Kür çayı üçün çayın trans-sərhəd menecmenti, II mərhələ – Erm



Yüklə 487.5 Kb.
PDF просмотр
səhifə5/6
tarix02.12.2016
ölçüsü487.5 Kb.
1   2   3   4   5   6

3.3.7

 

Testləşmə obyektləri ilə rəftar 

 

Bu fəsil nəqli, anbara yerləşdirilməsi və saxlanılması zamanı nümunələrin qorunmasını və 



onların təhlükəsiz olaraq məhv edilməsini təmin etməlidir.  

 

Siyasə

 

Laboratoriyanın  nümunələrin  və  ya  testləşmə  obyektlərinin  ISO/IEC  17025  standartının 

tələblərinə  uyğun  olaraq  qəbul  edilməsi,  qeydiyyatı,  eyniləşdirilməsi,  qorunması, 

saxlanılması və məhv edilməsi üzrə sənədləşdirilmiş prosedurları olmalıdır. 

 

Prosedur  laboratoriya  müdiriyyəti  tərəfindən  təsdiq  edilməlidir.  Konkret  test  üçün  lazım 



olan  nümunənin  növü,  onun  saxlanılması  və  təhlükəsiz  olaraq  nəqli  haqqında  məlumatı 

müştəriyə  laboratoriya  verməlidir.  Nümunənin  menecment  prosedurlarının  yerinə 

yetirilməsinə  görə  məsuliyyət  müvafiq  əməkdaşın  öhdəsinə  qoyulmalıdır  (məs. 

laboratoriya müdiri). 

 

Prosedurlar / detallar 

 

Nümunələrin  nəqli,  qəbul  edilməsi,  işlənilməsi,  qorunması,  anbara  yerləşdirilməsi, 

saxlanılması və/və ya məhv edilməsi ilə əlaqədar olan prosedurları təsvir edin. 

 

Nümunələrin qəbul edilməsi: 



 

Təsvir  edin  ki,  nümunələrin  qəbul  edilməsi  və  onlara  nömrələrin  verilməsi  necə  həyata 

keçirilir,  nümunənin  pis  vəziyyətdə  qəbul  edilməsi  və  ya  sızma  təqdirində  hansı 

prosedurlar həyata keçirilir. Nümunə ilə münasibətdə məsuliyyəti müəyyən edin. Qeyri-iş 

saatlarında  nümunələrin  qəbul  edilməsi  prosedurunu  təsvir  edin  (olduğu  təqdirdə).  Bu 

fəsill  nəqli,  anbara  yerləşdirilməsi  və  saxlanılması  zamanı  nümunənin  qorunmasını  və 

onun təhlükəsiz olaraq məhv edilməsini təmin etməlidir. 

 

Anbara  yerləşdirilməsi  və  nəqli  zamanı  nümunənin  korlanması  və  çarpaz  çirklənməsinin 



prevensiya prosedurlarını təsvir edin. 

 

28 


3.3.8  

Testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinin təmin edilməsi 

 

Bu  fəsil  nəticələrin  keyfiyyətinin  fasiləsizliyinə  aiddir  (məs.  kontrol  nümunələrin 



keyfiyyətinin sistematik təhlili vasitəsilə). 

 

Siyasə



 

Testləşmə  nəticələrinin  düzgünlüyünün  monitorinqi  kontrol  nümunələrin  keyfiyyətinin 

sistematik təhlili vasitəsilə fasiləsiz olaraq həyata keçirilməlidir. 

 

Prosedurlar / detallar 



 

Testləşmə nəticələrinin düzgünlüyünün təmin edilməsi prosedurunu və keyfiyyətin kontrol 

yoxlamaların  nəyi  əhatə  etdiyini  təsvir  edin  (məs.  sertifikatlaşdırılmış  etalonların 

sistematik  olaraq  istifadəsini,  təmiz  nümunələri,  eyni  və  ya  fərqli  metodlarla  təkrar 

testləri). 

 

3.3.9



 

Nəticələrlə əlaqədar hesabatlar 

 

Bu  fəsildə  təsvir  edilməlidir  ki,  testləşmə  nəticələri  ilə  əlaqədar  hesabatlar  necə 



aparılmalıdır.  Testləşmənin  hesabatına  qarşı  ümumi  tələblər  aydın  şəkildə  tərtib  edilməsi 

və dəqiqilikdir, lakin məzmunununa qarşı qoyulmuş tələblər də əhəmiyyətlidir.  

 

Siyasə

 

Bütün  testləşmə  hesabatları  yazılı  formada  tərtib  edilməli  və  ISO/IEC  17025  standartına 

uyğun  olaraq  müvafiq  səlahiyyətli  əməkdaş  tərəfindən  imzalanmalıdır.  Testləşmə 

hesabatını  imzalamaq  üçün  əməkdaşın  müvafiq  səlahiyyəti  olmalıdır.  Bütün 

hesabatlar17025  standartına  uyğun  olaraq  saxlanılmalıdır.  Bütün  personal  testləşmə 

hesabatlarını konfidensial material kimi hesab etməlidir.   

 

Prosedurlar / detallar 

 

Hesabatların  necə  yaradılmasını  və  saxlanılmasını  təsvir  edin.  Əməkdaşlardan  birinə 

sənədlərin  nəzarətçisi  səlahiyyətləri  verilməlidir.  Daha  sonra  təsvir  edin  ki,  hesabat 

istifadəçilərə  /  müştərilərə  necə  göndərilir.  Bütün  hesabatlar  səlahiyyətli  əməkdaş 

tərəfindən imzalanmalıdır. Təsvir edin ki, zərurət olduqda hesabatlara düzəlişlər necə daxil 

edilir. Əgər testləşmə üçün ödəniş nəzərdə tutulursa, onun necə ödənilməsini təsvir edin. 

 

Testləşmə hesabatları ən azı aşağıdakı bəndləri əhatə etməlidir: 



 

 



Laboratoriyanın adı və ünvanı; 

 



Testləşmə  hesabatının  və  ya  kalibrləmənin  sertifikatının  unikal  identifikatoru 

(seriya nömrəsi kimi); 

 

Müştərinin adı (soyadı) və ünvanı; 



 

Metodun eyniləşdirilməsi; 



 

Testləşmə obyekt(lər)inin təsviri və eyniləşdirilməsi; 



 

Laboratoriya tərəfindən istifadə edilən seçim planına və prosedurlarına göstəriş; 



 

Testləşmə nəticələri ölçü vahidləri ilə birlikdə; 



 

29 


 

Testləşmə  hesabatını  yoxlayan  şəxs(lər)in  soyad(lar)ı,  vəzifəsi  /  vəzifələri  və 



imzası / imzaları, və ya ekvivalent eyniləşdirilməsi; 

 



Testləşmə  hesabatları  üçün  ölçmələrin  orientasiya  qeyri-məhdudluğunun 

göstərilməsi; 

 

Əgər hesabat fikirləri və interpretasiyaları əhatə edirsə, laboratoriya bu cür fikirlər 



və interpretasiyalar nəyə əsaslandığını sənədli şəkildə göstərməlidir; 

 



Fikirlər və interpretasiyalar testləşmə hesabatında aydın şəkildə ayrılmalıdır. 

 

4.

 

STANDART ƏMƏLİYYAT PROSEDURLARI 

 

Laboratoriyanın gündəlik fəaliyyəti adətən standart əməliyyat prosedurları (SƏP) və/və ya 



iş  təlimatları  kimi  müəyyən  edilir.  SƏP-in  və  iş  təlimatlarının  işlənilməsi  elə  həyata 

keçirilir ki, tapşırıqların və proseslərin  yerinə yetirilməsi üzrə mərhələli təlimatlar təqdim 

edilsin.  Laboratoriyanın  bütün  SƏP-ləri  eyni  formatdan  istifadə  etməlidir,  bu  isə  onun 

yazılmasını və oxunmasını sadələşdirir. Aşağıda SƏP formalarının nümunələri verilmişdir. 



 

4.1 Açılmış oksigenin, pH və keçiriciliyin ölçü vahidlərinin kalibrləməsi, 

texniki qulluq və istifadə edilməsi üçün SƏP-in tərtib edilmə forması 

 

Bu standart əməliyyat proseduru (SƏP) aşağıdakı bəndlərdən ibarət ola bilər: 

 

Məqsəd:  bu  hissə  laboratoriyanın  nəzarəti  altında  olan  pH  və  keçiriciliyin  ölçü 

vahidlərinin  kalibrləməsi,  qulluq  və  istifadə  edilməsi  üçün  həyata  keçirilmiş  addımları 

təsvir edin. 

 

Sahəbu hissədə müəyyən ediləcəkdir ki, təlimatlar hansı apparata uyğunlaşmışdır (məs. 

açılmış  oksigenin,  pH  və  keçiriciliyin  yalnız  laboratoriya  otaqlarında  duran  və  istifadə 

edilən ölçü vahidlərinə). 

 

İzahatlar: lazım olduqda istənilən izahatları yazın. 



 

Göstərişlər:  gözlənilir  ki,  hər  ölçü  vahidi  üçün  istehsalçının  təlimatlarına  /  dərsliyinə 

göstəriş təqdim ediləcəkdir. 



 

Səlahiyyətlər:  burada  SƏP  açılmış  oksigenin,  pH  və  ya  keçiriciliyin  ölçü  vahidinin 

kalibrləməsini, texniki qulluğunu həyata keçirilməsi və/və ya onların laboratoriya işlərinin 

aparılmasında  istifadə  edilməsi  zamanı,  bu  təlimatların  yerinə  yetirilməsinə  görə 

laboratoriyanın bütün əməkdaşlarının məsuliyyətlərini təsvir etməlidir. 

 

İlk  şərtlər:  təsvir  edin  ki,  oksigen,  ionlar,  turşular,  köklər,  pH  vahidləri  anlayışları  ilə 



münasibətdə laboratoriya əməkdaşlarından hansı iş bilikləri tələb edilir.  

 

Ehtiyat  ölçüləri:  o  fakta  görə  ki,  oksigenin,  pH  və  keçiriciliyin  ölçü  vahidlərinin 

kalibrləməsi və pH titrasiyası üçün istifadə edilmiş məhlullar təhlükəli ola bilər, tövsiyyə 

edilir ki, bu təlimatın istənilən hissəsinin yerinə yetirilməsi zamanı necə müvafiq geyimin 

(məs.  laboratoriya  xələti,  əlcəklər  və  s.),  eləcə  də  göz  qoruyucusunun  geyinilməsi  təsvir 

edilsin. 

 

Prosedur: 

 


 

30 


Aşağıdakı bəndlər təqdim edilməlidir: 

 



 

İstehsalçının təlimat-dərsliyinin xüsusiyyətlərinə əsasən elektrodların saxlanılması; 

 

Ölçü  vahidlərinin  kalibrləməsi  necə  həyata  keçirilməlidir  (istehsalçının  təlimat-



dərsliyinin  prosedurları).  Əgər  ölçü  vahidinin  müvafiq  olaraq  kalibrləməsi 

mümkün deyilsə, onu istifadədən çıxarmaq və təmir etmək lazımdır.  

 

Laboratoriyada ölçü vahidlərinin və elektrodların gündəlik texniki qulluğunu təsvir 



etmək üçün istehsalçının təlimat-dərsliyinin prosedurları istifadə edilməlidir. 

 



Ölçü  vahidlərinin  istifadə  edilməsini  təsvir  etmək  üçün  istehsalçının  təlimat-

dərsliyinin prosedurları istifadə edilməlidir.  



 

Qeydlər: 

 

 

Bu  hissədə  qeydlərin  aparılması  proseduru  təsvir  edilməlidir  (istifadə  edilmiş  ölçü 

vahidlərinin yazılması; həyata keçirilmiş kalibrləmə laboratoriyanın qeydində bu prosedur 

haqqında  qeydlərlə  birlikdə  ).  Gündəlik  texniki  qulluq  və  təmir  laboratoriyanın 

məsuliyyətli əməkdaşı tərəfindən necə sənədləşdirilməlidir (məs. avadanlığın jurnalı). 

 

Əlavəoksigenin, pH və keçiricilik ölçü vahidlərinin siyahısı (məs. cədvəl formasında). 



4.2

 

  Su laboratoriyasında testləşməni həyata keçirmək üçün SƏP-in tərtib 

edilmə forması 

 

Aşağıda  verilmiş  mətn  kimyəvi  testləşmə  proseduru  üçün  SƏP-in  məzmununun  və 



formatının rəhbər tutulan nümunəsini təşkil edir. 

 

Titul vərəqi 



Bu səhifə aşağıdakıları əhatə etməlidir: 

 



Testin qısa adı tam şəkildə

 



Nümunənin (vasitənin) adı və ya 

vəziyyəti; 

 



İstifadə edilmiş testin növü; 

 



Orqanın adı (məs. mühiti mühafizə 

monitorinqi departamenti); 

 



Ölkənin adı; 

 



Testin başğının abbreviaturu.  

 

Reviziya vərəqi 



Reviziya səhifəsi aşağıdakıları əhatə 

etməlidir: 

 



Əvvəlki versiyalar; 

 



əllif; 

 



Səalhiyyət; 

 



Tarix. 

 

Mündəricat 



 

 

Giriş 



 

 

Suyun nümunəsi 



Tədqiq ediləcək su nümunələrinin və ya 

vəziyyətlərin qısa təsviri. 

 

Testləşmə 



Tədqiqatda istifadə edilmiş test(lər)in adı və 

 

31 


qısa təsviri.  

 

Nəticələr 



Qısa şəkildə təsvir edin ki, nəticələrin 

hesablanması və təsviri necə aparılır.  

 

İstifadə edilmiş etalonlar 



Testdə istifadə edilmiş etalonları daxil edin 

 

Abbreviaturlar 



Mətndə istifadə edilmiş abbreviaturları və 

terminləri müəyyənedin, hansılar ki, adi 

deyil, KD-də müəyyən edilməyib və ya 

onların əhəmiyyəti prosedur üçün spesifikdir. 

 

Avadanlıq 



Tədqiqatda istifadə edilmiş avadanlığın 

siyahısı, istehsalçısı, modeli və avadanlığın 

yerləşdiyi otaq (məs. izolasiyalı və 

kondisionerli otaq).  

 

Reaktivlə



 

 

Ximikatlar 



Tədqiqatda istifadə edilmiş bütün 

ximikatları, onların istehsalçısı, partiya 

nömrəsi və saxlanılma şərtləri də daxil 

olmaqla sadalayın. Digər SƏP-lərə göstəriş 

lazım ola bilər, əgər bu cür materiallar digə

SƏP-lərdə artıq təsvir edilmiş metodlardan 

istifadə edərək hazırlanır. 

 

Hazırlıq 

 

 

Nümunənin hazırlanması 



Nümunənin növünü daxil edin, nümunələ

necə və hansı vəziyyətdə gətirilmişdir. Əgə

nümunələi gözlənilməz vəziyyətdə 

gətirilmişdir, hansı metod(lar) istifadə 

edilmişdir (məs. soyuducu qutusunda). 

Nümunələr testləşmədəəvvəl necə işlənilmiş 

və ya hazırlanmış və onlar anbara necə 

yerləşdirilmişdir.  

 

Personalın treyninqi və səlahiyyəti 

 

Müvafiq personalın lazımi treyninqdə

keçməsini təmin etmək üçün. Onların 

soyadlarını, vəzifələrini və onların keçdiyi 

treyninqlərin növlərini və onların hansı 

xüsusi prosedurları bildiyini göstərin (məs. 

AAS, HPLC). Yaxşılaşdırmaq üçün nə 

lazımdır? 

 

Testləşmənin keçirilməsi 

 

 

İlk şərtlər 



SƏP-in məsuliyyətli olaraq həyata 

keçirilməsi üçün relevant olan təhlükəsizlik 

mülahizələri və digər məsələlər. 

 

 

32 


Testləşmə proseduru 

Təsvir edin ki, testləşmə harada keçirilir və 

qeyd edin ki, bu yer bu cür işi yerinə 

yetirmək üçün qəbulediləndir yoxsa deyil. 

Prosedurun məqsədinə nail olmaq üçün 

lazım olan tədbirlərin mərhələli ardıcıllığını 

təsvir edin. Həmçinin detalları göstərin ki, nə 

və nə zaman edilməli, onu harada və necə 

etmək olar. 

 

Nəticələ

 

 

Hesablamalar 



Əgər mümkündürsə, nəticələrin necə qəbul 

edilməsini və hesablanmasını təsvir edin. 

Əgər kompyuterdən istifadə etmə



lazımdırsa, istifadə edilmiş proqramları 

sadalayın və müvafiq fayl(lar)ın harada 

olduğunu göstərin.  

 

Göstəricilər 

Əgər mümkündürsə, göstərin ki, testləşmə 

göstəricilərinin oxunması və yazılması necə 

aparılır. 

 

Qəbul  


Etibarlı nəticələrin əldə edilməsi 

kriteri(lər)ini göstərin (məs. pozitiv və 

neqativ avadanlıqlar hansı nəticələri 

verəcəkdir). Həmçinin göstərin ki, əgə

avadanlıqlar kontrol yoxlanışı keçə bilməzsə

testləşməni yenidən keçirmək üçün hansı 

sistem işləyir.  

 

İnterpretasiya 



Nəticələrin (məs. avadanlıqların 

əhəmiyyətinin) interpretasiya kriteri(lər)ini 



göstərin. 

  

Yazılma / qeydiyyat 



Hansı növ qeydlərdən istifadə edilir? 

Qeydlərin edilməsi zamanı nəticə(lər)nin və 

interpretasiyanın elektron cədvəldə 

əlaqələndirilməsi lazım ola bilər. 

 

Hesabatlar 



Nəticə(lər)nin hesabat prosedurlarını və 

hesabatın kimə təqdim edilməsini təsvir edin. 

  

Nümunənin saxlanılması 

 

 

Saxlanılmanın qeydiyyat 



Qeyd edin ki, nümunələr harada, hansı 

temperaturda və nə müddəərzində anbara 

yerləşdirilir. 

 

Nümunələrin məhv edilməsi 



Qeyd edin ki, nümunələr necə və harada 

məhv edilir və işlənilir. Digər SƏP-in 

göstərilməsi də mümkündür, burada məhv 

edilmə və əvvəlcədən işlənilmə prosedurları 

 

33 


təsvir edilmişdir. 

 

Keyfiyyətin təmin edilməsi 



Qeyd edin ki, testləşmənin monitorinqi necə 

keçirilir və o, harada saxlanılır. 

 

Əlavələr 

Əlavələrdə baş vərəqlər ola bilər, bu 

vərəqlərdə aşağıdakılar verilir:  

 



Testləşmə nəticələrinin qəbul edilmə 

kriteriləri; 

 



Nümunələr haqqında qeydlər; 

 



Nəticələrin vərəqləri; 

 



Ximikatların necə hazırlanması və 

onlarla necə işləməsi haqqında 

detallar. 

Bəzi hallarda testləşmənin həyata keçirilməsi 

indikatorlarının proqressiv monitorinqi üzrə 

icazənin daxil edilməsi lazım ola bilir. 

 

 

 



5. Müşahidə imkanı və qeyri-məhdudluğun ölçülməsi 

5.1

 

şahidə imkanının yaradılması və müəyyən edilməsi 

 

Monitorinq  proqramlarının  ən  əhəmiyyətli  məsələlərindən  biri  səthi  suların  nümunələrinin 



kimyəvi  analizidir.  Mövcud  olan  vəziyyəti  qiymətləndirmək  və  sonra  qərarın  qəbul  edilməsi 

prosesində  istifadə  etmək  üçün  çirkləndiricilərin  konsentrasiyası  ölçülür.  Hazırkı  vəziyyətdə 

su  sektorunda  kimyəvi  analizlərin  daha  etibarlı  nəticələrin  əldə  edilm  əsi  münasibətdə  güclü 

təzyiq  vardır.  ”Bir  dəfə  ölçüldü  –  hər  yerdə  qəbul  edildi”  konsepsiyası  getdikcə  daha 

əhəmiyyətli  olur.  Tələb  laboratoriyanın  ISO/IEC  17025  standartına  əsasən  akkreditasiyası 

kimi  analizlərin  menecment  sisteminin  tətbiq  edilməsini  vurğuladı,  hansı  ki,  su  sektorunun 

laboratoriyalarında  geniş  istifadə  edilir.  Standart  diqqəti  ona  yönəldir  ki,  analizlərin  müvafiq 

etalonları  ilə  münasibətdə  analizlərin  müşahidəsi  mümkün  olsun.  Kimyəvi  analizlərin 

nəticələrinin  əksəriyyəti  üçün  bu  ən  yaxşı  şəkildə  Sl-də  -  beynəlxalq  vahidlər  sistemində 

verilmişdir.  

 

Beynəlxalq  lüğətə  əsasən,  müşahidə  imkanı  bu  cür  izah  edilir:  ”ölçmə  nəticəsinin  və  ya 



standartın  əhəmiyyətinin  xüsusiyyəti  ki,  onu  göstərilmiş  etalonla  adətən,  milli  və  ya 

beynəlxalq  standartlarda  göstərilmiş  qeyri-məhdudluğa  malik  olan  müqayisələrin  kəsilməz 

zənciri  ilə  əlaqələndirilməsi  mümkün  olsun”.  Müşahidə  imkanı  müxtəlif  laboratoriyalar 

arasında  nəticələrin  müqayisəliliyi  üçün  lazımi  əhəmiyyətli  xüsusiyyətdir,  hansı  ki,  trans-

sərhəd mübadiləsini dəstəkləyir. 

 

Müşahidə  imkanına  malik  olan  etalonlar,  göstərilmiş  qeyri-məhdudluq  ilə,  müşahidə 



imkanının  və  ölçmənin  qeyri-məhdudluğunun  qiymətləndirilməsinin  nümayiş  etdirilməsi 

əsasını təşkil edirlər. Etalonların əksəriyyəti kimyəvi analizlərin müşahidəsi üçün Sl vahidləri 

ilə  münasibətdə  çox  çətin  və  qeyri-praktikdir.  Sl  ilə  münasibətdə  müşahidənin  mümkün 

olmaması zamanı ISO/IEC 17025 bizə tövsiyyə edir ki, etalon şəklində kompetentli təchizatçı 

tərəfindən  təqdim  edilmiş,  sertifikatlaşdırılmış,  yaxşı  xarakterizə  edilmiş  soraq  materiallarını 

və  daxili  etalonları  istifadə  edək.  Alternativ  olaraq,  müşahidə  imkanını  yaratmaq  üçün  yaxşı 



 

34 


müəyyən  edilmiş  metodlardan  istifadə  etmək  də  olar.  Onları  müəyyənedici  metodlar  da 

adlandırırlar. 

 

Ölçmələrin müşahidəsi imkanının nümayiş etdirilməsinin əsas elementlərini aşağıdakı şəkildə 



təqdim edə bilərik: 

 

-



 

Suyun  keyfiyyət  parametrinin  və  qəbul  edilmiş  analizin  qeyri-məhdudluğunun 

göstərilməsi; 

-

 



Müvafiq əhəmiyyətin qiymətləndirmə metodunun yaradılması; 

-

 



Metodun validasiyası; 

-

 



Hər təsiredici ölçünün nisbi əhəmiyyətinin müəyyən edilməsi; 

-

 



Müvafiq etalonların seçilməsi və istifadə edilməsi; 

-

 



Qeyri-məhdudluğun qiymətləndirilməsi. 

 

5.2   Qeyri-məhdudluğun ölçülməsi 

 

Ölçmənin qeyri-məhdudluğu ölçmənin müşahidəsi imkanları ilə çox sıx əlaqədədir. Umumən, 



qeyri-məhdudluq  hər  bir  test  və  ölçmə  ilə  assosiasiya  edilir.  Testləşmə  təqdirində  o, 

nümunələrin  seçilməsi,  hazırlanması,  ölçülməsi  və  göstəricilərin  qiymətləndirilməsinin 

müxtəlif  mərhələlərində  olan  səhvlərdən  yaranır.  Başqa  sözlərlə  desək,  ölçmənin  qeyri-

məhdudluğu  elə  bir  qiymətləndirmədir  ki,  hansı  ki,  əhəmiyyətlər  diapazonunu  xarakterizə 

edir,  və  onun  çərçivəsində  həqiqi  əhəmiyyətin  mövcud  olması  təsdiq  edilir.  Ölçmə 

göstəriciləri  istifadəçilərinin  onun  haqqında  təsəvvürü  olmalıdır  ki,  hesabatda  qeyd  edilən 

əhəmiyyət həqiqi əhəmiyyətlə münasibətdə nə dərəcədə qeyri-obyektiv ola bilər.  

 

Beləliklə,  hesabatda  miqdar  ölçmələrinin  nəticələri  bir  əhəmiyyət,  həmçinin  mümkün  olan 



həqiqi  əhəmiyyətdən  sapma  kimi  yazılmalıdır.  Bu  ISO/IEC  17025  standartı  tərəfindən 

tövsiyyə edilir. Mənasızdır, məsələn, əgər hesabatda içməli su haqqında 50,0 mq/l NO

3

 qeyd 


edilibsə,  və  göstəricilərin  istifadəçisi  onda  əmin  deyil  ki,  NO

3

  45,0  mq/l  ola  bilər,  yoxsa  55 



mq/l.  Qeyri-məhdudluğun  göstərilməsi  istifadəçiyə  ölçmədə  təxmini  buraxılan  səhv  və 

gözlənilən  həddlər  haqqında  məlumatı  verir.  Ölçmənin  həqiqi  əhəmiyyəti  ehtimal  ki,  onun 

çərçivəsində  yerləşir.  Qeyri-məhdudluqla  əlaqədar  olan  bu  cür  sənədlər  qərarı  qəbul  edənlər 

üçün  olduqca  əhəmiyyətlidir  (analitikin  qeyri-məhdudluğun  səviyyəsini  bir  neçə  dəfə 

qiymətləndirə  bildiyi  zaman).  Qeyri-məhdudluq  haqqında  məlumat  xüsusiyyətlə  o  zaman 

əhəmiyyətli olur ki, əgər konkret həddin əhəmiyyəti yoxlanılmalı və hesabatda yazılmalıdır.    

 

Ölçmənin qeyri-məhdudluğunun izah edilməsi 

“Ölçmənin  nəticəsi  ilə  əlaqədar  olan  parametr,  hansı  ki,  əhəmiyyətlərin  dispessiyasını 

xarakterizə edir və ölçülən həcmə ağlabatan şəkildə yazıla bilər”. 

Qeyd  1:  Parametr  məsələn,  standart  sapma  (və  ya  onun  verilmiş  çoxluğu)  və  ya  həqiqilik 

intervalının eni ola bilər. 

Qeyd  2:  Ölçmənin  qeyri-məhdudluğu,  ümumən,  bir  çox  komponentlərdən  ibarətdir.  Bəzi  bu 

cür  komponentlər  ölçmələrin  seriyasının  nəticələrinin  statistik  bölünməsinə  əsasə

qiymətləndirilə  bilər  və  standart  sapmalar  ilə  xarakterizə  edilə  bilər.  Həmçinin 

standart  sapmalar  kimi  xarakterizə  edilə  bilən  digər  komponentlər  təxmini 

ehtimallıqların  hissələrə  bölünməsindən,  digər  məlumat  təcrübəsinə  əsasə


 

35 


qiymətləndirilir.  ISO  dərsliyi  bu  müxtəlif  halları  müvafiq  olaraq  A  tipli  və  B  tipli 

qiymətləndirmələr kimi adlandırır. 

   

 

Baza və ümumi metrologiya terminlərinin beynəlxalq lüğətinə əsasən. 

 

ISO  „Ölçmədə  qeyri-məhdudluğun  ifadə  edilməsi  üzrə  bələdçi“ni  nəşr  etmişdir  (istifadə 



edilmiş  ədəbiyyat  siyahısına  baxın).  Onda  geniş  spektrdə,  ölçmələrdə  qeyri-məhdudluğun 

qiymətləndirmə  və  ifadə  edilməsinin  ümumi  qaydaları  verilmişdir.  Qeyri-məhdudluğun 

qiymətləndirmə  konsepsiyası  kifayət  qədər  düzxəttlidir.  O,  statistikanın  dərindən  biliməsini 

deyil, ölçülmüş parametrin və ölçmə metodunun ətraflı biliyini tələb edir. Qeyri-məhdudluğun 

müəyyən  edilməsi  zamanı  laboratoriya  aşağıdakı  addımları  atmalıdır  (ISO  dərsliyi  98-3, 

2008): 


 

-

 



Spesifikasiyaları  müəyyən  edin  ki,  nəyi  ölçmək  istəyirsiniz.  Bunun  və  səthi  suyun 

keyfiyyətinin asılı olduğu ölçülmüş parametrləri arasında münasibətləri müəyyən edin. 

Məs.  əgər  ölçmə  temperature  nəticələrə  təsir  göstərirsə,  ölçmə  temperature  da 

müəyyən edilməlidir. 

-

 

Monitorinqin tam dövrü üçün iş planını hazırlayın (nümunələrin seçilməsi, ölçülməsi, 



göstəricilərin menecment prosesi). 

-

 



Prosesin  hər  hissəsi  və  ya  səthi  suyun  keyfiyyətinin  hər  parametri  üçün  qeyri-

məhdudluq  mənbəyini  müəyyən  edin.  Bilin  ki,  səhvlərin  mümkün  mənbələri  qeyri-

nümayəndəlik  nümunələrinin  seçilməsindən,  nümunələri  götürəndən,  pis  kalibrlənmiş 

instrumentdən, ideal ölçmə şəraitlərinin mövcud olmamasından, qarışıq ximikatlardan 

və məlumatların qiymətləndirmə səhvlərindən irəli gələ bilər. 

-

 



Hər  qeyri-məhdudluğun  həcmini  qiymətləndirin  və  sənədli  şəkildə  rəsmiləşdirin, 

məsələn, standart sapmalar və ya nisbi standart sapmalar kimi. Bu faktorları ölçmələrin 

seriyasından  və  ya  laboratoriya  tərəfindən  aparılmış  ölçmələrdən  almaq  olar,  və  ya, 

əgər  eksperimental  qiymətləndirmə  qeyri-mümkün  və  ya  qeyri-praktikdirsə,  hər 

faktoru  istənilən  əlçatan  mənbələrdən  qiymətləndirmək  olar  (təchizatçının  məlumatı, 

laboratoriyalar arasında tədqiqatlar və ya kvalifikasiya testləşməsi).. 

-

 

Yekun  qeyri-məhdudsuzluğu  və  ya  genişlənmiş  qeyri-məhdudsuzluğu  hesablayın,  bu 



da ümumi əhəmiyyəti əldə etmək üçün ayrı-ayrı  göstəricilərin toplanılması deməkdir. 

Hesablamanın avtomatizasiyasında kömək edəcək kompyuter proqramı və ya elektron 

cədvəl mövcuddur. 

 

Əhəmiyyətli qeyd: bütün prosedur  elə sənədləşdirilməlidir ki, kifayət qədər məlumat əlçatan 



olsun,  bu  isə  əgər  yeni  məlumat  və  ya  göstəricilər  əlçatan  olmuşdursa,  nəticənin  təkrar 

qiymətləndirilməsini mümkün edəcəkdir. 

 

Mütləq  qeyd  edilməlidir  ki,  konkret  nəticənin  qeyri-məhdudluğunu  qiymətləndirmək  üçün 



analitikə  yalnız  ölçmə  prosedurundan  (nümunələrin  seçilməsindən,  dəqiqlikdən,  operatorun 

məhdudlaşmalarından  və  s.)  irəli  gələn  qeyri-məhdudluq  faktorları  deyil,  həmçinin  onların 

etalon həcmləri ilə əlaqədar olan qeyri-məhdudluq da lazımdır. Buradan irəli gəlir ki, faydalı 

göstəricilərin  qeyri-məhdudluqları  ilə  birlikdə  təqdim  edilməsi  yalnız  bütün  lazımi 

parametrlərin  müvafiq  etalonlarla  münasibətdə  müşahidəsi  mümkün  olduğu  və  hər  bu  cür 

etalonun qeyri-məhdudluğu məlum olduğu zaman mümkündür. 

 

 

Standart və genişlənmiş qeyri-məhdudluğun hesablanması 



  

 

36 


“Standart qeyri-məhdudluğu” almaq üçün həssaslıq koeffisientləri 

və standart sapmalar kvadratların cəmindən kök altında birləşir. R 

komponentləri üçün standart qeyri-məhdudluq bu cür olacaqdır: 

 

 



 

 

Genişlənmiş 



qeyri-

məhdudluq 

həqiqiliyin 

daha yüksə

səviyyəsini 

təmin edir  

Əgər qeyri-məhdudluğun ərizəsinin məqsədi diapazonun 

həqiqiliyin yüksək səviyyəsi ilə əldə edilməsidirsə, genişlənmiş 

qeyri-məhdudluq bu cür hesablanır: 

 

 

Burada k seçilir ki, a/2-in kritik əhəmiyyəti t-cədvəlindən v 



azadlıq səviyyəsi ilə olsun. Yüksək azadlıq səviyyələri üçün k=2 

diapazonun 95%-nə yaxınlaşır. 



Qeyri-

məhdudluğun 

ərizəsinin 



interpretasiyası   

Hesab edilir ki, yuxarıda qeyd edilən genişlənmiş qeyri-

məhdudluq maraqlı ölçülərin naməlum həqiqi əhəmiyyəti üçün 

daha geniş diapazonu elə verir ki, istənilən nəticə üçün Y: 

 

 

 



 

Mühəndis statistika dərsliyinə əsasən, NIST/SEMATECH, 2003-cü 

il. 

 

 


1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə