Kurs ishi mavzu: vulqon va uning mahsulotlari


Suyuq vulkan mahsulotlarining



Yüklə 1,13 Mb.
səhifə4/5
tarix11.05.2023
ölçüsü1,13 Mb.
#111797
1   2   3   4   5
Samandar kursavoy

Suyuq vulkan mahsulotlarining harorati 600-1200ºC bo'ladi (5, 6 - rasmlar). Ular aynan lavadan iborat. Lavaning qovushoqligi tarkibidagi kremnezem miqdoriga bog'liq. Uning miqdori yuqori bo'lganda (65% dan ortiq) lava nordon deb ataladi, u yengil, qovushoq, sust harakatli bo'ladi, ko'p miqdorda gazga ega, sekin soviydi. O'rta tarkibli lavalarda kremnezem kamroq bo'lishi xarakterli (60-52%), ular nordon lavalardek qovushoq, lekin harorati yuqori (1000-1200ºC gacha) bo'ladi. Asosli lavalarda kremnezem 52% dan kam bo'ladi va shuning uchun ham ular ancha suyuq, harakatchan, erkin oqadi. Ularning sovish jarayonida yuzasida po'stloq hosil bo'ladi, ichida esa lavaning harakati davom etadi.

5-rasm. Oqayotgan lava.www.liveinfo.ucoz.com

6-rasm. Lava oqmasi yo'lgacha chiqib ketgan. www.liveinfo.ucoz.com
Lavaning kimyoviy tarkibi asosan kremnezyom (silikat kislotasi), alyuminiy, temir, kal'tsiy, magniy, natriy va kaliy oksidlaridan iborat.
Nordon lavadan obsidian, riolit, granit porfir, fel'zit va boshqa nordon vulkanitlar hosil bo'ladi. Bunday jinslar O'rta Osiyoda – Korjantov, Сhotqol - Qurama, Hisor tog' tizmalarida yuqori karbon, perm, quyi trias davrlari yotqiziqlari orasida uchraydi.
Asosli lava qotganda bazal't, diabaz va boshqalar, o'rta lavadan - andezitlar, traxitlar hosil bo'ladi.
Qattiq vulkan mahsulotlari vulkan bombalari, lapillilari, vulkan qumi va kulidan iborat bo'ladi. Vulkan harakati vaqtida ular kraterdan 500-600 m/c tezlikda otilib chiqadi.
Vulkan bombalari - o'lchami ko'ndalangiga bir necha santimetrdan 1 m va undan ortiq bo'lgan qotgan lavaning parchalaridir (7-rasm). Ularning massasi bir necha tonnani tashkil etishi mumkin (79 yili Vezuviyning otilishida vulkan bombalarining massasi o'nlab tonnalarni tashkil etgan). Ular portlash orqali kechadigan vulkan harakati vaqtida magma tarkibidagi gazlarning juda tez ajralib chiqishi tufayli hosil bo'ladi.

7-rasm. Vulkan bombasi. www.ekosystema.ru

8-rasm. Vulkan lapillasi. www.ekosystema.ru

Vulkan bombalari ikki turli bo'ladi. Ulardan birinchisi qovushqoq va gazlarga to'yinmagan lavalardan hosil bo'ladi. Sovish jarayonida chiniqish qobig'i shakllanib ulgurganligi tufayli yerga urilganda o'zining to'g'ri sharsimon shaklini saqlab qoladi. Ikkinchi turi suyuq lavadan shakllanadi, havoga otilib harakatlanayotgan vaqtida turli g'orayib shakllarga ega bo'ladi va yerga urilganda shakli yanada murakkablashadi.


Lapillilar nisbatan kichik o'lchamli bo'laklar bo'ladi. Ular shlak deb ataluvchi 1,5-3sm li turli-tuman shakllarni hosil qiladi (8-rasm).
Vulkan qumi o'lchami 0,5 sm atrofida bo'lgan nisbatan mayda donalardan tarkib topgan (9-rasm).
O'lchami 1 mm va undan kichik bo'lgan zarralar vulkan kuli deyiladi, ular vulkan konusidan ancha uzoqlarda cho'kmaga o'tib, vulkan tuflarini hosil qiladi (10-rasm).
Ba'zi ma'lumotlarga qaraganda, Tamboro vulkanidan 1815 yilda 150 km3, Koseguina vulkanidan (Markaziy Amerikada) 1835 yilda 50 km3, Taravera vulkanidan (Yangi Zelandiyada) 1886 yilda 1,5 km3 chaqiq jinslar otilib chiqib, krater atrofiga to'plangan.
Vulkan krateridan otilib chiqadigan jinslar turli masofalarga tarqalib ketadi. Yirik jinslar kraterdan 500 m dan 10 - 20 km gacha, qum 200 - 300 km gacha, kul va chang 600 - 700 km va undan ham uzoqqa borib tushishi mumkin.



9-rasm. Vulkan qumi. www.ekosystema.ru

10-rasm. Vulkan kuli. www.ekosystema.ru
Vulkan turlari

Vulkan jarayonlarini va mahsulotlarini muttasil kuzatish va tekshirish natijasida tarkibi har xil ekanligi aniqlangan. Otilib chiqayotgan vulkan mahsulotlarining miqdori, mahsulotlari turlarining nisbati (gaz, suyuq yoki qattiq) va lavaning qovushoqligi bo'yicha vulkan otilishining gavay (effuziv), stromboli (aralash), gumbazli (ekstruziv) turlari ajratiladi.Gavay turi. Bunga Gavay orollaridagi va Islandiyadagi vulkanlar kiradi. Gavay orolida bir qancha vulkan kraterlari bor. Masalan, Xualalai (2521 m), Mauno - Loa va boshqalar yer yorig'i ustida joylashgan. Ular orasida eng balandi Mauna - Loa vulkani bo'lib, dengiz sathidan 4366 m baland. Bu vulkan 1843 yildan boshlab 1896 yilgacha har 2-3 yilda, ba'zan har yili oti¬lib, o'zidan va yon yoriqlaridan olivinli bazal't lava chiqarib turgan.


Islandiyadagi so'nmagan vulkanlardan Kodlouttadingiya (1180 m) bor. Mahsuloti va harakati bilan boshqa vulkanlardan farq qiladi. Vulkandan harorati 1200°C ga yetadigan suyuq bazal't lava oqib chiqib turadi (11-rasm). Bu xil vulkanlardan bomba, kul chiqmaydi va ular portlamaydi. Bunday vulkanlarning mahsuloti qavat - qavat bo'lib yotadi, ularning konuslari qotgan lava qatlamlaridan iborat bo'lib, yuzasining qiyaligi 5 - 8° ga boradi, tepadan qalqonga o'xshab ko'rinadi. Shuning uchun ularni ba'zan qalqonli vulkan deb ham atashadi.

11-rasm. Suyuq qaynoq lavaning vulkan konusidan oqib chiqishi. www.liveinfo.ucoz.com

Gavay turidagi harakatdagi vulkanlarining kraterida kamroq miqdorda gazga ega bo'lgan suyuq lava bo'ladi. U kraterda qattiq qaynaydi – vulkan tepasidagi kichiroq ko'l juda ham chiroyli manzara hosil qiladi.


Xiraroq qizg'ish-jigarrang lava yuzasini davriy ravishda balandga otilib chiqayotgan lava yorqin oqimi yorib chiqadi. Vulkan harakatlangan vaqtda lava ko'lining sathi asta-sekin zarbasiz va portlashsiz ko'tarilib boradi, keyin lava krater chetidan oshib tushadi va o'nlab kilometrli keng maydonlarga yoyilib ketadi. Lava juda suyuq bo'lganligi sababli uning tezligi 30 km/s gacha boradi. Gavay turidagi vulkanlarning davriy ravishda otilib turganligi sababli vulkan orollarining hajmi yonbag'irlarida yangidan otilib chiqqan lavalar qotishi hisobiga oshib boradi. Masalan, Gavay orolidagi Mauna-Loa vulkanining chiqargan mahsuloti 21103 km3 bo'lib, bu yer sharida ma'lum bo'lgan har qanday vulkannikidan ko'pdir. Gavay turi bo'yicha Afrikaning sharqiy qismidagi Samoa orollaridagi vulkanlarda, Kamchatkada va Gavay orollarining o'zida - Mauna-Loa va Kilaueada vulkan otiladi.
Stromboli turi. Stromboli turining etaloni bo'lib O'rta yer dengizidagi Stromboli (Lipar orollari) vulanining otlilishi hisoblanadi. Bu turdagi vulkanlar odatda stratovulkanlar bo'lib, ularda vulkan otilishi suv bug'i, vulkan kuli, lapillilar chiqarib kuchli portlash va zilzilalar bilan birga kechadi (12 -rasm).Ba'zan yer yuzasiga lava oqib chiqishi kuzatiladi, ammo uning qovushoqligi yuqori bo'lganligi sababli oqimi uzoqqa boramaydi.



12- rasm. Stromboli vulkanining otilishi.www.copypast.ru

Bunday turdagi vulkanlarning otilishi Markaziy Amerikadagi Itsal-koda, Yaponiyadagi Mixara va Kamchatkadagi bir qator vulkanlarda (Klyuchevsk, Tolbachek va b.) kuzatiladi. Vezuviy, qisman Etna va Vulkano (O'rta yer dengizi) vulkanlarining otilishidan oldin kuchli zilzila sodir bo'lgan. Keyinchalik kraterdan balandga qarab kengayib boruvchi oq rangli bug' ustuni ko'tarilgan. Otilib chiqayotgan kul va jins bo'laklari hisobiga portlash ustuni asta-sekin qora bulutga aylangan va yerga dahshatli jaladek yoqqan. Lava nisbatan kam chiqqan. Uning tarkibi o'rtacha bo'lgan va tog' yonbag'ridan 7 km/soat tezlik bilan oqib tushgan.Bunda asosiy talofat keltirgan zilzila va yerga yog'ilgan vulkan kuli hamda jins bo'laklari va qotgan lavadan iborat bombalari bo'lgan. Jala kul bilan birga suyuq loyqa hosil qilgan va Vezuviy atrofidagi shaharlarni - Pompey (janubda), Gerkulanum (janubiy-g'arbda) va Stabiyani (janubiy-sharqda) ko'mib tashlagan.


Vezuviy - Etna turi. Italiyaning Neapol shaxri yaqinidagi Vezuviy vulkani bilan Sitsiliya orolidagi Etna vulkani nomidan olingan (13-rasm). Kamchatkadagi bir qancha vulkanlar shular qatoriga kiradi. Vezuviy vulkani atrofida diametri 15 km li Somma kal'derasi hosil bo'lgan. Vezuviy uning o'rtasida joylashgan bo'lib, diametri 3 km li krater hosil qilgan.

13-rasm. Etna vulkanining otilishi.www.ellf.ru
Bu vulkanlar-dan chiqadigan lava o'rta va nordon tarkibli bo'lgan-ligi sababli, ular-da SiO2 ko'p, lava ba'zan vulkan kra-teri og'zida qotib qoladi. Lava ostida magmadan ajralgan gazlar yig'ilib qolib, qayta otila-di. Ikkinchi marta otilgan paytda kuchli portlash yuz beradi. Bu guruhga tegishli vulkan-larning lavasi quyuq bo'ladi.
Vezuviy guruhidagi vulkanlar otilganda dastlab suv bug'i bilan quyuq tutun va gaz chiqadi. Bu jarayon kuchaya borib, kuchli portlash ro'y beradi (kul, so'ng bombalar, qum, shag'al otilib chiqadi). So'ngra hamma yoqni yori-tib qip - qizil cho'g'dek quyuq lava oqib chiqa boshlaydi va u vulkan krateridan atrofga 5 - 4 km gacha oqib boradi.
Vulkan krateridan chiqqan kattiq va suyuq mahsulotlar uning atrofida yig'alib konus shaklida qavat - qavat bo'lib joylashadi. Vulkandan otilib chiqqan lava vulkan kraterida uzoq vaqt qotmay yotadi. Kraterdan gaz va bug' otilib turadi. Bu guruh vulkanlarga eramizdan 700 yil avval otila boshlagan Etna (Sitsiliya), Vezuviy (Italiya, O'rta yer dengizdagi vulkan) va boshqalar kiradi.Alaid vulkani Kuril arxipelagining birinchi shimoliy orolida joylashgan va Kuril vulkanlari orasida eng faoli hisoblanadi. U eng baland (2239 m) va dengiz sathidan bevosita to'g'ri konus shaklida ko'tarilgan. Konus uchida kichikroq botiqlik bo'lib, unda vulkanning markaziy krateri joylashgan. Otilish xarakteri bo'yicha Alaid vulkani etna-vezuviy turiga kiradi. Keyingi 180 yilda u sakkiz marta harakatga kelgan.
Mon-Pele turi. Martinika orolidagi Mon - Pele vulkani nomidan olingan. Bu guruhdagi vulkanlar boshqa vulkanlardan kuchli portlashi va kraterida lava qotib qolishi bilan farq qiladi (14-rasm). Magmadan ajraluvchi gaz krater ostida to'planadi. Gaz bir necha yillardan so'ng to'satdan portlab otiladi. Masalan, 1902 yilda Mon - Pele vulkani to'satdan juda qattiq kuch bilan otilgan paytda frantsuz geologi Lakurua vulkan otilishini kuzatgan. Uning aytishicha, vulkan krateridan qizigan pemza, lapillilar qip - qizil bo'lib, kul, gaz va quyuq suv bug'lari bilan juda baland otilib chiqqan. Bu mahsulotlar tog' yonbag'ri bo'ylab minutiga 950 m tezlikda pastga harakat qilgan. Qizigan gaz, kul va boshqa mahsulotlar harorati taxminan 700 - 800° ga yetgan.

14-rasm. Mon - Pele vulkanining portlashi. www.ellf.ru
Martinika orolidagi San - Per shahri bir necha minut ichida vulkan kuli ostida qolib ketgan. Mon - Pele vulkani to'xtagach, kraterdan chiqqan quyuq yopishqoq lava krater tepasida katta ustundek (300 m) baland ko'tarilib qolgan. Mon-Pele so'zi oqbosh ma'nosini anglatadi.
Vulkan chiqarib tashlagan mahsulotlar (pemza, lapilli, bomba, shag'al, qum, kul) cho'kindi jinslar bilan birga aralashib tuffit deb ataladigan tog' jinslari uyumini hosil qiladi. Agar lava ichida vulkan bombalari va qirrali jinslar ko'p bo'lsa, ular vulkan brekchiyasi yoki lavobrekchiya deyiladi.
Krakatau turidagi vulkanlarning etaloni qilib Sumatra va Yava orollari orasida joylashgan shu nomli vulkan otilishi nomidan olingan. 1883 yilning 20 mayida nemis harbiy kemasi Krakatau orolining ustida ko'tarilgan ulkan ko'piksimon bulutni kuzatishgan. Bu bulutning balandligi 10-11 km ga yetgan, portlash har 10-15 minutda takrorlanib, 2-3 km balandlikka vulkan kuli otilgan. Vulkan kuli butun tun bo'yi cho'kmaga o'tib, kema ustida 1,5 m li qatlam hosil qilgan. Yava va Sumatra orollarida yashovchi aholiga katta zarar yetgan. Bu orollarda 40000 dan ortiq odam halok bo'lgan (15-rasm).

15-rasm. Vulkan buluti. www.ellf.ru

Kuchli vulkan otilishi tufayli Krakatau arxipelagining eng katta oroli bo'lgan Rakataning uchdan ikki qismi vayronaga aylangan. Danan va Perbuatan vulkan konuslari bilan birgalikda orolning 416 km2 maydoni havoga otilgan. Ularning o'rnida chuqurligi 360 m li o'yilma hosil bo'lgan. Vulkan otilishi tufayli vujudga kelgan tsunami bir necha soat davomida Frantsiya, Panama va Janubiy Amerika sohilla-riga yetib borgan. Krakatau vulkanidan ko'tarilgan chang va to'zonlar atmosferaning yuqori qismini qoplagan va uch - to'rt oy maboynida Yerni aylanib yurgan.


Maar turi (Bandaysan). Bu turdagi vulkan otilishi o'tgan geologik epoxalarda kuzatilgan. Ular kuchli gaz portlashi bilan farq qilgan, ko'p miqdorda gaz va qattiq mahsulotlar ajratib chiqargan. Magmaning qovushoqligi juda yuqori bo'lganligi sababli lava oqib chiqmasdan vulkan bo'g'izini yopib qo'yib, portlashga olib kelgan. Kuchli portlash tufayli diametri yuzlab metrdan bir necha kilometrga boruvchi voronkalar hosil bo'lgan. Voronkasimon quvur kraterining eni 250 dan 3000 m gacha bo'lib, atrofida jinslar aylana shaklida to'planadi. Bunday vulkanlar Yevropada Reynbo'yi viloyati yaqinida uchraydi. Uning krateri ko'pincha suv bilan to'lgan bo'lib, mahalliy nom bilan maar deb ataladi.
Maarlar konussiz nisbatan yassi tubli kraterlar bo'lib, diametri 200 dan 3000 m gacha, chuqurligi esa 150 dan 400 m gacha boradi.
Krateri otilib chiqqan mahsulotlardan to'plangan g'ovlar bilan o'ralgan va suv bilan to'lgan bo'ladi.
16-rasm. Diatrem.
Maar turidagi portlash trubkalariga diatmerlar juda o'xshash(16-rasm).UlarSibir, Janubiy Afrikada va boshqa joylarda mavjud. Bu qatlamlarning vertikal kesib o'tuvchi tsilindrik trubka bo'lib, voronkasimon kengayish bilan tugaydi. Diatmerlar slanets va qum bo'laklaridan tarkib topgan brekchiyalar bilan to'ldirilgan bo'ladi. Brekchiyalarda olmos mavjud bo'ladi, ulardan olmos sanoat miqyosida qazib olinadi.Keyingi vaqtda (1975-1980) Mars bilan Oyning yuzasini tekshirib, u yerdagi kuzatiladigan chuqurlar kometa urilishdan hosil bulgan deb taxmin qilinmoqda. Yer yuzidagi maar tipidagi chuqurlar ham shunday urilishdan hosil bo'lgan deb hisoblanmoqda. Alyaskadagi 1912 yilda otilgan Katmay vulkani va boshqa vulkanlar ham Banday-san vulkani guruhiga kiradi.
Vulkanlarning geografik tarqalishi. Hozirgi vaqtda ma'lum bo'lgan harakatdagi vulkanlar 500 dan ortiq. 1970 yillarda okeanlarni tekshirishlar natijasida vulkanlarning quruqlik va okean ostida ma'lum bir yo'nalishda joylashganligi aniqlandi.
Vulkanlar asosan ikki qambarda tarqalgan bo'lib, birinchisi Tinch okean «olovli» halqasi deb ataladi. Bu yerda ma'lum bo'lgan barcha harakatdagi vulkanlarning 60% joylashgan. Tinch okeanning g'arbida Kamchatka yarimorolidan boshlangan bu vulkan halqasi Kuril orollari orqali janubiy-g'arbga davom etadi. Yaponiya, Filippin, Yangi Gvineyadan o'tib, Yangi Zelandiyagacha cho'zilib boradi. Tinch okeanning sharqidan Amerika materigi¬ning janubidagi Olovli Yer orolidan shimol tomonga - And, Kordil'era tog'larining yonidan o'tadi va shimolda Aleut orollari va Alyaska orqali yana Kamchatka yarimoroliga tutashadi. Bu vulkan halqasini «Tinch okean geosinklinal mintaqasi» deb yuritiladi.
Bundan tashqari Tinch okeanning markaziy qismida ham bir qancha harakatdagi vulkanlar bor. Masalan, ekvator yaqinidagi Galapagos orolida ikkita harakatdagi vulkan bor, undan janubda Pasxi va Xuan Fernandes, g'arbda Samoya, Tonga, Kermadek vulkanli orollari mavjud.
Ikkinchi yirik vulkan halqasi yosh tog'lar o'lkasida joy¬lashgan bo'lib, O'rta yer dengizi - Himolay - Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasini egallaydi. Bu halqaga Vezuviy, Etna vulkanlari, Lipari orollaridagi va Egey dengizdagi vulkanlar (Santorik) va Kavkaz tog'laridagi so'ngan El'brus, Kazbek, Ararat, Erondagi Demavenit vulkanlari, Malayya arxipelagi va undan janubdagi harakatlanuvchi vulkanlardan Sumatradagi 11 ta, Yavadagi 15 ta, Kichik Zont orollaridagi 3 ta vulkan kiradi. Konusi aniq ifodalangan vulkanlardan biri Filippindagi Mayon vulkani (92-rasm) hisoblanadi.
Bulardan tashqari Atlantika okeanida 3 ta yirik vulkanli o'lka: shimolda Yan - Mayen, janubroqda Katta Antil orollarida mashhur Mon-Pele vulkani otilib turibdi.
Hind okeanida ham bir necha so'nmagan vulkanlar, masalan, Madagaskar yaqinidagi Komor, Mavrikiy, Reyunon orollarida va Antarktika materigi atrofidagi orollarda ham so'nmagan (Erebus) vulkanlar bor. Hozirgi vaqtda 513 ta harakatdagi va 228 ta so'ngan vulkanlar qayd etilgan.
O'zbekistonda Qurama, Oloy, Turkiston tog'larida va Toshkentdan 80 km sharqdagi Сhotqol tog' tizmasidagi Go'sh, Shovas, Oqsoqota soylari atrofida nordon vulkan jinslari ko'p. Vulkanlarning harakati va Yer sharida tarqalishi tarixini o'rganish ma'danli konlarni qidirishda ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir.
Okean o'rtasidagi yoki chekka orollardagi harakatdagi vulkanlardan ko'pincha asosli lava, materik chekkasidagi va o'rtasidagilardan nordon va o'rta tarkibli lavalar chiqadi. Bu xususiyat yer po'stining rivojlanishini o'rganishda katta ilmiy va amaliy ahamiyatga molik.
Quruqlik vulkanlari. Vulkan jarayoni faqat okeanda yoki orol, yarimorollarda sodir bo'lmasdan, balki materik orasidagi tog'lar, platolarda ham kuzatiladi va o'z mahsuloti bilan yer po'stini vulkan jinsi va foydali qazilmalar bilan boyitadi. Materikdagi vulkanlar okean va orollardagiga nisbatan paydo bo'lishi va mahsuloti bilan farq qiladi,
Quruqlikda neogen va antropogen davrida harakatda bo'lgan vulkanlardan xarakterlilari Markaziy va Sharqiy Afrika, Arabiston, Yevropaning g'arbi, Osiyoning markazi, shimoliy - sharqiy va sharqiy qismida ko'proq tarqalgan.

17-rasm. Filippindagi Mayon vulkani. www.news.bbc.cj.uk

18-rasm. Kilimanjaro vulkani. http://fotoart.org.ua
Afrikaning markazida va sharqiy qismidagi vulkanlar asosan paleogen va antropogen davrida hosil bo'lgan katta yer yoriqlarida joylashgan bo'lib, yangi strukturalar hosil bo'lishiga olib kelgan. Afrikaning shimoliy - g'arbida 3000 km cho'zilgan tog'liklar Markaziy Afrika do'ngligidan mintaqaviy yer yorig'i bilan ajralib turadi. Janubda Janubiy Afrika tog'lari (eni 2,5 ming km) bor. Materik sharqida esa 4 ming km ga cho'zilgan baland Afrika tog'lari bo'lib, u Zambiyadan boshlanib Qizil dengizgacha boradi. Yer yoriqlaridan chiqqan bazal't tarkibli vulkan jinslari qari (tokembriy) tog' jinslari ustiga quyilgan.
Bunday vulkan faolyati ayrim joylarda hozirgi vaqtda ham kuzatiladi. Masalan Afrikadagi Kilimanjaro vulkan guruhidan Kibo 6010 m shular jumlasidandir (18-rasm).

Balchiqli vulkanlar


Bizga ma'lum bo'lgan vulkanlar ichida balchiqli vulkanlar ham bor. Ularning mahsuloti suyuq, balchiq aralash suv va gazdan iborat bo'ladi. Balchiqli vulkanlar Sitsiliya, Yangi Zelandiya orollarida, Markaziy Amerikada, Apsheron, Taman va Kerch yarimorollarida, Saxalinda va boshqa joylarda uchraydi. Balchiqli vulkanlar yer qatlamlari ichidagi gaz va bug'larning turli g'ovak qatlamlardan o'tib, ular orasidagi gilli jinslarni yumshatib, yopishqoq balchiqqa aylantirishi natijasida vujudga keladi.


Neft konlari bor mintaqalardagi balchiq vulkanlar o'zidan ko'p miqdorda uglevodorod ajratib chiqaradi. Otilib chiqayotganda harorati past bo'ladi.
Balchiq vulkanizm - bu vulkanizm viloyatlarining tektonik rivojlanishi hamda zaminning neftgazliligi bilan chambarchas aloqada bo'lgan juda qiziqarli va sirli tabiat hodisasidir. Bunday vulkanlarning hosil bo'lish mexanizmi juda murakkab va hozirgacha noma'lum. «Balchiq vulkan» atamasi uzoq vaqt munozarali bo'lib kelgan va geologik adabiyotlarda keyingi davrlardagina o'rin oldi. Yerda ma'lum bo'lgan balchiq vulkanlarning umumiy soni 700 dan ortiq. Ularning ancha qismi Kavkazda joylashgan.
Grifonlar – bu balandligi 3 m gacha boradigan, odatda 1,5 m atrofida bo'lgan o'ziga xos mini-vulkanlardir. Grifonlar yer yuzasiga il, gaz, suv, neftni olib chiqadi, ammo ularda tog' jinslarining qattiq bo'laklari uchramaydi. Odatda ular turli konsistentsiyaga – qaymoqsimon quyuq eritmadan suyuq sopka iligacha ega bo'ladi (19-rasm).
Vulkan otilishidan oldin krater g'ovi ancha ko'tariladi, balchiq va gazlar chiqaboshlaydi hamda qarsillagan ovoz eshitiladi. Bu belgilar xavfli joydan oldindan chiqib ketish imkoniyatini yaratadi. Balchiq vulkanning kuch bilan otilishi – bu yer qa'rida to'planib qolgan uglevodorod gazlari bo'lib, bosimdan qutulib darzliklar bo'ylab yer yuzasiga intilishidir. Yer yuzasida ular o'z-o'zidan yonib ketadi. Bunda alanga balandligi 500 m, yonish harorati 1200°C ga yetishi mumkin. Olov bilan birga osmonga ko'p miqdorda balchiq, tog' jinslarining bo'laklari va suv otilib chiqadi. Bu vulkan otilishining ajoyib manzarasi hisoblanadi (20-rasm).
Ozarboyjon balchiq vulkanlar rivojlangan eng yirik hudud hisoblanadi (21-rasm). Bunday vulkanlar Saxalinda, Qrimda, Meksikada, Kolumbiyada, Italiyada, Hindistonda, Yaponiyada, Xitoyda va Malay arxipelagida ham tarqalgan. Balchiq vulkanlar faol burmali tektonik harakatlar sodir bo'layotgan va qalin cho'kindi yotqiziqlar rivojlangan hududlarda paydo bo'ladi. Bu tasodif emas - ularning hosil bo'lishida cho'kindi jinslar orqali gazlarning otilib chiqishi uchun imkoniyat yaratuvchi yer yoriqlari, yer qa'rida anomal yuqori qatlam bosimini keltirib chiqaruvchi katta qalinlikdagi gilli jinslar va suvli gorizontlar muhim ahamiyatga ega. Yer yoriqlari gaz va suv uchun migratsiya yo'li hisoblanadi. Gazlar va suv gilli va qattiq jinslarni yer yuzasiga o'zi bilan olib chiqadi.

19-rasam. Grifon. http://travel.gala.net20-rasm. Balchiq vulkan mahsuloti. http://travel.gala.net

Ba'zi balchiq vulkanlar nisbatan doim, ba'zilari esa davriy ravishda faoliyat ko'rsatadi. Balchiq vulkanlarning otilishi inson hayotiga xavf solmaydi va moddiy zarar keltirmaydi.


Balchiq vulkanlarning otilish sababi yonuvchi gazlar hisoblanadi. Ular darzlik va burdalanish zonalari bo'ylab yer yuzasiga ko'tarilishida yerosti suvli gorizontlaridan o'tadi, bosimli suvlar bilan suyuqlangan gillarni o'zi bilan balandga olib chiqadi. Agar otilib chiquvchi materiallar orasida suv va gil ko'p bo'lsa, unda yer yuzasida suyuq balchiq bilan to'ldirilgan havzalar – sal'zlar paydo bo'ladi (97-rasm). Diametri 30 m dan ortiq bo'lgan ularning eng yirigi balchiq vulkan ko'li deb ataladi. Sal'zlarning o'rta qismida loyqa otilib chiqadigan grifonlar rivojlanadi (98-rasm).

21- rasm. Apsheron yarimorolidagi (Ozarboyjon) balchiq vulkanlar. http://travel.gala.net

Agar otilib chiqayotgan materiallar orasida tog' jinslarining mayda bo'laklari ko'proq bo'lsa sal'zlar o'rnida past nishablikdagi konus yoki tepalik hosil bo'ladi. Bunday balchiq vulkan tepaliklarining uchida krater yoki kal'dera hosil bo'ladi (22-rasm). Balchiq vulkan tepaliklarining balandligi bir necha o'nlab metrdan yuzlab metrga yetishi mumkin. Vulkanlarning ildizi 12-15 m chuqurlikkacha boradi. Uglevodorod gazlari yonuvchi bo'lganligi sababli ko'pincha balandligi yuzlab metrga boruvchi yong'in alangasi ko'tariladi.



22-rasm. Sal'za surati. http://travel.gala.net



23-rasm. Balchiq vulkan krateri. http://travel.gala.net
Quruqlikdagi balchiq vulkanlardan tashqari suvosti balchiq vulkanlari ham ma'lum. Ularning faoliyati tufayli orollar hosil bo'ladi, ammo ular to'lqinlar ta'sirida tez yemirilib ketadi. Balchiq vulkanlar mavjud bo'lgan dengiz qismlari kema qatnovi uchun havfli hisoblanadi va xaritalarda albatta qayd etiladi.
Er yuzasiga turli tog' jinslari, gazlar va minerallashgan suv olib chiquvchi balchiq vulkanlarning chuqurligi ba'zan 10 - 12 km ga boradi, bu hozircha burg'ilash texnikasi yetib borishi uchun murakab masala hisoblanadi
Xulosa
Mening kurs ishimning mavzusi “Vulqon va uning mahsulotlari” bolib bunda biz vulqon mahsulotlari haqida ma’lumotlarga ega bo’lamiz.Bu mavzuda nafaqat vulqon mahsulotlari balki vulqon haqida ham keng tushincha berilib o’tilgan.
Vulqon mahsulotlarining tavsnifini o’rganishdan oldin biz effuziv magmatizm va endogen jarayonlar haqida to’liq ma’lumotlarga ega bolishimiz kerak bo’ladi.
Vulqonlarga bag`ishlangan kurs ishimni bajarish davomida Yer
tabiatining shakllanishida, Yerning sayyora sifatidagi taraqqiyotida har bir
geologik jarayonning o’ziga xosligini angladim. Ushbu mavzuga oid ko’plab
adabiyotlarni, internet saytlaridagi ma’lumotlarni o’qidim, o’rgandim, tahlil
qildim, o’zaro taqqosladim. Umumta’lim maktablarida tabiiy geografiyaning
boshlang`ich kursida litosfera bobidagi ikkita mavzuga singdirilib o’quvchilarga
tushuntiriladigan vulqonlar naqadar katta bilim manbai ekanligini tushundim.
Mazmuni Yer sharidagi vulqonlar, ularning mahsulotlari va ular hosil qilgan
relyef shakllarini o’rganishga, tadqiq qilishda bag`ishlangan bitiruv malakaviy
ishni bajarish asnosida quyidagi xulosaga kelindi:
1. Yerning ichki kuchlari mahsuli hisoblanadigan vulqonlarni o’rganishga
qancha chuqurroq yondashilsa uning naqadar murakkab geologik tuzilma ekanligi
anglashiladi.
2. Uzoq tarixiy davrlarda qo’rqinchli kuch sifatida tasvirlab kelingan
vulqonlar aslida Yer evolyutsiyasining, yer po’sti rivojlanishining oddiy bir
ko’rinishidir.
3. Vulqonlar geografik tarqalishi o’rganish litosfera plitalarining harakatini
tushunishga yordam beradi, aksariyat vulqonlar litosfera plitalarining to’qnashuv
yoki ajralish zonalarida joylashgan.
4. Ma’lumki, yerning ichki qismini bevosita o’rganish, undagi jinslarni tahlil
etishning imkoni yo’q. Yerning ichki qismini bevosita samarali o’rganish yo’li bu
vulqonlar, ular faoliyati natijalarini tadqiq qilishdir.
5. Vulqonlar otilganda ko’plab salbiy oqibatlarga olib keladi. Uning qattiq,
suyuq va gazsimon mahsulotlari tabiatga, tirik organizmlarga salbiy ta’sir
ko’rsatadi, atmosferani ifloslaydi, insoniyat hayoti va xo’jalik faoliyatiga xavf
tug`diradi. Shu bilan birga modda va energiyaning aylanma harakatini ta’minlaydi.
6. Mamlakat hududida vulqonlarning mavjud bo’lishining bir qator
afzalliklari ham mavjud. Jumladan Islandiya, Gavayi orollariga o’xshab quruqlik
hududida asta-sekin kengayadi. Vulqonlar va ular faoliyati bilan bog`liq geyzerlar,
issiq buloqlar geotermal energiya manbai hisoblanadi. Vulqon mahsulotlari xalq
xo’jaligining ayrim sohalari uchun, ayniqsa qurilish materiallari sanoati uchun
qimmatli xomashyo. Vulqon tog`lari yonbag`irlari, qadimgi vulqon mahsulotlari
qoplagan hududlar eng unumdor tuproqlar hisoblanadi. Vulqon faoliyati natijasida
ma’lum bir foydali qazilma konlari shakllanadi. Ayni vaqtda vulqonlar turistik
obyekt (yaponlarning muqaddas tog`i hisoblangan Fudziyama vulqoni tomosha
qilish uchun ko’plab turistlar tashrif buyurishadi) dir.

Foydalanilgan adabiyotlar


1.Апродов В. А. Вулканы. — М.: Мысль, 1982. — 361 c.
2. Влодавец В. И. Вулканы Земли. — М.: Наука, 1973. — 168 с
3. Жўлиев A.Ҳ., Соатов А., Юсупов Р. Гeoлогия асослари.-T., Мирзо Улуғбек
номидаги Ўзбекистон Миллий университети босмахонаси. 2001. – 148 б.
4. Каррыев Б. С. Катастрофы в природе: Вулканы. Издательские решения.
2016. 224 с.
5. Стафеев К.Г. Жизнь вулкана. ―М.: Просвещение, 1982, – с 127.
6. Чиниқулов X. Жўлиев A.Ҳ., Умумий геология. -Тошкент, Минерал
ресурслар илмий тадқиқот институти давлат корхонаси нашриёти, 2011. –396 б.
7. Шорахмедов Ш.Ш. Умумий ва тарихий геология. -Тошкент, 1985.
8. Шукин И.С. Геоморфология Средней Азии. -М.: 1973.
9. Якушко О.Ф. Основы геоморфологии. -Минск, 1986.


Yüklə 1,13 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin