşımaqla bərabər, hər bir millət miqyasında həmin mil­lətin maraq dairə­si­nə uyğun ikinci, regional mövcudluğa malik­dir. Yə­ni, ümumdünya tarixi ilə yanaşı Azərbaycan ta­rixi də vardır. Ümu­mi iqtisadi nəzə­riyyə ilə yanaşı, Azər­­baycan iqtisadiyyatı da nisbi müstəqil şəkildə təd­qiq olunur və s.

İctimai elmlər sahəsində də dün­ya miqyasında ge­dən pro­ses­lə­ri öyrənənlər çoxdur. Biz məşğul ol­masaq da, tarixi, fəlsəfəni, iq­ti­sadi nə­zəriyyəni öy­rənib inkişaf etdirənlər olacaqdır. Lakin məhz Azər­baycanın tarixini, fəlsəfi fikrini, iqtisa­diy­yatını, icti­mai-siyasi prob­lem­lərini, dilini, ədə­biyyatını və s. baş­qaları bizim qədər təfər­rü­atlı öy­rən­məyəcəklər və ya əgər öyrənsələr də obyek­tivliyi göz­lə­mək­lə, ya­xud bizim milli maraqlar prizma­sın­dan öyrən­mə­yə­cəklər.

Fundamental, tətbiqi və ictimai elm sahələrinin hər birinin öz xüsusiyyətləri vardır və elmin inkişaf konsepsiyası hazırla­nar­kən və bu konsepsiyaya uy­ğun təşkilati formalar müəy­yən­ləş­di­ri­lər­kən bu xü­susiyyətlər mütləq nə­zərə alınmalıdır. Nəzərə alın­ma­lı­dır ki, inkişaf etmiş ölkələrdə ictimai-siyasi qu­ruluş və iqtisadi mü­na­si­bətlər sistemi artıq qərar­laş­dığından, onların bu sa­hədə ciddi prob­lemləri yox­dur. Bu ölkələr elm de­dikdə, əsasən təbiət elmlərini nə­zərdə tuturlar. Bu­rada prioritetlik də ola bilsin ki, məhz təbiət elm­­lərinə verilir. Lakin biz, yeni iqtisadi münasi­bətlərə keçən, yeni cə­miyyət və yeni dövlət qu­ran, milli özünüdərk prosesinə yeni qə­dəm qoy­muş olan bir xalq keçid dövründə prioritetliyi məhz bu qu­ru­culuq proseslərinin elmi-nəzəri əsaslarına ver­mək məcbu­riy­­yə­tin­dəyik. Amma bu, əlbəttə, digər elmlərin sı­xış­dırılması hesabına hə­yata keçiril­məməlidir.

Elmi fəaliyyət çox ağır və baha başa gələn, böyük resurslar tələb edən bir sahədir. Hətta ən bö­yük ölkə belə, elmin bütün sahə­lərində müasir tə­ləb­lər səviyyəsində tədqiqat işləri apara bilməz.

Hər bir ölkədə tətbiqi elmlər bir qayda olaraq onun öz iqtisadiyyatının ehtiyaclarına uyğun istiqa­mətlərdə inki­şaf etdirilir. Bu baxımdan, təbii ki, Azər­baycan iqtisadiyyatının da elm tutumlu sahələri müəyyənləşdirilməli və tədqiqatlar əsasən bu isti­qamətlərə yönəldilməlidir.

Lakin tətbiqi elmlərlə yanaşı fundamental elm­­lər də vardır və onlar bir qayda olaraq bütün öl­kələrdə deyil, yalnız ən böyük, ən qabaqcıl ölkə­lərdə inkişaf etdirilir. Azərbaycanda elmə, o cüm­lə­­dən, fundamental elmlərə praqmatik müna­sibət hələ for­malaş­ma­dı­ğından çoxları bu sahəyə sadəcə milli imi­ci yüksəldən bir amil kimi baxır.

Həm fundamental, həm də tətbiqi elmlər iki müx­­təlif pa­ra­metr­lə səciyyələnir. Sözün dar məna­sında, həqiqi mənasında böyük elm – elmi yaradı­cılığın ön cəbhəsi, bilavasitə yeni elmi biliklərin əl­­də edilməsi, elmi nəzəriy­yələrin formalaşması pro­se­si ver­tikal öl­çü­də, dərinlik göstəricisi ilə müəy­yənləşir. Lakin elm piramidası həm də oturacaq müstəvisinin sahəsi ilə, artıq məlum elmi bilik­lə­rin və nəzə­riy­yə­lərin mənimsənilməsi və yayılma dərə­cəsi ilə öl­çü­lür.

Hər hansı bir ölkədə əhalinin maariflənməsi, savadlılıq də­rə­cəsi, klassik elmi biliklərin tədris proq­ramlarına daxil edilməsi və ya­yılması prosesi, daha geniş kütlələrin müxtəlif çeşidli elmi b­i­lik­lərlə zənginləşməsi, elmi biliklərin əhali arasında paylan­ması və ya da­ha doğrusu, elmi biliklərin adi şüurun strukturuna daxil olması – bə­li, bütün bunlar da gös­tə­ricidir. Lakin bunun böyük elmlə bila­va­si­tə əlaqə­si yoxdur.

Müasir dövrdə Azərbaycanda elmi potensial­dan səmərəli is­ti­­fadə etmək və onu ictimai tərəqqi­nin mühüm hərəkətverici qüv­və­lə­rindən birinə çe­virmək üçün qarşıda duran vəzifələrdən biri elmin təş­kilati strukturunu yeni tələblərə uyğun surətdə qurmaqdan, onu op­timallaşdırmaqdan ibarətdir. Əlbəttə, biz bü­tün dün­ya alimlə­ri­nin birgə səyi ilə yaradılan və in­kişaf etdirilən və bütün sahələri əha­tə edən böyük elmdən danışmırıq. Hər bir ölkə elmin inkişafı və is­ti­­fadəsi prosesinə öz xüsusiyyətlərinə və imkanlarına uyğun ola­raq qoşulur.

Əsas məsələ məqsədin düzgün seçilməsidir. Elm bizə nədən ötrü lazımdır? Biz elmin hansı sa­hələrindəki nailiyyətləri öz ölkə­miz­də tətbiq etmək imkanlarına malikik? Bizim sənayenin və kənd tə­sər­rüfatının texnoloji inkişaf səviyyəsi və burada is­tifadə olunan qurğuların elmi tutum dərəcəsi öy­rə­nilibmi? Yəni bir tərəfdən, biz­im üçün hansı elm sa­hələrinin üstün əhəmiyyət kəsb etdiyi, digər tə­­rəf­dən, bizim texnologiyanın elmin hansı inkişaf sə­viy­yəsinə ade­kvat olduğu nəzərə alınmalıdır.

Məsələ burasındadır ki, fundamental elmlərin inkişaf səviy­yə­si ilə tətbiq üçün uyğunlaşdırılmış sə­viyyə arasın­da xeyli böyük fərq vardır. Başqa sözlə, tətbiqi elmlər fundamental elmlərin təq­ri­bən 5-10 il, bəzi sahələrdə isə hətta 20-30 il bundan əvvəlki nailiy­­yət­lərindən istifadə edir. Ancaq o öl­kələr fun­da­mental elmlərin in­ki­şa­fında xüsusilə ma­raqlıdır ki, onlar yeni elmi kəşflərin hamıdan əv­vəl tətbiq olun­masına qadirdirlər. Dünyada cəmi bir neçə belə su­perdövlət vardır və bu ölkələrdə yeni elmi biliklərin qorunması, yad əllərə düşməməsi üçün xüsusi təşki­lati mexanizmlərə böyük əhə­miyyət verilir. Bu sı­rada elmi ideyaların, kəşflərin patentləşdi­ril­məsi xüsusi yer tutur.

Əlbəttə, elm ilə istehsal arasındakı münasi­bət­lərin düzgün tən­zimləndiyi cəmiyyətlərdə elmə qo­yulan vəsaitin artması olduqca sə­mərəli olur. İnkişaf etmiş ölkələrdə elm ən çox gəlir gətirən sa­hə­lər­dən biridir. Elmə qoyulan hər mana­tın gətirdiyi gəlir faizlərlə de­yil, misillərlə ölçülür. Lakin bunun üçün əv­vəlcə elmi poten­sialın səfərbər olunması və məq­sədli surətdə yönəldilməsi lazımdır.

Dünyada elmin təşkili praktikasında Elmlər Akademiyası hə­qiqətən ən diqqətəlayiq formalardan biridir. Elmi tədqiqatların mər­kəzləşdirilmiş surətdə həyata keçirilməsinin böyük üstünlükləri vardır. La­kin nəzərə alınmalıdır ki, bu cür mərkəzləşmiş sis­tem da­ha çox dərəcədə sosializm cəmiyyəti üçün sə­ciyyəvi idi. Bəli, sosi­a­lizmin bu sahədə kapitalizm cə­miyyətinə nisbətən həqiqətən üs­tün­lükləri var idi. Lakin iqtisadiyyat sahəsin­də dövlət monopoli­ya­sın­­dan imtina edilməsi və bazar münasibətlərinə ke­çil­məsi şərai­tin­də elmin mərkəzləşmiş qaydada fəaliy­yəti bir sıra çətinliklərlə bağ­lıd­ır. Biz bu ma­hiyyət fərqini nəzərə almadan, guya hər şeyin əv­vəl­ki qay­dada qala biləcəyi fikri ilə özümüzü al­dada bilmə­rik. Bu­rada əvvəlcə iki müxtəlif ictimai-iqti­sa­di sis­te­min üstün cəhətlə­ri­nin inteqrasiyası ki­mi çox mü­rək­kəb bir prosesin elmi-metodoloji əsas­­ları işlənib hazır­lan­malıdır.



Vahid ümumbəşəri elm prosesinə daxil ola bilməyən, elə bil ancaq özü üçün yaradılmış lokal elm strukturları əsl elm sayıla bilməz. Böyük elmə daxil olmağın öz şərtləri vardır. Bunlardan biri dünya miqyasında əldə olunmuş yeni elmi biliklərin və elmi ax­ta­rış­ların ön cəbhəsində olmaqdır. Cəbhə xəttindən geridə qalan­lar mü­asir elmi prosesə qoşul­mayaraq, yalnız artıq keçilmiş yol­la­rın künc-buca­ğın­da yer tuta bilərlər, lakin bu, elm hesab edilə bilməz.

Müəyyən bir xalq və ya ölkə üçün elm yalnız ayrı-ayrı adam­­ların mənəvi tələbatı, intellektual əy­ləncəsi olmayıb, səna­ye­nin, təsərrüfatın, ümumiy­yət­­lə istənilən ictimai fəaliyyət sahəsinin in­kişafına xidmət edən ideya-nəzəri təminat mənbəyidir. Elmi-təd­qi­qat sahələri ilə müxtəlif praktik fəaliyyət sa­hələri arasında isə bir körpü olaraq müvafiq texnika və texnologiya sahəsi dayanır. Bu, ol­duqca böyük, bütün ölkə miqyasında həyata keçən mürəkkəb ic­ti­­mai prosesdir. Lakin bütöv bir ölkə, hətta ən böyük ölkələr üçün də müstəqil elm məkanından danışmaq mümkün deyil. Hətta, keç­miş SSRİ kimi nəhəng ölkə də özünün tam müstəqil elmini yarada bil­­mədi. Ona görə də, hər bir ölkə elm strategiyasını öz im­kan­larına uyğun olaraq qur­malıdır.

İndi biz müstəqil Azərbaycan Respublikasında elmin inkişaf pers­pektivlərini araşdırarkən köhnə təşkilati formalara, onların müs­­bət ənənələrinə hör­mətlə yanaşmaqla bərabər, yeni, za­ma­nın tə­ləb­­lərinə daha çox ca­vab verən optimal təşkilati formala­ra da bi­ga­nə qalmamalıyıq. Qanunvericiliyin məqsədi ya­ra­­dı­cı­lıq axtarışla­rı­nın, o cümlədən təşkilati forma axta­rış­­larının məhdudlaşdırılması de­yil, əksinə, fayda verə biləcək istənilən yeni formaya hüquqi im­kan veril­məsidir. Bu baxımdan, biz elm və təhsilin birgə inkişaf kon­sepsiyasını hazırlayarkən, ancaq ən ümumi prinsip­ləri ön plana çək­məyə və süni məh­dudiyyətləri aradan götürməyə çalışmalı, bü­ro­kratik mexanizmləri sadələşdir­məliyik. Xatırlatmaq istər­dim ki, Mil­li Elmlər Akademi­yası, heç şübhəsiz, Azər­baycanda elmin inki­şa­fı sahəsində misilsiz xid­mətləri olan, böyük kadr potensialına ma­­lik nə­həng bir qurumdur. Ona görə də yarım əsr ərzində top­la­nıl­mış təcrübəni nəzərə almadan yeni bir qu­rum ya­ratmaq sadə­lövh­lük olardı. Bu səbəbdən də, Azər­bay­canda elmin inkişafı ilə bağ­lı islahatlar apa­rılar­kən ilk növbədə Elmlər Akademiyasının təc­rü­bəsinə istinad edilməlidir.

Elmin optimal fəaliyyəti onun daxil olduğu da­ha böyük ic­ti­mai sistemlərin təşkilati mexanizm­ləri ilə sıx surətdə bağlıdır.

Elmi-texniki tərəqqini, bir tərəfdən, öz müs­tə­qil strukturuna ma­lik olan bütöv bir hadisə kimi, digər tərəfdən isə, daha böyük miq­yaslı hadisənin his­səsi kimi nəzərdən keçirmək olar. O, ictimai tərəqqinin, xüsusən də hər bir ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının tərkib hissəsini təşkil edir.

İstehsalın intensivləşdirilməsi prosesini aşağı­dakı iki fazaya ayırmaq olar: elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsi və elmi-tex­ni­ki tərəqqinin nailiy­yət­lərinin vaxtında və səmərəli şəkildə iq­ti­sa­diy­yatın bütün sahələrinə tətbiq edilməsi. Bu cür şərti böl­güyə eh­ti­yac ondan irəli gəlir ki, hər fazanın öz nisbi müstəqil məzmunu və prob­lemləri var. Lakin bir çox hallarda onlar əsassız olaraq qarışıq sa­lınır, mü­rək­kəb tərkibli fəaliyyətin hissələri arasında fərqlər nə­zər­dən qaçırılır.

İqtisadiyyatın inkişafının sürətləndirilməsi pro­­­se­sinin tərəfi­miz­dən şərti olaraq qeyd olunan ikin­ci fazası elmi-texni­ki tərəq­qi­nin hüdudlarından kənara çıxır. O, ölkənin bütöv­lük­də təsərrüfat sis­te­mi ilə bağlı olub istehsalatın texniki ye­ni­dən qurma işlərinə olan tələbatının öyrənilməsi, bazarın tələbat­ları ilə yeni texnolo­gi­ya­ya keçid arasındakı zid­diy­yət­­lə­rin aradan qaldırılması, yeni tex­ni­­kaya mad­di və mənəvi ma­rağın artırılması, yaradıcı əmə­yin hə­və­s­ləndirilməsi, təsər­rü­fat mexanizminin bü­tövlükdə elmi təşkili və s. kimi prob­lem­ləri əhatə etməklə da­ha çox təşkili-idarəetmə xarak­te­ri da­şı­yır. Gör­dü­yü­müz kimi, elmi-texniki tərəqqinin isteh­sa­lata tət­­biqi kifayət qədər mürəkkəb və çoxtərəfli pro­ses olmaqla məz­mu­nuna görə elmi-texniki tərəq­qi­dən fərqlənir. Bunu xü­su­si olaraq vur­ğulayırıq, çün­ki son illər “elmi-texniki tərəqqi” anlayışı geniş mə­nada işlədilir ki, bu da onun kateqoriya statusuna uyğun gəlmir.

İqtisadiyyatın intensivləşdirilməsi prosesinin birinci fazası­nın öz spesifik sərhədləri var ki, bu da yeni texniki sistemlərin qu­rul­masında və onların me­todikasının işlənmə­sin­də elmi biliklərin tət­bi­qindən irəli gəlir. İlk baxışdan elə gəlir ki, guya onların ara­sın­da elə bir əsaslı fərq yoxdur. Axı, əv­vəlcə yalnız təcrübi nümunə qu­rulub istehsal olunur. Bu, təc­rübə laboratoriyasında baş verir. Ye­­ni texnikanın kütləvi nüsxədə buraxılışı və istismarı isə təcrübə-kons­truk­siya işləri çərçivəsindən ictimai istehsal sahəsinə keçid etməyi tələb edir.

Əlbəttə, elmi-texniki tərəqqi müəyyən iqtisadi, sosial və təş­ki­li problemlərlə bağlıdır. Lakin burada bu problemlər spe­sifik tərz­də təzahür edir. Bu halda söhbət istehsalatın, iq­ti­sa­diyyatın yox, elm və la­yi­hələşdirmə prosesinin özünün, yəni elmi biliklərin “mad­diləşdirilməsinin”, “cismaniləşdiril­mə­­sinin” ilk mərhələsinin el­mi təşkilindən gedir. Bu sferaya xas olan iqtisadi problemlər də spe­sifik xarakter daşıyır. Ümumi iqtisadiyyatdan fərqli olaraq yeni bir sahə – elm və elmi-texniki tərəqqinin iqtisadiyyatı – mey­da­na gə­lir. Elmi-texniki tərəqqi sferasındakı spesifik sosial hadisələr isə so­siologiyanın xüsusi sahəsi olan elm və elmi-texniki tərəqqi so­siologiyasının pred­me-tini təşkil edir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, elm sosiolo­gi­yası sahəsində təd­qiqatlar aparılsa da, elmi-texniki tə­rəqqinin sosiologiyası hələ ki, iş­lənməmiş bir sahə olaraq qalır. Elmi-texniki tərəqqinin sosial nə­ti­cə­lə­ri­nə həsr olunmuş çoxlu sayda nəşrlər olsa da, bu, nəzərdən ke­çirdiyimiz prosesin sosiologiyasını təşkil etmir. Düzdür, bir-bi­rin­dən fərqli olan bu iki prob­lem bəzən əsassız olaraq eyniləşdirlir.

Elmi-texniki tərəqqinin məzmunu və struktu­runda, habelə “elm-texnika-istehsalat” dövrəsində baş verən bugünkü dəyişik­lik­lə­rin mahiyyəti nədə­dir? E.A.Arab-oğlu haqlı olaraq yazır ki, elmi-tex­niki inqilabın gedişində, elm, texnika və istehsalatın bir-biri ilə qarşılıqlı təsirləri prosesində liderlik el­mə, nəzəri biliyə keçir1. İn­kiş­af templərinə görə də elm texnika və istehsalatı geridə qoy­maq­da­dır. Lakin elm nisbi müstəqillik qazanmasaydı, yəni təkcə prak­­ti­ka­nın tələbatları əsasında yox, həm də öz xü­susi bazası üzərində in­kişaf etmək imkanı əldə et­məsəydi, bu, mümkün olmazdı. Yalnız bu müstə­qil, azad, inkişaf sayəsində elm özü ilə gözlənilməz şeylər gə­tirmək, yeni praktiki imkanlar açmaq iqti­darında ola bilir. Bu im­kanlar texnikanın inkişafının adi məntiqi nəticəsi ola bilməzdi. Elmin dərin­lik­lə­rində yetişmiş elmi-texniki işləmələr mövcud tex­ni­ka və texnologiyadan köklü şəkildə fərqlənə bilir. Bu­na misal ola­raq atom energetikasını, kompü­ter­lə­ri, lazer texnikasını, biotex­no­logiyanı, xassələri qa­baq­cadan verilmiş materialların sintezini və s. gös­tər­mək olar.

Elmin texnika və istehsalatın sifarişlərini yeri­nə yetirən adi ic­raçıya çevrilməməsi üçün onun is­tehsalata bağlılığından uzaq ol­maq lazımdır, əlbəttə, bu şərtlə ki, bu müstəqillik ifrat dərəcəyə çat­masın. Buna görə də elmi işlərin bir hissəsi (ədəbiyyatda bu his­sə “tətbiqi tədqiqatlar” anlayışından fərqli olaraq “fundamental təd­qi­qatlar” anlayışı ilə ifadə olunur) bilavasitə tətbiqə yox, elmin özü­nün inkişafının tə­min edilməsinə, onun tamamilə yeni metod­la­rı­nın ya­radılmasına xidmət edir. Bu işlər praktikada tətbiq olunmur. Bu cür işlərin müəyyən hissəsinin təhlili konkret nəticə verərsə, bu nə­ticə ilk növbədə elmin özündə tətbiq oluna bilər.

Zənnimizcə, elmi nəticələrin dəyəri təkcə on­ların bilavasitə praktikada tətbiqinə görə deyil, həm də nəzəri əhəmiyyətinə görə müəyyən olunmalıdır. Bə­zən nəzəri nəticələr xırda miqyaslı konkret prak­tiki nəticələrdən daha əhəmiyyətli ola bilir. Əksər hal­larda fun­da­mental nəzəriyyələri texnikanın və ya tətbiqi tədqiqatların zəif­li­yi üzündən tətbiq etmək mümkün olmur. İş burasındadır ki, tətbiq sa­hə­lərinin müəyyənləşdirilməsi, onun metodika və texnolo­giya­la­rı­nın işlənməsi vəzifəsi alimin yox, konstruk­tor­ların, elmi-texniki iş­çilərin üzərinə düşür. Axı fəaliyyətin ali inkişaf mərhələlərinə aid olan bütün sahələrində funksiyalar diferensiasiya olunmalıdır. Ey­­ni­lə elmi fəaliyyət sırf praktiki fəaliyyətdən uzaq­laşdıqca fəa­liy­yə­tin yeni sahəsi – elmi-texniki fəaliy­yət sahəsi forma­la­şır. Onun qar­şı­sında duran vəzifə yeni elmi nailiyyətlərin tex­ni­kada tətbiq yol­la­rı­nı axtarıb tapmaqdan ibarətdir. Bununla da elmlə prak­ti­kanın bir-biri ilə optimal şəkildə birləşdirilməsi vəzifəsinin həlli fəaliyyətin bu yeni formasının op­timal təşkilinin işlənməsi kimi göz önünə gə­lir. Bu vəzifənin uğurla öhdəsindən gəlmək üçün elmi-tex­niki fəa­liy­­yətin mahiyyəti və məzmununu, elmi və mühəndis fəaliy­yə­tin­dən fərqlənən cəhətlərini üzə çıxarmaq tələb olunur.

Müasir fəlsəfi və iqtisadi tədqiqatlarda, habelə iş­güzar dairə­lər­də elmin istehsal və qeyri-istehsal sferaları ilə əlaqələrini güc­lən­dirmək təşəbbüsləri bir çox hallarda elmi fəaliyyətin praktiki məq­sədlərə tabe etdirilməsi mövqeyindən qiymətləndirilir. Aka­de­mik elmi-tədqiqat institutları onların fəaliyyətinin səmərəliliyinin tə­yin edilməsi probleminin kifayət qədər işlənməməsi üzündən he­sa­bat verərkən ya formal göstəricilərdən (nəşrlərin sayı, işlərin həc­mi və s.), ya da ki, əldə olunmuş nəticələrin praktiki tətbiqinin iq­ti­sa­di səmərəliliyindən çıxış edirlər. Lakin fundamental elmi nai­liy­yət­lərin səviyyəsi nə qədər yüksək olsa, ona iqtisadi səmərəlilik gös­tə­ri­ci­lərinə əsasən obyektiv qiymət vermək də bir o qədər çətin olur1. Bundan başqa, elmi biliyin “maddi­ləş­di­rilməsi” prosesi, onun praktiki tətbiqi elmin öz hü­dud­larından kənara çıxaraq bü­töv­lük­də təsərrüfat me­xanizminin vəziyyətindən asılı olur.

Buna baxmayaraq bəzi hallarda praktiki tətbiq şərti elm an­la­yışının mahiyyəti kimi anlanaraq hətta onun tərifinə də daxil etd­i­ri­lir2. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində mahiyyətcə elmin istehsalatla sərt şəkildə əlaqələndirilməsi ideyasına demək olar ki, bərabər olan ide­yalar irəli sürülür. Bu cür ideyaların həyata keçirilməsi elmin nis­bi müstəqilliyini məhdudlaşdıra bilərdi.

Tarixi faktlara nəzər salsaq, görə bilərik ki, keçmiş SSRİ-də elmin coşqun inkişafının əsas şərt­lərindən biri elmin mərkəzləşdirilmiş və nisbi müs­təqil təşkili olmuşdur.

SSRİ-nın elmi-texniki tərəqqi sahəsində geri­li­yinin səbəbləri elmlə istehsalatın təşkilindən çox on­la­rın arasında optimal əlaqələrin yaradılması prob­lemi ilə bağlı idi.

Elmlə istehsalat arasında əlaqələrin təmin edil­mə­si ya on­la­rın birbaşa, bilavasitə təşkili baxı­mın­dan birləşdirilməsi kimi başa dü­şülür ya da bu vəzifə gah elmi gah da istehsalat müəssisəsinin üzə­rinə qo­yulur. Lakin bu variantlardan heç biri özünü doğ­rultmadı.

Mürəkkəb iyerarxik sistem olan elmlə maddi istehsalın for­ma­laşması prosesi əsrlər boyu cərəyan etmişdisə, onların arasında xü­susi bir bağlayıcı həl­qə­yə tələb yalnız müasir dövrdə yaranmışdı. Tə­bii ki, bu işdə birdən-birə mükəmməlliyə nail olmaq müm­kün de­yil. Əsasən iqtisadi mexanizmlərlə tən­zim­lənən bu obyektiv pro­se­sin spontan olaraq op­timal təşkili formaya gətirib çıxaracağını zənn etmək düzgün olmazdı. Bu gün “elm-texnika-istehsalat” döv­­rə­nin dərk edilməsi ən aktual məsələlərdən biri­dir, çünki elmi-tex­ni­ki prosesin optimal təşkili yalnız yaxşı işlənmiş nəzəriyyə əsa­sında mümkündür. Bu cür mühüm bir problemin həllində utilitar konsep­si­yaların təsirinə düşmək, perspektiv və çoxplanlı maraqları müstəsna olaraq gündəlik praktiki məq­səd­lərə tabe etdirmək olmaz.

Elmi fəaliyyətin son məqsədi həqiqəti üzə çıxarmaq, mötə­bər biliklər əldə etməkdir. Lakin elmi proses fasiləsiz olaraq cərə­yan edir. Əldə olunmuş biliklər artıq növbəti tədqiqat dövrənin il­kin şərti kimi çıxış edir. “Kiçik dairə”nin hər birinin sonunda elmin nə­ticələri informasiya əsası kimi onun sərən­ca­mına daxil olur. Di­gər tərəfdən isə elm qapalı sis­tem olmadığından onun nəticələri nə­in­ki elmi pro­se­sə qayıdış edir, həmçinin bir qədər müstəqillik əldə et­­məklə onun çərçivələrindən kənara da çıxır. Be­lə­liklə də məzmun ba­xımından eyni olan biliklər həm “elm” sisteminə, həm də müx­tə­lif tətbiqi, o cüm­lə­dən texniki yaradıcılıq sferaların nümayəndə­lə­ri­nin fay­dalandıqları başqa informasiya sisteminə də daxil olur. Baş­qa sözlə, elmin nəticələri elmi biliklərdən baş­qa praktiki-peşə və gündəlik biliklərin də daxil olduğu tətbiqi tədqiqatların strukturuna yal­nız kom­pleks informasiya sistemi vasitəsilə daxil olur. Elmi bi­liyi onların ümumi məxrəcinə gətirmək üçün onu tətbiqi sferanın “di­linə” tərcümə etmək lazım gəlir.

Yeni elmi nəticə elmin öz hüdudları çərçi­və­sində və bu çər­çi­vədən kənarda – təhsil sferasında, tət­biqi sferalarda fərqli şəkildə ifa­də olunur. Elmin öz nəticələrindən faydalanması üçün bu nəti­cə­lə­rin əlavə emalına ehtiyac yoxdur. Başqa sözlə, elmdə biliklər gə­lə­cəkdə elmin öz hüdudları çərçivəsində istifadə üçün yararlı olan for­mada əldə olunur. Alim­lə­rin özləri, təbii ki, elmin dilini bilirlər. La­kin ix­ti­raçıların istifadə üçün təqdim etdikləri informasiya elə bir şək­lə salınmalıdır ki, onlar onu problemin elmi mahiyyətini başa düş­mədən də tətbiq edə bil­sinlər. Axı elmi fəaliyyətin nəticələri el­mi nəzəriy­yə­nin kontekstindən ayrılmayınca və dar çərçivəli xü­susi el­mi terminologiyada ifadə olunmayınca onlar ixtiraçılar, mühən­dis-konstruktorlar üçün qaranlıq qa­lacaqdır. Yəqin ki, dili gündəlik di­limizdən çox uzaq olan nəzəri tədqiqatların nəticələrinin tətbi­qin­də yubanmalar məhz bu səbəblə izah olunmalıdır.

Elm nümayəndələri özləri nəzəriyyə sahəsində yeni nəti­cələ­rin tətbiqi ilə bağlı işləri öz üzərlərinə götürdükdə, ixtiraçı, kons­truk­tor və s. funksiyalarını icra etdikdə, bu nəticələr adətən prak­ti­ka­da vaxtında tətbiq oluna bilir. (Bu halda “çevirmə” gizli şəkildə bir insanın fəaliyyəti çərçivəsində baş verir). Lakin ilk baxışdan diq­qəti cəlb edən bu hal əslində hansısa nəzəri tədqiqat sahəsində bəl­kə də əvəzsiz olan alim­lərin vaxtından qeyri-səmərəli istifadə ki­mi qiymət­lən­dirilməlidir.

Bəs onda elmi nəticələri praktikada kim tətbiq etməlidir? Bu işlə məhz bu problem üzrə ixtisas­laş­mış insanlar, yəni elmi-texniki işçilər məşğul olma­lıdır. Onlar elmi-tədqiqat işlərini aparmır, özləri yeni elmi nəticələr əldə etmir, lakin elmi dili mükəmməl bildik­lə­ri­nə görə elmin məlumatlarını praktikada tət­biq üçün “emal” edirlər. El­mi nəticələr praktikanın mü­­vafiq sferasının dilinə vaxtında “tər­cü­mə” olun­duqda, ixtiraçılıq işi peşəkarlar tərəfindən və, şüb­hə­siz ki, daha yaxşı yerinə yetirilə bilər.

İxtiraçılıq fəaliyyətinin dili layihələşdirmədir ki, bu da kon­kret­liyi sevir. Deməli, yeni elmi biliyin tətbiqi prosesində mü­cərrəddən konkretə doğru həm məzmun baxımından, həm də for­mal planda ciddi addımlar atılmalıdır. Yeni bilik lazımi konkret for­ma almaqla tətbiqi fəaliyyətin strukturuna daxil olub ix­ti­raçılıq im­kanlarını genişləndirir. Bununla da elmi-texniki tərəqqinin sürət­lən­­dirilməsi problemi tətbiqi fəaliyyətin informasiya təminatının xü­susi təşkilini nəzərdə tutmuş olur.

İnformasiya sistemləri (mərkəzlər, institutlar və s.) öz-öz­lü­yün­də mövcud etməyib ilk növbədə bi­lavasitə tətbiqi sferanı, xüsu­sən də elmi-texniki, ix­tiraçılıq fəaliyyətini təchiz etmək məqsədini güd­məlidir. Başqa sözlə, yeni elmi informasiyanın tət­biqi məqsəd­lər­lə emalı və tətbiqi fəaliyyət sferası vahid sosial təşkil sisteminə da­xil olmalıdır, çünki elmi-texniki fəaliyyətin operativ informasiya təc­hi­zatının olmaması elmi-texniki tərəqqinin sürət­lən­di­ril­məsinə mane olur.

Deməli, elmi informasiyanın vaxtında tətbiqi fəaliyyətin di­li­nə “tərcümə” edilməsi elmi-texniki tə­rəqqinin strukturunda mühüm yer­lərdən birini tutur. Elmi biliyin məzmunu bu arada əsaslı şəkildə də­yiş­məsə də, o, insan fəaliyyətinin başqa bir müs­tə­vi­sinə keçmiş olur. Bununla da obyektiv qanunauyğun­luq­la­rın ideal inikası olan bi­liklər bu qanunauyğun­luq­la­rın daha bir obyektiv təzahürünə xid­mət etmiş olur, özü də bu dəfə əvvəlcədən proqramlaşdırılmış (qu­rul­muş) süni sistemlərdə, texniki qurğularda. Bu-rada elmi bilik tə­bii maddi sistemdən süni sistemə doğ­ru yolda inikas məqamı kimi çı­xış edir. Texniki sis­tem sanki maddiləşdirilmiş bilik, maddi olan­la ideal olanın özünəməxsus sintezinin nəticəsi kimi çı­xış edir.

Buna görə də istehsalatın intensivləşdirilməsi prosesinin bütövlükdə elmi-texniki tərəqqini əhatə edən birinci mərhələsi mü­rək­kəb bir proses kəsb edir. Bu prosesi öz növbəsində yeni elmi bi­lik­lərin əldə olunması ilə başa çatan elmi fəaliyyət və bu bi­lik­lərin yeni texnikada maddiləşdirilməsi prosesinin ifa­dəsi olan elmi-tex­ni­ki fəaliyyət kimi iki hissəyə ayır­maq olar. Elmi infor­ma­si­yanın iş­lənməsindən baş alan sonuncu hissə mühəndis fəaliy­yətinin kö­mə­yi ilə başa çatır. Mühəndis fəaliyyətindən key­fiy­yətcə tamamilə ye­ni hadisə – istehsal sferası başla­yır. Texniki nümunə istehsal olun­duqdan və sınaq­dan keçirildikdən sonra onun kütləvi istehsalı baş­la­yır. Nəzərdən keçirdiyimiz dövrədə növbəti halqa yeni texnikanın is­tismarıdır, yəni texniki yeniliyin istehsal prosesinə ar­tıq istehsalın nəticəsi kimi yox, vasitəsi kimi daxil olmasıdır.

Amma böyük miqyasda tətbiq olunan hər bir ye­niliyin mümkün sosial-iqtisadi və ekoloji nəticə­lə­ri öncədən proqnozlaşdırılmalıdır. Belə ki, ictimai hə­yatın hər hansı sahəsinin yenidən qu­rulması kor­tə­bii surətdə həyata keçirilə bilməz. Hər cür dəyişiklik müəy­yən nə­zəri əsasa malik ol­malı və müxtəlif sa­hələrdəki yeniləşmələr bir-bi­rini tamam­la­malıdır. Bu, sosial ekologiyanın mühüm şər­ti­dir.

Bütün sahələrdəki üstünlüyün, geriliyin ümu­mi səbəblərin­dən biri əvvəlcə fəaliyyət göstərib son­ra düşünmək bəlası idi. Nə­ti­cə­də bir istiqamətdəki fəaliyyət başqa istiqamətdəkinə zidd gəlir, bir məq­sədə nail olmaq üçün digər məqsədin qarşısı kəsil­miş olur­du. Əsasən praktik biliklər səviyyəsində tu­tulan planlar, «sağlam dü­şüncə», adi şüur mövqe­yin­dən aparılan təşkilati iş mürəkkəb so­sial sistemlərin səmərəli surətdə idarə olunmasına imkan vermirdi. Elm «özü üçün elmə» çevrilmiş, təşkilati iş və maddi fəaliyyət sa­hə­ləri bir növ ondan ayrı düşmüşdü.

Müasir mərhələdə ictimai həyatın bütün sahə­ləri o dərəcədə mü­rəkkəbləşmişdir ki, elmə istinad et­mədən heç bir sahədə müvəf­fə­qiyyət qazanmaq mümkün deyildir. İctimai həyatın istənilən sa­hə­sinin elmi əsaslarla idarə olunmasına yaranan ehtiyac icti­mai elm­lərin praktik rolunu daha da artırmış, elmin tətbiq sahəsi xeyli ge­nişlənmişdir.

Elmin tətbiqindən söhbət gedəndə onun həm kənar sahələrə, həm də özünə tətbiqi və öz-özünü təşkil edə bilmək xüsusiyyəti nə­zə­rə alınmalıdır. El­min ictimai həyata, maddi istehsala, təhsil və mə­dəniyyət sahələrinə tətbiqi, bu sahələrdən hər birinin elmi təşkili prob­lemi ayrılıqda araşdırılmalıdır.

Uzun müddət ölkəmizdə elmin sosial strukturu heç bir ciddi elmi prinsiplərə əsaslanmadığından el­mi institutlar mürək­kəbləş­miş, diferensiallaşmış, la­kin ənənəvi təşkilati formalar sax­lan­mış­dır. Bir çox hal­larda elmi müəssisələrin spesifikası nəzərə alın­ma­mış, təsərrüfat müəssisələri üçün səciyyəvi olan təş­ki­lati struk­tur­lar, inzibatçılıq metodları burada da tətbiq olunmuşdur. Regional el­mi siyasət işlənib ha­zır­lan­mamışdır. Mərkəzi elm sisteminin struk­turu mil­li respublikalara tətbiq edilmiş, bir-birini təkrar­layan çox­­lu tədqiqat institutları yaradıl­mışdır ki, hər bir respublikada bu ins­titutların hamısını ən müasir avadanlıqla təchiz etmək mümkün ol­mamışdır. Eks­tensiv inkişaf metodu və «gözdən pərdə asmaq» prin­­sipi rəhbər tutulmuşdur.

Elmi tədqiqatın spesifikası onun təşkilati struk­turunda nəzə­rə alınmadığın­dan elm intensiv tə­rəqqi yoluna keçə bilməmiş, kə­miy­yət dalınca qa­çarkən keyfiyyət unudulmuşdur. İnstitutların, la­bo­rato­ri­ya­ların, kafedraların, elmi işçilərin, dərəcəli alim­lərin sayı müs­təqil göstəricilərə çevrildiyindən son nəticə haqqında düşün­mək «yaddan çıxmışdır». Hətta bir alimin elmi xidməti kəmiyyət gös­təriciləri əsasında müəyyən edilmiş, əsərlərin sayı, kitabların qa­lınlığı elmi səviyyənin meyarı kimi çıxış etmişdir.

Respublikamızda elmin idarə olunması hələ də sosializmdən qalma ənənələrə müvafiq olaraq, inzi­bat­çılıq yolu ilə həyata keçi­ri­lir. Həmin dövrdə el­min spesifikasını nəzərə almadan elmi insti­tut­lar­da və ali məktəb kafedralarında, təsərrüfat müəs­sisə­lə­rində ana­loji nizam-intizam yaratmağa təşəbbüs gös­tərilir, «təşkilatçılıq qa­bi­­liy­yəti» olan adamlar elmdə də «dəmir qayda»ya nail olur­du­lar. Aka­de­miyanın qa­pısı ağzına polis işçiləri qoyulması və ali məktəb mü­ə­llimlərinin, başqa müəssisələrdə çalışan alim­lə­rin içəri buraxıl­ma­ması, elmi işçilərdən elmi nəticə soruşmaq əvəzinə, onların sək­kiz saat şöbədə otur­ma­larının təmin edilməsi elmi işin və elmi əmək­daşlığın spesifikasını «unutmaqdan» irəli gəlirdi.

Təəssüflə qeyd edilməlidir ki, bizdə elmi mü­əs­sisələrin rəh­bər­ləri üçün elmin metodo­logiya­sın­dan və elmşünaslıqdan xü­su­si kurs­lar keçilmir, on­ların həmin sahədə əlavə bilik əldə etməsi və tək­milləşdirilməsi üçün heç bir tədbir görülmür. Son dövrlər xalq tə­sərrüfatının idarə olunması üzrə kurs­lar keçilməsinə baş­lan­mış, bu məqsədlə respub­li­ka­mızda xüsusi institutlar açılmış­dır. Biz­cə, el­mi mü­əssisələrin idarə olunması sahəsində də həmin sa­hə­nin spe­si­fikasını nəzərə alan analoji kurslara böyük ehtiyac vardır. Gör­kəm­li mütəxəssislər arasından elm üçün rəhbər kadrlar hazır­lan­ma­sı, elmin idarə edilməsi yollarının tədris olunması və bu sahədə sə­riş­təli adamların professional səviyyədə müəyyən­ləşdirilməsi elm­də yenidənqurma işinin əsasında dur­malıdır.

Elmşünaslıq problemlərinin böyük bilicisi Xu­du Məmmədov da­nışırdı ki, akademik İ.Vekua No­vo­si­birskdən qayıdaraq Gürcüs­tan SSR Elmlər Aka­de­miyasına prezident təyin olunandan sonra bir sıra də­yi­şikliklər həyata keçirir ki, köhnə stereotiplərə uyğun­laşmış adamlar bunu heç cür qəbul edə bil­mir­lər. Onun təşəbbüsü ilə yeni elmi-tədqiqat insti­tutu açılır və bura yüksək maaşla is­te­dad­lı gənc alim­lər cəlb olunur. Bu alimlər işə vaxtlı-vaxtında gəlib get­mə­diyi üçün və hər kvartalda konkret nəticələr əsasında he­­sabat ver­mək əvəzinə taleyi qabaqcadan məlum olmayan «uzaq məq­səd­lər» uğrunda çalış­dıq­ları üçün bir qrup qanunpərəst Moskvaya şi­ka­yət ya­zır ki, akademik İ.Vekua dövlət pulunu havayı xərc­ləyir, işə gəl­məyən adamlara yüksək maaş verir, on­ları növbəsiz mənzillə tə­min edir. Yoxlama gəlib iş vaxtında de­­yilənlərin doğru olduğunu mü­əy­yən edir. Axşam komissiya üzvləri hansı isə yubiley məc­li­sin­də iştirak edir və gecə yarısı banketdən qayıdanda aka­demik İ.Vekua maşınları həmin institutun ya­nından sürməyi xahiş edir. Ba­xıb görürlər ki, gündüz adamsız olan otaqların çoxunda gecə işıq ya­nır. Mə­lum olur ki, təd­qi­qatçılar məhz «iş vaxtı» adlanan müd­dət­də deyil, onlara yaradıcılıq üçün hansı vaxt münasibdirsə, o vaxt­­da işləyirlər. İşçilərə verilən bu sərbəstlik elmi işlərin sə­mə­rə­sini daha da artırır. Onların hər kvartalda kon­kret nəticə tələbindən xi­las edilməsi, onlara etimad göstərilməsi və şərait yara­dıl­ması diq­qəti daha bö­yük problemlərə yönəltməyə, təkcə elmin bu günü üçün deyil, həm də sabahı üçün çalışmağa imkan yaradıb.

Elmdə formal hesabat sisteminin tətbiq edil­məsi nəinki mə­suliyyət hissini artırmır, hətta əsl el­mi meyarları pərdələməklə qa­rışqanı fil, fili qa­rışqa etməyə imkan yaradır, elm sahəsində «pri­pis­ka»nın yayılmasına səbəb olur. Əksər elmi-tədqiqat ins­ti­tut­la­rın­da və xüsusən ali məktəb kafedralarında plan üzrə görülən illik el­mi iş dedikdə kompüterdə səliqə ilə yığılmış müəyyən həcmli (ye­nə də kəmiyyət meyar kimi çıxış edir) yazı nəzərdə tutulur. Onun el­mi dəyərini isbat etmək üçün istənilən iki nəfərdən rəy almaq ki­fa­yətdir. Nəticədə hamı bir-birinin işinə gözəl rəylər yazır və «təd­qi­qat işləri» müəllimin ça­lışdığı şöbədə və ya kafedrada «müzakirə olu­nur». Rəqabət prinsipi işləməyən yerdə heç kim öz yol­daşına qar­şı «bədxahlıq» etmək niyyətinə düşmür. Əgər tək-tək istisnalar var­sa, bunlar da elmi prin­sipiallıqdan yox, şəxsi münasibətdən do­ğur. Çünki elmi rəqabət mühiti və dəqiq elmi meyarlar olma­yanda də­yərsiz «tədqiqatları» tərifləmək, həqiqi elmi sanbalı olan təd­qi­qat­ları isə «alt-üst» etmək müm­kündür. Beləliklə, elmin təşkilati struk­turunda ən mü­hüm halqalardan biri ciddi elmilik meyarlarına əsas­lanan ekspertiza sisteminin yaradılmasıdır.

Müasir dövrdə elmin sosial strukturunun opti­mal təşkili ilə əla­qədar problemlər çoxdur. Elmin özü­nü kompleks surətdə tədqiq et­mədən, elmşünas­lığın nailiyyətlərinə istinad olunmadan bu prob­lem­­ləri uğurla həll etmək mümkün deyildir. Bundan başqa, elmin koq­­nitiv və sosial rakurslarını düzgün əlaqələndirə bilmək üçün re­gi­onun milli təfəkkür tər­zinin spesifikası və tarixi ənənələri nə­zə­rə alın­ma­lıdır. Bu baxımdan respublikamızın sosial, iqtisa­di və milli-mə­dəni xüsusiyyətlərini əks etdirən regional elmşünaslığın xü­susi bir tədqiqat sahəsi kimi inkişaf etdirilməsinə və onun nəti­cələrinin elmin təşkilində nəzərə alınmasına böyük ehtiyac vardır.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə