Ər psixologiya elminin sürə



Yüklə 5,01 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə24/50
tarix13.04.2017
ölçüsü5,01 Kb.
#13830
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   50

birinci  
çə
tinlik  ondan    ibar
ətdir  ki, uşağın  qabiliyyə
ti    praktik  olaraq    ad
ə
t
ə
n    ona  
verilmiş    xüsusi    testin    nə
tic
ə
l
ə
rin
ə
   
görə
    qiym
ə
tl
əndirilir.    Lakin    uşaq  
t
ə
r
ə
find
ən  ona  verilmiş  tapşırığın (testin ) yerinə
    yetirilm
əsi  yalnız  onun  
qabiliyy
ə
tind
ə
n    deyil,    h
ə
m    d
ə
  motivl
ə
rd
ən,  mövcud    bilik, 
 
bacarıq    və
  
v
ərdişlərin  inkişaf  sə
viyy
ə
sind
ə
n  d
ə
  
asılıdır. İnkişafın  nə
tic
ə
l
əri haqqında  
proqnozun    verilm
ə
si    is
ə
   
ə
ksin
ə,    yalnız    qabiliyyə
tl
ər    haqqında    biliklə
ri  
t
ə
l
ə
b  edir. Qabiliyy
ə
tl
ərin  inkişafı  və
  t
ə
kmill
əşdirilmə
si  perspektivi  praktik  
olaraq  h
ər  bir  sağlam  uşaq  üçün   müyə
ss
ərdir.  Burada  xüsusi  diqqə
t  
t
ə
l
ə
b  ed
ə
n  amill
ə
rd
ə
n  biri  d
ə
 
uşaqların  qabiliyyə
tl
ə
rinin  daha  da 
yaxşılaşdırılması    və
   
inkişafı    üçün    optimal    şəraitin,  inkişafetdirici  mühitin   
yaradılmasıdır.  Bə
z
ə
n    el
ə
    olur    ki,  psixoloji    testl
əşdirmə
d
ən    keçə
n    h
ə
r  

 
145 
 
 
hansı  bir  uşaq  onu  vaxtında  yaxşı  tə
lim  v
ə
  t
ə
rbiy
ə
  etm
ə
dikl
ə
rin
ə
  
görə
,   
aşağı  nə
tic
ə
l
ər  göstə
rir. Lakin  t
ə
lim  v
ə
  t
ə
rbiy
ə
  
şəraiti  yaxşılaşdırıldıqdan  
v
ə
  ya    m
ə
kt
ə
bi    d
əyişdirdikdə
n   
sonra    o,    çox    keçmə
d
ən    sürə
tl
ə
   
yüksə
k  
t
əlim  göstə
ricil
ə
rin
ə
  
sahib  olur,  yaşıdlarını  arxada  qoyur.  Ona  görə
  d
ə

uşaqlar  üzə
rind
ə
  t
ə
tbiq  olunan   h
ər  hansı  bir  psixodiaqnostik  metodika  
yararlılıq  baxımından  qeydiyyatdan  keçmə
lidir.  
 
Müasir    psixodiaqnostika təcrübə
sind
ə
    t
ətbiq    olunan       metodikaların  
işlənilib    hazırlanması    çoxcə
h
ə
tli    v
ə
   
mürə
kk
ə
b    m
ə
rh
ə
l
ə
l
ə
rd
ən    keçir.  
T
əqdim    olunan    metodikaların    bir    sıra    tə
l
ə
bl
ə
r
ə
    cavab    verm
ə
si,    onun  
tanınması  və
  qeyd
ə
  
alınması  aşağıdakı  mə
rh
ə
l
ə
l
ə
rd
ən  keçmə
lidir: 
1.T
əqdim    olunan    metodikanın    vasitə
sil
ə
   
öyrə
nil
ə
c
ə
k    xass
ə
    v
ə
  ya  
keyfiyy
ə
tin    d
əqiq    müə
yy
ə
n    edilm
əsı;    Əks    halda    həmin    metodikanın  
xarakteristikası  və
  
onun  yararlığı  öz  diaqnostik  də
y
ərini  itirmiş  olu
r; 
2.  Metodikanın      uşaqlarda    bu  və
  ya    dig
ə
r    xass
ə
    v
ə
    keyfiyy
ə
tin 
inkişaf  də
r
ə
c
əsinin  müə
yy
ə
n  edilm
əsi  üçün  zə
ruri  v
ə
  obyektiv  
ə
lam
ə
tl
ə
r  
kompleksini    aşkar    etmə
y
ə
   
müvafiq    olması;    Bu    ə
lam
ə
tl
ə
r    birqiym
ə
tli  
olaraq  metodoloji  c
ə
h
ə
td
ə
n   t
ə
l
ə
bl
ə
r
ə
  
uyğun  olmalıdır;
 
3. F
ə
aliyy
ət üçün seçilmiş  ə
lam
ə
tl
ə
rin  
ə
m
əliyyatlar  şə
klind
ə
  
reallaşan,  
y
ə
ni   
ə
m
ə
liyyat    sisteml
ərinin    işlə
nilm
əsi    praktik    olaraq  müşahidə
,    ilkin  
m
əlumatların  ə
ld
ə
  edilm
ə
si v
ə
 relevant 
ə
lam
ə
tl
ə
rin  yenid
ən  işlə
nilm
ə
sini,   
ardıcıllığını  tamamlamalıdır;
 
4. Metodikanın  tə
tbiqinin  n
ə
z
ə
ri  m
ə
s
ə
l
ə
l
ərinin  işlə
nilm
əsi; Əgə
r,  m
ə
s
ə
l
ə
n,  
bu  metodika  test-
sorğudan  ibarə
tdirs
ə
, onda bu  m
ə
rh
ə
l
ə
  
seçilmiş  ə
lam
ə
t
ə
  
aid   suallar    ardıcıllığının    tə
rtib    edilm
əsi,  sınanılan   şə
xsl
ə
rin    eksperiment  
zamanı    fə
aliyy
ə
tin
ə
    aid    t
əlimatların    onlara    çatdırılması    və
    psixoloqun  
t
ədqiqat  zamanı  fə
aliyy
ətini  özündə
  
ə
ks  etdirm
ə
lidir. 
5.  T
ətbiq    olunan      metodikanın    dəqiqliyi,    etibarlılığı    və
   
yararlılığının  
yoxlanılması

6. T
əklif  olunan  metodikanın  praktik  olaraq  yoxlanılması  mə
qs
ə
dil
ə
  
uşaq


 
146 
 
 
ların  hə
min  metodika  il
ə
  
kütləvi  müayinəsinin  keçirilmə
si  v
ə
  
bu yolla yaş  
normalarının  ə
ld
ə
  edil
ə
r
ə
k  d
ə
qiql
əşdirilmə
si. 
 
Qeyd  olunan  t
ə
l
ə
bl
ərin mürə
kk
ə
bliyi v
ə
 ciddiliyi praktik  psixodiaqnostik  
metodikaların    yaradılması    və
    t
ə
tbiqinin   
olduqca    çə
tin    elmi    f
ə
aliyy
ə
t  
sah
ə
si 
olduğunu söylə
m
ə
y
ə
 
ə
sas verir.  Bu  f
ə
aliyy
ət yüksək  ixtisas  hazırlığı, 
peşəkarlıq  və
  m
ə
suliyy
ə
t t
ə
l
ə
b  edir. 
Ona  görə
  d
ə
, s
əriştə
siz,  kifay
ə
t  q
ə
d
ə
r  
hazırlığı    olmayan  şə
xsl
ərin    bu    işlə
    m
əşğul    olması    yolverilmə
z    hesab  
olunur. 
 
1.5.2. Psxodiaqnostikanın metodları sistemi. Testlə

psixodiaqnostikanın ə
sas metodu kimi 
 
 
T
əhsil    müə
ssis
ə
l
ə
rind
ə
  psixoloqun  psixodiaqnostika    istiqam
ə
tind
ə
  
apardığı    işlər    müxtə
lif    metodikalara   
əsaslanır.  Psixoloq    psixoloji  
müayinə
nin    m
ə
qs
ə
dind
ən   asılı   olaraq    adə
t
ən   çətin,   mürə
kk
ə
b    v
ə
   
çox  
vaxt  t
ə
l
ə
b  ed
ə
n metodlardan  f
ərqli  olaraq,  daha  çox  sadə
,  n
ə
tic
ə
l
ə
ri tez  
ə
ld
ə
    etm
ə
y
ə
    imkan    ver
ə
n    metodikalardan    istifad
ə
    etm
ə
lidir.  Bel
ə
  
metodlar  sırasına  nisbə
t
ə
n  sad
ə
  testl
ər,  o  cümlə
d
ə
n  test-
sorğular,  test
-
tapşırıqlar,  proyektiv  testlər,  müşahidə
,  s
ə
n
ə
dl
ə
rin  t
ə
hlili,    psixodiaq-
nostik  eksperimentl
ə
r v
ə
  s. daxildir. 
 
Qeyd  etm
ək  lazımdır  ki,  praktik  psixodiaqnostikada  istifadə
  olunan  
metodların    hər    birinin  özünə
m
ə
xsus    t
ətbiqi    xüsusiyyə
tl
əri    vardır. 
Psixodiaqnostik  müayinə
  v
ə
  
sınaqların  ə
sas vasit
ə
si  v
ə
  al
ə
ti  testl
ə
rdir. 
Müasir  psixoloji  testlə
rin  mind
ə
n  
artıq  növü  vardır. Onların  belə
  
çoxluğu  
testl
ə
rin    t
əsnifatının  xeyli    mürə
kk
əb    olmasına    sə
b
əb    olmuşdur.  Müasir  
psixoloji  testl
ə
r  
ə
sas
ən  aşağıdakı  ə
sas  
ə
lam
ə
tl
ə
r
ə
  
görə
  
qruplara  bölünür:
 
- f
ə
rdi  v
ə
  qrup;  
- verbal  v
ə
  qeyri 

 verbal;  
- k
ə
miyy
ə
t  v
ə
  keyfiyy
ə
t;  
-  d
ə
r
ə
c
ə
li  v
ə
  alternativ;   

 
147 
 
 

ümumi  və
  
xüsusi.
 
 
F
ə
rdi  testl
ə
rd
ə
n  psixoloq  h
ər  bir  uşaqla  ayrılıqda
  
iş  zamanı,  
qrup  
testl
ə
rind
ə
n    is
ə
   
eyni    vaxtda    bir    neçə
   
şagirdlə
  testl
əşdirmə
    aparark
ə

istifad
ə
  edir.  Verbal    testl
ə
r 
sınanılan  şə
xsl
ərin  şəxsi    mühakimə
l
ə
rinin 
t
ə
hlilin
ə
,  qeyri-verbal  testl
ə
r  is
ə
  n
ə
tic
ə
  v
ə
   
ümimiləşdirmə
l
ə
rin 
ə
ld
ə
 
edilm
ə
sind
ə
  nitqd
ən  başqa  digə

ə
lam
ə
tl
ə
r
ə
 
əsaslanır. 
K
ə
miyy
ə
t  (
ə
d
ə
di)  
testl
ə
ri 
sınanılan şə
xsl
ə
rd
ə
 
öyrə
nil
ə
n xass
ənin  inkişafını 
 
ə
d
ədi  göstə
ricil
ə
rl
ə
  
ə
ld
ə
  etm
ə
y
ə
,  keyfiyy
ə
t  testl
ə
ri  is
ə
 bu  n
ə
tic
ə
l
ərin  yazılı  xarakteristikasını 
ə
ks  etdirm
ə
y
ə
   imkan  verir.  Qradual (d
ə
r
ə
c
ə
li) testl
ə
r vasit
ə
sil
ə
  
sınanılan  
şə
xsd
ə
  
öyrə
nil
ən  xüsusiyyətin  inkişaf  sə
viyy
əsi müə
yy
ən  şkalanın  kömə
yi  
il
ə
 
müə
yy
ə
nl
əşdirilir.  
Alternativ  testl
ə
rd
ə
  
cavab  variantları bir
-birin
ə
  
ə
ks  
olan ―hə‖ və
 
―yox‖ tipli  mülahizə
l
ə
r  
əsasında  cavablandırılmış  olur.
 
 
Ümumi  testlə
r    h
ər    hansı    ümumi    xarakterli      psixi    xüsusiyyə
tin 
(m
ə
s
ə
l
ən,  ümumi  int
ellektual  s
ə
viyy
ə
nin)  t
ə
dqiq  edilm
əsi  üçün  nə
z
ə
rd
ə
  
tutulduğu    halda,  xüsusi    testlə
r   
insanın    fə
rdiyy
ə
tin
ə
    aid  keyfiyy
ə
tl
ə
rin 
(m
ə
s
ə
l
ən,  sözlü
-m
ə
ntiqi  v
ə
 
ya  obrazlı  tə
f
əkkür)  ölçülüb    qiymə
tl
ə
ndirilm
ə
si  
m
ə
qs
ə
din
ə
  xidm
ə
t  edir.  
 
Testl
ə
rin  t
ə
snifa
tında hər  şeydə

ə
vv
ə
 m
ə
qs
ə
d,  m
ə
zmun, psixoloji  
testl
əşdirmənin    forması
    kimi  amill
ə
r   
ə
sas    meyarlar    hesab    olunur.  
M
ə
qs
ə
din    xarakterind
ən    asılı    olaraq  sınanılan    şə
xsl
ərin    seçilmə
si,  
bölünmə
si  v
ə
  t
əsnifatı  baxımından  testlərin  müxtə
lif  
növlə
ri  f
ə
rql
ə
ndirilir. 
 
Testl
ə
rin  meydana  g
ə
lm
ə
si    v
ə
   
inkişafı    XIX    əsrin    sonlarında    ilk  
intellekt  testl
ə
rinin 
yaranması 
il
ə
 
bağlıdır. Test
 n
ə
z
ə
riyy
ə
si  v
ə
  t
əcrübə
sinin  
inkişafında    Fransız    həkimi    Alfred    Binenin    xüsusi    xidmə
tl
əri    olmuşdur.
  
Ötə
n   
ə
srin    20-ci    ill
ə
ri  psixoloji    testl
ərin,    xüsusilə
    intellekt    testl
ə
rinin  
yaradılması  sahə
sind
ə
 
özünə
m
əxsus  canlanma  dövrü  kimi sə
ciyy
ə
l
ə
ndirilir. 
Bundan   sonra   xüsusi   testlərin,   şə
xsiyy
ə
t    testl
ə
ri    v
ə
    proyektiv    testl
ə
rin 
yaradılması 
  s
ə
h
ə
sind
ə
   
əsaslı    dönüş  yarandı.    Bu    dövrdə
    onlara    test-
eksperiment  tipli  sınaqlar  da  qoşuldu.
 

 
148 
 
 
 
Uşaqlar    üzə
rind
ə
   
geniş    tə
tbiq    olunan    intellekt    testl
əri    içə
risind
ə
 
Stenford  şkalası əsasında  qiymə
tl
ə
ndiril
ə
n,  d
ə
f
ə
l
ə
rl
ə
 modifikasiya  olunaraq  
müasir  tə
l
ə
bl
ə
r  s
ə
viyy
ə
sin
ə
 
uyğunlaşdırılmış  
Bine-Simon  testinin  
variantı  
xüsusilə
  m
əşhurdur.  Bu  testin  tə
rkibind
ə
  
xüsusi  seçilmiş  müxtəlif  yaşlı  
uşaqlar  üçün  test  tapşırıqları  qrupları  mövcuddur. Hə
min  testl
ə
rin  
2 yaşlı  
uşaqlard
an   
başlamış  5  yaşlı    uşaqlara    qə
d
ə
r    olan  varia
ntlarında      yaş  
intervalı  yarım  ilə
,  5-
15 yaşlı uşaqlar  üçün bu interval  bir  ilə, 15 yaşından  
yuxarı  şə
xsl
ər  üçün  bir  ildən    artıq    olmaqla  intervallara    bölünür.  Bine
-
Simonun  uşaqlar  üçün  intelle
kt  testl
ə
rinin h
ər bir yaş  variantı  özündə
  
altı,  
yaşlılar  üçün  variantı  isə
  s
ə
kkiz  subtesti  birl
əşdirir.  Qeyd olunan  testin  
uşaq  variantının icrasına  ayrılan  vaxt  30
-40 d
ə
qiq
ə,  yaşlılar üçün  isə
 1,5 
saata    b
ə
rab
ə
rdir.  Onun    n
ə
tic
ə
l
ə
rinin    qiym
ə
tl
ə
ndirilm
əsi    üçün  istifadə
  
olunan şkala   mənşə
yin
ə
    v
ə
   
müəllifin    adına    görə
    ad
ə
t
ə
n    Bine-Stenford  
şkalası    adlandırılır.  Həmin    şkala    vasitə
sil
ə
   
ə
ld
ə
   
olunan    göstə
ricil
ə
r  
uşaqların    və
 
yaşlıların    intellekt    və
   
onların    müxtə
lif    m
ə
kt
ə
bl
ə
rd
ə
    t
ə
hsil  
almaq  imkanlarını    müə
yy
ə
nl
əşdirmə
y
ə
 
ə
sas  verir.    Bu    test    vasit
ə
sil
ə
   
uşaqların  
m
ə
kt
ə
bli  qabiliyy
ə
tl
ə
ri  
ölçülür. Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  hə
min  
şkala  uzun    illər    boyu    uşaqlarda    intellektin    ölçülmə
sinin      yegan
ə
    al
ə
ti  
olmuşdu
r.  Onun vasit
ə
sil
ə
  
ə
ld
ə
  olunan intellekt  
əmsalı  (İQ)  
h
ər  hansı  yaş  
dövrünün    göstə
ricisi    olmaqla    kifay
ə
t    q
ə
d
ər    etibarlı    meyar    hesab  
edilmişdir.
 
 
İntellektin    ölçülməsi    üçün    test    təcrübə
sind
ə
  uzun    ill
ə
r    boyu  
müvə
ff
ə
qiyy
ə
tl
ə
   
sınaqdan    keçirilən  şkalalardan    biri    də
  D.Veksler  
t
ə
r
ə
find
ən    işlənilib    hazırlanmışdır.  Bu    şkala    müxtəlif    yaşlı    uşaqların  
anlama,    analogiyanı    aşkara    çıxarma,  hesab    ə
m
əliyyatlarını    yerinə
  
yetirm
ə
,    verbal    m
ə
s
ə
l
ə
l
ə
ri    h
ə
lletm
ə
,    h
əmçinin    yaddasaxlama,
   
yarımçıq  
şə
kill
ə
ri    tamamlama  v
ə
   
quraşdırma  kimi    xüsusi    qabiliyyə
tl
ərinin    aşkara  
çıxarılmasını nə
z
ə
rd
ə
 tutur. Veksler  testinin  d
ə
  
4 yaşdan  6 yaş yarımadə

olmaqla 11 subtestd
ə
n  ibar
ət  uşaqlar və
  
yaşlılar  üçün   variantları  vardır. 
 

 
149 
 
 
 
H
ə
m  Bine-Simonun,  h
ə
m  d
ə
  Vekslerin  intellekt  testl
ə
rind
ə
n uzun  
ill
ə
r    boyu    istifad
ə
    etm
ə
kl
ə,  uşaqların    gə
l
ə
c
ə
k    t
əlim  müvə
ff
ə
qiyy
ə
tini   
proqnozlaşdırmağa  çalışan  bir  çox  psixoloqlar  onların  nə
tic
ə
l
ə
ri 
əsasında 
birm
ənalı  fikir  yürütmə
kd
ə
  
çə
tin
lik  çəkmişlə
r.  Bel
ə
 
ki,  onların  keçirdiklə
ri  
sınaqlar    zamanı    ə
ld
ə
    edil
ə
n   
əqli    inkişaf    əmsalı
    il
ə
   
uşaqların    tə
lim  
müvə
ff
ə
qiyy
əti  arasında  bə
z
ə
n  
ə
ld
ə
  
olunan   uyğunsuzluqlar  mə
nims
ə
m
ə

nin  yalnız  intellektual  inkişaf  sə
viyy
ə
sind
ə
n  as
ılı  olması  fikrinin  tə
sdiq
ə
  
tam 
ə
sas verm
əyin  mümkünsüzlüyünü  ortaya  çıxarmışdır.
 
 
Bir    çox    psixoloqlar    uşaqların    təlim    müvə
ff
ə
qiyy
ə
tinin    n
ə
tic
ə
l
ə
rinin  
yalnız    anadangə
lm
ə
   
ümumi    qabiliyyə
tl
ə
rd
ə
n    deyil,    h
ə
m    d
ə
    intellektin  
formalaşmasınad
a   
ətraf    mühitin    tə
sirind
ə
n,    t
ə
lim    vasit
ə
sil
ə
   
uşaqlarda  
formalaşan    bilik,    bacarıq    və
    v
ərdişlə
rin    s
ə
viyy
ə
sind
ə
n    d
ə
   
asılı  olduğu 
fikrini ir
əli sürmüşlə
r. 
 
Psixoloji    testl
ər    içə
risind
ə
   
çoxsaylı    şə
xsiyy
ə
t    testl
ə
rinin  
özünə
m
əxsus    yeri    vardı
r.  H
ə
min    testl
ər    şə
xsiyy
ə
tin   
ə
sas    tibbi  praktika  
üçün  mə
lumat  xarakteri  k
ə
sb  ed
ən  xüsusiyyə
tl
ərinin  müə
yy
ə
nl
əşdirlimə
si  
m
ə
qs
ə
dil
ə
  t
ətbiq  olunur. Şə
xsiyy
ə
t  testl
ə
rinin meydana  g
əldiyi ilk  dövrlə
rd
ə
 
onlardan    insanların    şə
xsiyy
ə
t    keyfiyy
ə
tl
ə
rind
əki  qüsurların    diaqnostikası  
m
ə
qs
ə
dil
ə
    istifad
ə
   
olunurdu.    Onaların    vasitə
sil
ə
   
ə
ld
ə
   
olunan    qüsuru 
t
ə
sdiq ed
ə
n  n
ə
tic
ə
l
ə
r  d
ə
 
ə
sas
ə
n  patopsixoloji  
baxımdan  qiymə
tl
ə
ndirilir,  
x
ə
st
ə
lik   
ə
lam
ə
ti    hesab    olunur    v
ə
  h
əmin    xüsusiyyə
tl
ər  sırasın
a    rigidlik,  
h
ə
y
əcanlılıq 
v
ə
 
s. kimi  hallar  aid  edilirdi. Psixatriya  üçün  ə
h
ə
miyy
ə
t  k
ə
sb  
etm
ə
diyin
ə
   
görə,    ilk    şə
xsiyy
ə
t    testl
ə
rind
ə
    m
ə
s
ə
l
ən,  idrak    maraqları,  
qabiliyy
ə
tl
ər    kimi    xüsusiyyə
tl
ərin    öyrə
nilm
ə
si    m
ə
qs
ədi    qarşıya  
qoyulmurdu.    Bel
ə
   
metodlar    sırasına  Porşah    testini,    tematik  
Yüklə 5,01 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin